Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Fillerin Modern Evrimi: Filler 80 Yıldır, Giderek Dişsiz Olacak Şekilde Evrimleşiyorlar!

Fillerin Dişlerini Yitirmeye Başlama Nedeni İnsanlar Tarafından Avlanma!

Fillerin Modern Evrimi: Filler 80 Yıldır, Giderek Dişsiz Olacak Şekilde Evrimleşiyorlar! Pixabay
27 dakika
31,340
  • Evrimsel Biyoloji
  • Doğal Seçilim
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 17. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Filler, o ikonik dişlerini kalıcı olarak yitiriyorlar ve sebebi biziz. Evet, son asır içindeki yasadışı fildişi kaçakçılığı nedeniyle filler, dişsiz olacak biçimde evrimleşmeye başladılar. Eskiden (1930'larda ve öncesinde) dişsizlik fil popülasyonlarının sadece %1-2'sinde görülürken, artık Çin'deki fillerin neredeyse yarısı diş üretemeyen bireylerden oluşmaktadır. Bazı fil popülasyonlarında dişsiz doğum oranları %98'lere ulaşmış haldedir. Bunun ne kadar acı olduğunu, kelimelerle ifade etmemiz çok zordur.

Ancak ara ara sosyal medyada gündeme gelen bu konu, birçok soruyu da beraberinde getirmektedir: Evrim nasıl olur da 80-90 yıl kadar kısa bir sürede yaşanabilir? Fillerin dişlerini kaybetmesi gerçekten evrim mi, yoksa sadece bir adaptasyon mu? Filler, dişlerini kaybetmenin avantajını bildiği için mi dişsiz yavrular doğuruyorlar? Dişler, sürekli kesildikleri için mi köreliyor ve eğer öyleyse, neden sünnetli çocuklar doğmuyor? Bu yazıda, tüm bu sorularınızın ve daha fazlasının yanıtlarını bulacaksınız.

Bu Reklamı Kapat

Evrim, Gözleyemeyeceğimiz Kadar Yavaş mı?

Evrimin gözleyemeyeceğimiz kadar yavaş yaşandığı fikri oldukça yaygındır. Bu fikir, kısmen haklıdır; çünkü evet, ömrümüz, geyik büyüklüğündeki bir hayvanın soy hattının bir balina büyüklüğünde bir canlıya evrimleştiğini görmek için yeterli değildir. Çünkü bu olay, 25-30 milyon yıl civarı sürmüştür ve biz, sadece 80 yılda ölmekteyiz. Bırakın 80 yılı, 800 yıl bile yaşasaydık tek hücreli bir canlının ayaklanıp koşmaya başladığını göremezdik (ama çok daha kısa bir süre diliminde tek hücrelilerin çok hücrelilere evrimini görebiliriz). Çünkü 800 yıl bile, evrimsel süreç için bir hiçtir. Hatta bireysel ömrümüzü, tür olarak bile sadece 300.000 yıldır varız.

Ancak buna yapacak hiçbir şey yoktur: Evren'deki olaylar, bizim zaman skalamıza göre yaşanmıyor ve yaşanmak zorunda da değildir. Ama fosillere, genlere, fizyolojiye, anatomiye ve diğer veri hatlarına bakarak, bu uzun zaman dilimlerinde olan biteni keşfedebiliyoruz. Tıpkı astronomide, jeolojide, kozmolojide, iklimbilimde ve uzun zaman dilimlerinde olup bitenleri araştıran diğer tüm bilim dallarında olduğu gibi...

Bu Reklamı Kapat

Örneğin kıta hareketlerini ömrümüz boyunca hissedemiyor olmamız, jeolojik değişimlerin yaşanmadığı anlamına gelmez. İklim değişimlerini hissedemiyor olmamız, Küresel Isınma'nın olmadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, canlıların büyük değişimlerini gözlerimiz önünde göremiyor olmamız, evrimin olmadığı, türlerin yeni türlere evrimleşmediği anlamına gelmez. Çünkü kayaların kırılmaları, volkanik faaliyetler, depremler ve daha nice unsur bize jeolojik değişimleri geçmişini bir kitap gibi gösterir. Kayaların oksidizasyonu, bitki örtüsündeki değişimler, atmosferik gazların kayaçlarda bıraktıkları izler, iklim değişimlerinin geçmişini bir kitap gibi gösterir. Aynı şekilde, genler, fosiller, paleoekolojik izler evrimin gerçekleştiğini bize kitap gibi gösterir. 

Ama evrimi, hatta ve hatta makroevrimi, yani gözlenebilir fiziksel özelliklerin evrimini görmek için illâ milyonlarca yıl beklemek gerekmez. Doğru koşulların sağlandığı özel durumları yakalamak yeterlidir. Bunun bir örneğini astronomide de görmekteyiz: Bir yıldızın baştan sona oluşumunun tüm basamaklarını gözleyemiyoruz; bu, on milyonlarca yılımızı alırdı. Ama oluşum sürecinin farklı evrelerinde bulunan, benzer yıldızlara bakarak ve astrofizik gibi diğer veri hatlarını kullanarak, yıldız evriminin eksiksiz bir tablosunu çıkarabiliriz. Makroevrimi gözlemek için de evrimin farklı evrelerini yansıtan türlere bakmamız yeterlidir. Memeli evrimindeki büyük geçişleri net bir şekilde gösteren ornitorenkler bunun bir örneğidir.

Kimi zaman insanlar, birkaç mutasyonun popülasyon içerisindeki sıklığının değişmesinin, bir türün yeni bir tür oluşturması anlamına gelmeyeceğini söylerler. Bu konuda tamamen hatalıdırlar. Zira jeolojide, iklimde, fizikte ve evrimsel biyolojide, süreklilik ilkesi (jeolojide buna "üniformateryanizm" denir) vardır. Bu kuralı genel olarak şöyle örnekleyebiliriz: Nehirler, 3 milyar yıl önce de vadiler ve yarıklar açıyordu. İklimsel olaylar 3 milyar yıl önce de yaşanıyordu. Tüm cisimler, 3 milyar yıl önce de havada serbest bırakıldıklarında yeryüzüne doğru düşüyorlardı. Bunlar, zamana bağlı olarak değişen yasalar değildir. Aynı şekilde seçilim, 3 milyar yıl önce de etki ediyordu ve bugüne kadar da etkisini sürdürdü. Dolayısıyla bugünkü birikimler, söz konusu zaman aralıklarında değerlendirildiklerinde, bir tür o kadar değişir ki, artık atasal tür ile aynı kategoriye koymanız imkansızdır. İşte bu, makroevrimdir. Bununla ilgili örnekleri buradaki yazımızdan daha net bir şekilde öğrenebilirsiniz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Fil Dişlerinin Hızlı Evrimi ve İnsan Etkisi

Bunun en ilginç örneklerinden birisini, fillerde ve dişlerinde görüyoruz. Filler, insanların onlardan çaldığı "tusk" denen büyük dişlerine muhtaçtırlar. Bu dişler, insanların ağzınızdaki üst kesici dişlerin, yani ön tarafta yer alan 4 dişin dışta kalan ikisinin kontrolsüz büyümesiyle evrimleşmiştir.

Fillerin ve yakın akrabalarının evrimsel değişimini ve akrabalık ilişkisini gösteren harika bir görsel... Sol tarafta "Ma" olarak belirtilen, "milyon yıl" cinsinden zamandır. Ayrıca evrim ağacı üzerinde, filler ve atalarına ait keşfedilen bazı fosiller de görülmektedir.
Fillerin ve yakın akrabalarının evrimsel değişimini ve akrabalık ilişkisini gösteren harika bir görsel... Sol tarafta "Ma" olarak belirtilen, "milyon yıl" cinsinden zamandır. Ayrıca evrim ağacı üzerinde, filler ve atalarına ait keşfedilen bazı fosiller de görülmektedir.
JSATC

Filler, bu dişlerini kullanarak toprağı kazarlar, cisimleri kaldırırlar, besin toplarlar, ağaç gövdelerini soyup yerler ve kendilerini savunurlar. Erkeklerde bu dişler daha iridir; dişilerde ise daha ufaktır; ancak her ikisinde de vardır. Yani bu dişler işlevsiz değildir; dolayısıyla fillerin son dönemdeki dişsizlik evrimi, doğal nedenlerden kaynaklanmamaktadır.

Fillerin dişleri, burada işaretlenen 8 dişten üstteki 4'ünün en sağda ve en solda kalan ikisinin kontrolsüz bir şekilde evrimleşmesiyle bugünkü hâlini almıştır.
Fillerin dişleri, burada işaretlenen 8 dişten üstteki 4'ünün en sağda ve en solda kalan ikisinin kontrolsüz bir şekilde evrimleşmesiyle bugünkü hâlini almıştır.

Filleri Müthiş Bir Hızla Yok Ediyoruz!

Erkeklerin dişsizliği daha ölümcül olduğu için, doğada dişsiz doğumlar genelde dişi fillerde görülür. Bu sebeple doğadaki erkek fillerin neredeyse hiçbiri dişsiz doğmaz; dişsizler çok kolay bir şekilde elenir. Dolayısıyla yapılan incelemeler, 1930'lu yıllarda doğada bulunan fillerin sadece %1-2 gibi ufacık bir kısmının dişsiz olduğunu göstermekteydi.[1] Bu dişsizliğin önemli bir bölümü, dişi fillerde görülmekteydi. Ama genel olarak bu %1-2 gibi ufak yüzdelik dilim, doğal fil popülasyonları için önemsenmeyecek kadar küçük bir varyasyondan ibaretti (bu dezavantajlı bireylerin popülasyonda neden halen var olduğunu buradaki makalemizden okuyabilirsiniz).

Fakat insan, zalimdir ve biz insanlar, filleri müthiş bir hızla yok ediyoruz: Örneğin siz bu yazının sonuna gelene kadar, en az 1, muhtemelen 2 fil daha katledilmiş olacak.[2] Her yıl tüm fil popülasyonunun %3'ünü katlediyoruz.[3] Filler, ekosistem mühendisleri oldukları için, yani kendi yaşam alanlarını dönüştürürken diğer türlere yaşam alanları yarattıkları için, kilit türler olarak görülürler. Yok olmaları halinde, belli ekosistemler zincirleme olarak çökecektir.

İşte bu yok oluşta, tarım alanlarımızın onların yaşam alanlarını yok etmesinin etkisi epey büyüktür. Hem onları göçe zorlayıp ölüme terk etmekteyiz, hem de filler yiyecek bulmak için tarlaları talan edebilirler ve çiftçiler de bu "zararlı"ları vurup öldürürler.[4] Ama daha önemli sorun, takı ve süs eşyası üretimi için kaçak fildişi avcılığı yapılıyor olmasıdır.[5] Özellikle Doğu Asya'daki fildişi takı ve süs eşyaları zenginlik ve iyi şans sembolü olarak görülmektedir. Ayrıca fildişleri, güya kimseye zararı olmayan "alternatif tıp" saçmalıklarında da kullanılmaktadır.[6][7]

Bu Reklamı Kapat

Yani fillerin dişleri, bizi özellikle cezbetmektedir. Normalde birçok hayvana zulmediyoruz; ancak fillere yaptığımız kadar uzun, kapsamlı, vahşi ve sürekli olan bir zulme rastlamak oldukça zordur. Ve bu, evrimi tetiklemiştir! Hem de müthiş bir hızla!

Fil Evriminde Korkutucu Dönüşüm: Filler, Dişsizleşiyor!

Beijing Normal Üniversitesi'nden Prof. Dr. Zhang Li, 1999 yılından beri Xishuangbanna'daki Asya filleri ile çalışıyor ve o yıldan bu yana bölgedeki filler arasında dişsiz doğumların hızla arttığına dikkat çekmişti. ancak çalışmaları akademik olarak sınanmadığı için, 2005 yılında konuyla ilgili çıkan haberler, şüpheyle karşılanmıştı.[8]

O zamandan beri işler fazlasıyla değişti. Filler arası dişsizliğin evrimi, Çin'in diğer yerlerinde de görülüyor: Normalde Çin'deki Asya fili popülasyonunun %2-5'i arasında dişsizliğe neden olan gen kombinasyonları görülürken, yakın geçmişte bu oran %5-10 düzeylerine çıktı ve artmaya devam ediyor.[9], [10]

Bunun üzerine yapılan araştırmalarda, Dr. Jane Macartney, baş döndürücü bir sonuca ulaştı: Dişsiz doğmak, fillerin hayatta kalma şansını arttırıyordu! Öyle ki, gezegenimizdeki önemli fil rezervlerinden olan Zambiya'daki Kuzey Luangwa Ulusal Parkı'nda görev alan Amerikalı zoologlar Mark Owens ve Delia Owens, fillerin artık %38'i gibi devasa bir miktarının dişsiz doğduğunu ortaya koydular.[11] Çünkü dişleri olan filler, insanlar tarafından avlanıyordu ve bu sırada kaybedilen sadece dişler değil, yaşam da oluyordu. Ancak bir fil dişsiz doğarsa, çiftleşmek ve savunma konusunda ne kadar dezavantajlı olursa olsun, insanların zulmüne kıyasla bu dezavantaj önemsiz kalıyordu! BBC'nin yaptığı haberde şöyle yazıyor:[11]

Bu Reklamı Kapat

Avcılar tarafından uygulanan müthiş seçilim baskısı, fillerin hayatta kalması konusunda evrimsel bir tepkiyi tetiklemiştir ve bu sebeple dişsiz doğumların sayısı artmaktadır.

Benzer çalışmalar, tekrar tekrar benzer sonuçlar verdi: Zambiya'nın doğusundaki Güney Luangwa Ulusal Parkı ve komşusu olan Lupande Av Denetim Alanı'ndaki dişi filler arasında dişsizlik, seçici fildişi avcılığı nedeniyle 1969'da %10.5 iken, 1989'da %38.2 düzeyine çıkmıştı (1989'da bölgeye göç eden iri dişli filler sayesinde bu oran 1993'te %28.7'ye geriledi).[10]

Uganda'da bulunan Kraliçe Elizabeth Ulusal Parkı'nda yapılan bir diğer araştırma da, bu sonucu doğruladı ve daha fazla bilgi verdi: Aynı şekilde, bu parktaki dişilerin %15'i, erkeklerin %9'unda dişsiz doğumlar görülmeye başlanmıştı. Bu artış, inanılmaz fazladır!

Bununla da kalmadı: Zhang Li tarafından yapılan 3. bir araştırmadaysa, Çin'de bulunan Asya fillerinin erkeklerinde de aynı durum görülmüştür! Son olarak, 4. bir araştırmada Port Elizabeth Üniversitesinden Dr. Anna M. Whitehouse, Güney Afrika'daki Addo Fil Ulusal Parkı'ndaki dişi filler arası dişsizlik oranın %98'e ulaştığını yayınlamıştır.[12] Yani buradaki dişi fillerin neredeyse tamamı dişsiz doğmaktadır! Bir düşünün: 2 metrelik dişleriyle karakterize bu hayvanlarda, "fildişine sahip olmak" anormal bir durum haline gelmiştir! Evrim, baş döndürücü bir hızla filleri değiştirmektedir.

Filler Neden Dişsiz Olacak Şekilde Evrimleşiyor?

Filler Dişlerini Bilerek mi Kaybediyor?

Peki bu nasıl oluyor? Filler bu dişleri kaybetmeleri gerektiğini biliyorlar da mı yitiriyorlar? Elbette hayır. Evrim, bilme veya istemeyle olmaz. Elmalar, bilerek veya isteyerek mi düşüyorlar? Hayır. Evrimsel değişim de aynen böyledir. Evrim, bir doğa yasasıdır ve tüm canlılar (hatta teknik olarak, "evrimin kriterlerini sağlayan her nesne grubu"), bu yasaya uymak zorundadır.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
A Haunted House And Other Short Stories (Virginia Woolf)

A Haunted House is a 1944 collection of 18 short stories by Virginia Woolf. 

The first six stories appeared in her only previous collection Monday or Tuesday in 1921:

  • A Haunted House
  • Monday or Tuesday
  • An Unwritten Novel
  • The String Quartet
  • Kew Gardens
  • The Mark on the Wall

The next six appeared in magazines between 1922 and 1941:

  • The New Dress
  • The Shooting Party
  • Lappin and Lappinova
  • Solid Objects
  • The Lady in the Looking-Glass
  • The Duchess and the Jeweller

The final six were unpublished, although only Moments of Being and The Searchlight were finally revised by Virginia Woolf herself:

  • Moments of Being
  • The Man who Loved his Kind
  • The Searchlight
  • The Legacy
  • Together and Apart
  • A Summing Up

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺45.00
A Haunted House And Other Short Stories (Virginia Woolf)

Evrim, büyük oranda pasif bir süreçtir. Türün şahsi istek ve ihtiyaçlarından bağımsızdır. Ancak aynı zamanda evrim, belli bir çevrede hayatta kalmak için "ihtiyaç duyulan şeyler" sonucunda tetiklenen bir süreç olduğu için, ister istemez evrimin ürünleri de o canlının "ihtiyacı olan şeyleri ortaya çıkarması" şeklinde sonuçlanmaktadır.

Örneğin bu örnekte filler avantajlı olmak için dişlerini kaybetmek zorundadır. Ancak bu kaybediş, fillerin isteğiyle gerçekleşmemektedir. Başlangıçta ve hatta süreç boyunca popülasyon içerisinde dişli de, dişsiz de çok fazla sayıda birey vardır. Ayrıca diş uzunluğu konusunda da farklar vardır: Kimi daha uzun dişlere sahiptir, kimi daha kısa dişlere sahiptir, birazında dişler hiç yoktur.

İşte bu ve fillerin diğer özelliklerini etkileyen doğal çeşitlik, durmadan ve rastgele bir şekilde yaratılmaktadır. Yeni yaratılan çeşitliliğin bir kısmı fillere zarar verdiği için direkt olarak elenir ve kaybolur. Dolayısıyla zararlı mutasyonların evrimsel etkisi çok kısıtlı olmaktadır. Ne var ki çoğu varyant, fayda veya zarara neden olmamaktadır ve o nedenle popülasyonda rastgele var olmaya devam edebilmektedir.

Ama yoğun avcı baskısı altında, bu çeşitlilik içindeki avantajlı özellikler, örneğin elimizdeki örnekte dişsizler, en kolay hayatta kalıp en çok ürerler. Dişli olanlarsa sürekli olarak av olup ölürler. Ne dişli olanları ölmeyi "isteyerek" ve "bilerek" seçmektedir; ne de hayatta kalanlar "dişsiz olmanın ihtiyaçları olan şey olduğunu bildikleri için" hayatta kalıp daha kolay üremektedirler. Ortamda "insan" adı verilen avcının varlığı, bu evrimsel değişimi (ki bu değişimi tetikleyen unsura "çevre baskısı" veya "seçilim baskısı" adını veriyoruz) kaçınılmaz olarak doğurmaktadır.

Çünkü avcılar, en çok para elde edecekleri en uzun dişlileri seçerler ve onları katlederler, enerjilerini ona harcarlar. Yani dişleri oluşturan genlerinde mutasyonlardan ötürü bu dişlerin gelişmediği bireyler, insanların hedefinde değildir. Bunlar, normalde "sakat filler" veya "anormal filler" olarak kabul edilebilecek olmalarına rağmen, filler için "ölümcül bir hastalık" olan insanlara karşı müthiş bir avantaj sağlamaktadır.

Evrim, Bilerek veya İsteyerek Olmaz!

Uzun lafın kısası; istekler, tercihler, dilekler evrimde rol oynamaz. Ancak evrimsel süreçte hayatta kalanlar, "ihtiyaç duyulan özelliklere daha fazla sahip olanlar" olduğu için, ister istemez evrim de bu yönde işlemektedir. Bu değişim, bilinçli bir değişim değildir.

Ne yazık ki insanların öldürdükleri filler, çoğu zaman daha üreme şansı bulamamış filler olmaktadır; çünkü fildişleri genelde ergenlikle birlikte maksimum uzunluğuna ulaşmaktadır.[6] Dişsizler, dişlilere göre daha çok ürediklerinde, gelecek nesil de ebeveynlerinden kısa dişlere neden olan bu gen kopyalarını miras alır. Bu sayede hayatta çok daha kolay kalabilmekte ve kendileri gibi dişsiz ve dolayısıyla hayatta olan fillerle çiftleşip, yine dişsiz yavrular doğurabilmektedirler. Öte yandan dişli filler, hızla katledilmekte ve daha üreme çağına bile gelemeden yok edilmektedirler. Böylece filler, zaten az sayıda kalmış olmaları bir yana dursun, dişsiz fillere doğru hızla evrimleşmektedir. Bu döngü her nesilde devam ettiğinde, nihayetinde dişsiz olmak popülasyon normali haline gelir.

Yoksa filler, elbette bilerek dişsiz yavrular vermezler. Benzer şekilde mutasyonlar, "Hah şimdi bizim sıramız, dişsizlik mutasyonu olsun." diyerek meydana gelmezler. Hiçbir canlı bilerek veya isteyerek evrimleşmez. Popülasyon içinde bir çeşitlilik vardır ve çevre değiştikçe, bunun bir kısmı avantajlı olabilir ve bunlar seçilir. Tür de o yönde evrimleşir.

Dişsizliğin Evriminin Genetik Mekanizması

Science dergisinde yayınlanan ve yayınlanması sonrası sosyal medyada hızlı fil evrimini yeniden gündeme getiren "Fildişi Kaçakçılığı ve Afrika Fillerinde Dişsizliğin Hızlı Evrimi" başlıklı bir makale, bu evrimin genetik mekanizmalarından birini tespit etmeyi başarmıştır.[7]

Bu makalede araştırmacılar, 1977-92 yılları arası Mozambik İç Savaşı sırasında kontrolsüz bir şekilde artan fildişi avcılığının filleri nasıl etkilediğini incelediler ve bu 15 yıllık dilimde, dişsiz fil oranının %18.5'ten %50.9 seviyesine fırladığını buldular. Çalışmaya göre dişsiz yavrular vermek, gerçekten de fillerin hayatta kalma şansını artırıyordu.

Bu Reklamı Kapat

AMELX, fildişlerinin diş minesini (yani enameli) ve sementi, yani dişi kaplayan kalsifiye madde birikimini etkiler. MEP1A mutasyonları ise, kaçakçıların peşinde olduğu asıl "fildişi" kısmını, yani dentini, periodontium'u ve diş kökünü etkiliyor. Bunların ve bir dizi diğer genin farklı kombinasyonları, diş büyüklüğünü belirliyor ve dişsizlerin seçilimi, popülasyondan dişlerin kaybolmasına neden olur.
AMELX, fildişlerinin diş minesini (yani enameli) ve sementi, yani dişi kaplayan kalsifiye madde birikimini etkiler. MEP1A mutasyonları ise, kaçakçıların peşinde olduğu asıl "fildişi" kısmını, yani dentini, periodontium'u ve diş kökünü etkiliyor. Bunların ve bir dizi diğer genin farklı kombinasyonları, diş büyüklüğünü belirliyor ve dişsizlerin seçilimi, popülasyondan dişlerin kaybolmasına neden olur.
Science

Araştırmacılar, bu hızlı evrimin başrolünde 2 gen olduğunu buldular: AMELX ve MEP1a. Yukarıdaki grafikte görebileceğiniz gibi, her iki gen de bir filin "tusk" adlı iri dişlerinin farklı kısımlarının gelişimini etkilemektedir. Tesadüfe bakın ki AMELX geni, insanlarda da 4 azı dişinden dıştaki ikisinin büyümesini kontrol eder ve bu gen silinecek olursa, kadınlarda kesici dişler hiç gelişmez.[13], [14] Erkeklerde ise bu genin HCCS isimli komşu bir genle bir arada silinmesi, ölüme neden olur.[15]

Dişi Fillerde Dişsizlik Neden Daha Hızlı Evrimleşiyor?

İşte dişi fillerde dişsizliğin, erkek fillerden daha hızlı evrimleşmesinin nedeni de budur: Erkek filler bu genetik mekanizma yoluyla dişsizliği kalıtamazlar bile, çünkü daha doğamadan ölürler. Dolayısıyla erkekler üzerindeki seçilim baskısı, dengelenebilir türden değildir ve bu şiddette devam ederse, soy tükenmesine neden olacaktır.

Tabii ki araştırmacıların da söylediği gibi, farklı popülasyonlarda farklı genetik mekanizmalar erkeklerde de diş küçülmesine neden oluyor olabilir. Bu çalışmada araştırmacılar; spesifik bir coğrafyadaki, spesifik bir dönemdeki, spesifik bir popülasyonun dişsizlik evrimini sağlayan mekanizmayı çalışmışlardır. Bu mekanizmanın tüm fil popülasyonlarına genellenebilirliği, araştırılması gereken bir konudur.

Fillerde Dişsizliğin Evrimiyle İlgili Sık Sorulan Sorular

Bu kadar bariz ve iyi çalışılmış bir örneği ilk defa duyan kişiler, daha önceden evrime dair sahip oldukları önyargılar veya hatalı/eksik bilgiler nedeniyle birçok soru işaretiyle yüzleşmektedir. Bu kısımda, bu soru işaretlerini gidereceğiz.

Bu Reklamı Kapat

Bu Gerçekten Evrim mi? "Sadece Bir Adaptasyon" Değil mi?

Herhangi bir evrimsel değişim örneği verildiğinde gelen en klişe ve yaygın tepki, "Fillerin dişlerini yitirmesi gibi değişimler evrim değil efendim, sadece bir adaptasyon!" veya "İyi de bu doğal seçilim, evrim değil ki?" tarzı bir sorudur. Böyle bir düşünce yapısı, evrime dair sağlam fikirlerin zihinde henüz yer etmemiş olduğu anlamına gelmektedir.

Öncelikle doğada "sadece adaptasyon" diye bir şey bulunmamaktadır. Adaptasyon, zaten tanım gereği doğal seçilim yoluyla evrim demektir. Eğer bir şey adaptasyon ise, evrim olmak zorundadır. İkincisi; doğal Seçilim, evrimin mekanizmalarından bir tanesidir. Hem de, oldukça güçlü bir tanesidir. Birçok sefer "evrimin itici motoru" olarak kabul edilir. Doğada Doğal Seçilim olup da, evrimin olmadığı tek bir tane örnek bile yoktur. Doğal Seçilim olduğu anda, evrim de var demektir. Zaten evrimi doğuran faktörlerin başında doğal seçilim gelmektedir. Bir şey doğal (veya yapay) olarak seçiliyorsa, o tür evrimleşmek zorundadır. Bu ikisini birbirinden ayırmak imkansızdır. Bu durum, evrimsel analiz ve popülasyon genetiğinin kalbinde yer alan Hardy-Weinberg İlkesi'yle sabittir. Doğal Seçilim olduğu anda, evrim var olmak zorundadır. Evrimin mekanizmalarını tam olarak anlamak ve kafanızda oturtmak için Evrim Ağacı olarak çıkardığımız kitabımızı önemle tavsiye ederiz. 

Buradaki asıl iddia, "Madem filler evrimleşiyor, o zaman kuş olup uçsunlar da görelim." gibi bilim dışı ve oldukça bir hayaldir. Evrim için illâ fillerin kuşlara dönüşmesi gerekmez; yukarıda da örneklerini verdiğimiz gibi, fosiller ve genler 60 milyon yıllık fil evrimini zaten net bir şekilde göstermektedir. Bu konuda ek bir kanıta ihtiyaç bulunmamaktadır.

Ama burada can alıcı soru şudur: Fil dediğimizde aklımıza gelen bir canlı vardır ve her seferinde, o canlının dişleri bulunur (bebek filleri bile ufak dişlerle hayal ederiz). Burada, sadece diş üzerine yapılan bir seçilimden söz ettik ve bunun, sadece 80-90 senede %99 dişlilikten, %2'lere kadar gerilediğini gösterdik. Bu seçilim, boy uzunluğu, şişmanlık, ayak yapısı, burun kısalığı gibi diğer faktörlere de eş zamanlı olarak genişletilseydi ne olacaktı? Hangi özelliğe göre seçersek, o özellikler daha belirgin hale gelecekti!

Bu Reklamı Kapat

Peki irice bir kedi boylarında olacak kadar ufacık, kulakları yelpaze gibi olmayan, dişleri bulunmayan, hortumu şu andakinin 20'de 1'i kadar kısa olan, bir köpek gibi rahatça koşup zıplayabilen bir hayvan, artık "fil" demek mümkün olacak mıydı? Elbette hayır!

Doğada da, çevre sürekli değişiyor olduğu için, canlıların farklı özellikleri avantajlar ve dezavantajlar sağlarlar. Buna göre meydana gelen Doğal Seçilim, atasal türlerden yepyeni türler yaratır. Bu yeni türler de, kendilerinden evrimleşen yeni türleri... Bu sürekli, bir Evrim Ağacı şeklinde dallanıp budaklanarak devam eder. İşte evrim, tam olarak budur.

Dolayısıyla mikroevrimden makroevrime kesintisiz bir köprü olduğunu ve doğadaki seçilim baskısı altında çeşitliliğin bir bütün olarak değiştiğini, bu nedenle yepyeni görünümlü türlerin evrimleşmesinin kaçınılmaz bir gerçek olduğunu anlamamız gerekmektedir - ki doğadaki tek hızlı evrim örneği zaten fildişleri değil. Buradaki yazı dizimizde çok daha fazla örnek görebilirsiniz.

Dişsizlerin Sayısının Artması Sadece Dişlilerin Ölümünün Bir Sonucu mu?

Bu ilk duyulduğunda, "İyi de sonuçta popülasyondaki dişliler öldürülüyor, tabii ki dişsizlerin sayısı artacak." gibi bir fikre kapılmak mümkündür. Ancak zaten evrim, popülasyon içi özellik dağılımlarının değişimi demektir. Evrimin resmi tanımı, "Bir canlı popülasyonu içerisindeki gen dağılımlarının (frekanslarının) nesiller içerisindeki değişimi"dir. Eğer genlerin görülme sıklığı (yüzdesi) nesiller içerisinde değişiyorsa, bu evrimdir.

Bu Reklamı Kapat

Ancak burada şu sorulmalıdır: "İyi hoş da, dişli olanlar neden öldürülüyor?" Dişler, bir avcı olan insanın hoşuna giden bir karakterdir (bu hoşa gitmenin saçmalığı konumuzla tamamen ilgisizdir). Yani dişlerin varlığı, canlıların ölümü ile ilişkilidir, çünkü fillerin avcıları (bu durumda insanlar), o özellikteki olanları öldürmektedir. Bu tıpkı kaplanların daha hantal olan avları daha kolay yakalaması veya onları gözüne kestirmesi gibidir. Hantal olanlar öldükçe, atik olanların sayısı artar. Onlar daha fazla ürer ve onları "atik" kılan genler de gelecek nesillerde çok daha sık görülür. İşte bu, evrimdir. Aynı şekilde, dişleri olanlar öldükçe, dişsizler avantajlı konumda kalır, daha kolay hayatta kalırlar ve daha çok ürerler. Kendilerini dişsiz kılan genler (ki buna neden olan birçok farklı genetik mutasyon vardır), gelecek nesillerde çok daha sık görülür. Böylece her nesilde dişsiz olanların sayısı artar. Yani burada olan, "öldürülenlerin dişli olmasından ötürü dişsizlerin görece fazlalaşması" değildir. Her nesilde popülasyonun toplam sayısı birebir aynı kalacak olsaydı bile (örneğin 10. nesilde de, 100. nesilde de toplamda 10.000 fil olacak olsaydı bile), dişsizlerin sayısı oransal olarak artacaktı ve artmaktadır. İşte bu, bir özelliğin görülme sıklığının (frekansının) değişimidir. Bu da, evrimin ta kendisidir.

Gerçekten de 1990'larda başlatılan katı koruma kuralları sayesinde fil popülasyonlarının toplam sayısının değişimi, sanılanın aksine o kadar da fazla değildir. Fillerin dişleri nedeniyle en fazla öldürülmeye başladığı son 20-30 senede bile popülasyonlarında kritik bir azalma olmamıştır. Bununla ilgili veriler için aşağıdaki tabloya bakılabilir. Fillerin sayısı artsa bile, dişsizlik oranı azalmaktadır!

Yıllara bağlı olarak fil popülasyonlarına dair tahminler. En düşük tahmin için gerçekten eldeki tüm verilere göre en muhtemel olan sayılar belirlenmiştir. En yüksek tahmin içerisinde ise olası sayılara ve spekülatif popülasyonlara da yer verilmiştir. Fillerin sorunu, popülasyon büyüme hızlarının her sene ortalamada %5 kadar azalmasıdır. Eğer fil popülasyonları korunmazsa, kısa sürede yok olmaları zor gözüküyor; ancak uzun vadede yok olmaları kaçınılmaz. Bu tablonun bizim makalemiz içerisindeki önemi ise, dişsizliğin artma nedeninin dişlilerin öldürülmesinden kaynaklı göreli artış değil, evrime dayalı özellik frekansı değişiminin olduğunu göstermesi.
Yıllara bağlı olarak fil popülasyonlarına dair tahminler. En düşük tahmin için gerçekten eldeki tüm verilere göre en muhtemel olan sayılar belirlenmiştir. En yüksek tahmin içerisinde ise olası sayılara ve spekülatif popülasyonlara da yer verilmiştir. Fillerin sorunu, popülasyon büyüme hızlarının her sene ortalamada %5 kadar azalmasıdır. Eğer fil popülasyonları korunmazsa, kısa sürede yok olmaları zor gözüküyor; ancak uzun vadede yok olmaları kaçınılmaz. Bu tablonun bizim makalemiz içerisindeki önemi ise, dişsizliğin artma nedeninin dişlilerin öldürülmesinden kaynaklı göreli artış değil, evrime dayalı özellik frekansı değişiminin olduğunu göstermesi.
African Elephant Database

Dolayısıyla "Tabii ki dişli filler öldürüldükçe dişsizlerin sayısı göreli olarak artar." açıklaması kabul edilebilir değildir. Böyle bir açıklama, belli büyüklükte bir fil popülasyonu olsaydı ve onlar hiç üremeseydi geçerli olurdu. Ancak filler, nesil atlamakta ve üremektedirler. Yeni doğan fillerin de dişsiz olması, dişlilerin öldürülmesinden kaynaklı göreli artış değil; dişsizlerin daha kolay hayatta kalıp üreyerek kendilerini dişsiz kılan genleri daha fazla gelecek nesillere aktarmasındandır!

İnsanların Fillere Etkisi Yapay Seçilim mi, Doğal Seçilim mi?

Bir diğer nokta, "Bunu insanlar yapıyor, dolayısıyla bu Yapay Seçilim'dir, dolayısıyla evrim olamaz." gibi bir soru işaretidir. Öncelikle, şunu net bir şekilde söylemekte fayda vardır: İnsanların etkisi altında fillerde dişsizliğin evrimi, ilginç bir şekilde, yapay değil de doğal seçilimdir.

Bu Reklamı Kapat

Normalde Yapay Seçilim, bir türün diğeri üzerinde belli özellikleri vurgulayıp diğerlerini yok etmek için tercihi olarak yaptığı seçilimdir. Örneğin vahşi kurtlardan köpeklerin evrimi, insanın yapay yollarla en uysal ve ağırbaşlı bireyleri seçip, diğerlerini elemesiyle mümkün olmuştur. Keza günümüzde sofralarımızda yer alan her türlü zirai ürün de, Yapay Seçilim yoluyla olan evrimin bir eseridir. Çoğu besinimiz vahşi doğada o halleriyle bulunan türler değildir. Tavuk veya inek gibi besi hayvanlarının evrimi de bu şekilde, yapay seçilim etkisiyle olmuştur.

Ama insanların filler konusundaki amacı "dişsiz nesiller" üretmek değildir, "dişsiz olanların sayısını arttırmak" gibi bir amaç yoktur. Filleri avlayan avcılar, aslında fillerin dişsiz olmalarını istemezler. Tam tersine, eğer mümkün olsa, daha çok dişli bireyin olmasını isterlerdi. Aslında kaçakçıların aklı (veya sermayeleri) olsa, kendi gelir kaynaklarını riske atmamak adına fil çiftlikleri kurmaları ve daha uzun dişlileri seçmeleri ve onları öldürmeksizin dişlerini almaları gerekirdi. Ancak eşeğin aklına karpuz kabuğu düşürmeye gerek yok: Filler, doğal ortamlarında güzel ve özgürler.

Evrim, hayatta kalma ve üreme mücadelesinin bir sonucudur. Buradaki evrimin nedeni, insanların dişli olan filleri av olarak görmesi ve öldürmesidir. Dişlilik, fillere dezavantaj sağlamaktadır. Yani insanlar, dişsiz olanları çoğaltmak amacıyla, bilinçli bir seçme-eleme uygulamamaktadır. Basitçe, maddi kazanç elde etmek üzere (bir nevi "hayatta kalma güdüsü" ile ilişkilendirilebilir bu) filleri avlamaktadırlar. Bu avlananlar genellikle dişli olanlar olmaktadır. Evrim de, bu av-avcı ilişkisinden doğan Doğal Seçilim'in bir ürünüdür. Yani burada olan Yapay Seçilim değil, Doğal Seçilim'dir.

Diyelim ki insanlar, filleri gerçekten de dişsizleştirmek için, yapay olarak seçiyor olsun: Bu, yine de evrim olurdu! Bir değişimin Yapay Seçilim sonucu olması, onun evrim olmadığı anlamına gelmez. Yapay Seçilim, sıradan bir evrim mekanizmasıdır. Bir şey "yapay" olarak da olsa seçiliyorsa, evrimleşmek zorundadır. Bunun tartışılır veya kuşkulu bir tarafı bulunmamaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Fillerin Dişlerinin İnsan Etkisi Olmasa da Körelmez miydi?

Bu konuda akla gelebilecek bir diğer olasılık, dişlerin tıpkı insanlarda apandiks ya da kuyruk organlarının körelmesi gibi köreliyor olduğudur. Ancak böyle bir şeyin bu örnekte mümkün olmadığı 2 sebeple anlaşılabilir: İlki, 80 yıl sıradan bir evrimsel körelme için aşırı kısadır. Körelme, genellikle çok uzun asırlar ve milenyumlarda gerçekleşebilen bir olaydır. Hele ki fillerin nesil süresinin oldukça uzun olduğu düşünülecek olursa, birkaç nesilde böylesine köklü bir değişim beklemek hatalı olacaktır.

İkinci ve daha önemlisi ise, körelmenin işlevini yitirmiş organlarda olduğu gerçeğidir. Ancak dişler, filler için müthiş öneme sahiptir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi hem hayatta kalmalarını, hem üremelerini sağlar. Böylesine hayati bir organın durup dururken körelmesi için hiçbir neden yoktur; zira vahşi filler bu organlarını halen hayatta kalmak ve üremek için normal şekilde kullanmaktadır.

Dolayısıyla böyle bir evrimsel değişimin gerçekleşebilmesi için, fil dişlerinin hayatta kalma ve üreme fonksiyonlarına katkı sağlayacağından çok daha şiddetli bir "zarar etmeninin" doğması gerekmektedir. İşte o etmen, insanların vahşi fildişi avcılığıdır. Filler dişleri için avlandıkça, dişlere sahip olmak bir avantaj değil, bir dezavantaj haline gelmiştir. Dişlerin varlığı nedeniyle av olmak, dişlerin yokluğu durumunda hayatta kalma ve üreme mücadelesinde sıkıntı çekmekten çok daha kritik ve hayati bir öneme sahip hale gelmiştir. Bu durumda canlılarda kısa ve hatta olmayan dişler evrimleşmektedir. Bu bir körelme örneği değil, seçilimle yok olma örneğidir.

Sürekli Kesilen Organlar Kısalıyorsa Neden Sünnetli Çocuklar Doğurmuyoruz?

Bir organın oluştuktan sonra her nesilde kesilip atılmasının evrimle hiçbir alakası yoktur (epigenetik gibi bazı istisnalar hariç). Bu, günümüzden 150 yıl kadar önce terk edilmiş olan Lamarkçı evrim görüşünün bir uzantısıdır. Organlar, kullanıldıkları için gelişmezler. Kullanılmayan organlar körelebilirler; ancak bu onların "kesilmesiyle" ilgili değil, "evrim ekonomisi" dediğimiz daha kapsamlı bir konuyla ilgilidir. Kısaca, bir organ evrimsel süreçte bir canlıya avantaj sağlamıyorsa, onun üretilip korunması ve beslenmesi enerji sarfiyatı olacaktır. Bu nedenle, o organı körelmiş olarak üretenler veya hiç üretmeyenler, üretenlere nazaran enerji bakımından avantajlı olacaktır. Bu enerji kazancını, hayatta kalma ve üreme fonksiyonlarına kullanmaları da mümkün olacaktır. Bu nedenle gereksiz organlar genellikle giderek körelir. Bu konunun detaylarını buradaki yazımızda ve kitabımızda işlemiştik.

Bu Reklamı Kapat

Fakat bir organın işe yarayıp yaramamasından bağımsız olarak sürekli olarak vücuttan kesilip atılması evrimi etkilemez. Sünnet derisinin penis ucundan kesilip atılması, evrime herhangi bir etkide bulunamaz. Çünkü o deriyi üreten gen, hücrelerde zaten vardır. Dolayısıyla bireyin fiziksel görünümüne yapılan bir değişim, o geni etkilemeyecektir. O gen, normal şekilde aktarılacak ve yavru yine o deriyle doğacaktır. Ancak gidip de o sünnet derisini oluşturan genlere mutasyon ya da benzeri bir müdahale yapılacak olursa, işte o zaman gelecek nesiller de bu mutant genleri alabilecektir. Ancak ve ancak genlerin ve kalıtsallığın da etkilendiği bir durumda evrimden söz edilebilir. 

Benzer bir şekilde, fillerin dişlerinin sürekli kesilmesinin, onların dişlerini yitirmesiyle bir alakası yoktur. Zira dişleri üreten genler oradadır ve her zaman bulunacaktır. Ancak burada olan, dişleri olan fillerin öldürülmesidir. Bu fillerin çoğu, henüz üreme yaşına gelmemiş (veya üreme fırsatı bulamamış) bireylerdir. Bu durumda, kendilerindeki dişleri üreten genleri gelecek nesillere aktaramadan ölmüş olurlar. Öte yandan, vücutlarındaki genetik bir mutasyondan (veya dişlerle ilgili genin alel özelliklerinden) ötürü dişleri daha kısa olanlarsa normal şekilde üremeyi sürdürecektir. Bu üremenin sonucunda yavrular, kısa dişleri üreten veya dişlerin üretimini tamamen durduran genleri alacaktır. Nesiller içerisinde bu "engelleyici genler" popülasyon içerisinde çoğalarak yaygın hale gelecektir. İşte evrim budur. 

Bunu anlamak için şundan söz edebiliriz: Eğer ki dişleri kesilen hayvanlar, dişsizlik veya bu kesim işlemi nedeniyle tamamen ölmeyecek olurlarsa ve bir şekilde üremeyi başarırlarsa, binlerce nesil de geçse dişlerde herhangi bir evrim olmazdı! Canlı hayatta kalıp ürediği sürece, fiziksel görünümde yapılan hiçbir değişiklik, evrime etki edemez. Dişleri istediğiniz kadar kesin, hayvan hayatta kalıp ürediği anda, kendisindeki "diş üreten" genleri gelecek nesillere normal şekilde aktaracaktır. Yavrular da, ebeveynlerinin dişlerinin sökülmüş olup olmamasından bağımsız olarak dişlerle doğacaktır. Bu tıpkı dişlerinin tamamı çekilen bir adamın yavrularının her zaman normal dişlerle doğacak olması gibidir. Keza, kuyruğu her nesilde kökünden kesilen köpeklerin ya da farelerin yavruları normal kuyruklarla doğarlar. Ancak... Eğer ki kısa kuyruklu bireyler özellikle seçilip birbiriyle çiftleştirilirse (Yapay Seçilim uygulanırsa), her nesilde onların yavruları daha fazla sayıda doğacağı; ancak diğer normal kuyruklular özellikle çiftleştirilmedikleri için sayıları kabaca aynı kalacağı için, nesiller içerisinde kuyruk boyu giderek kısalacaktır. İşte kuyruksuz bazı köpek çeşitleri bu şekilde evrimleştirilmiştir. Kuyrukları sürekli keserek değil, genetik nedenlerle kısa kuyruklu ya da kuyruksuz olanları birbiriyle daha fazla çiftleştirerek... Fillerde de durum aynıdır.

Yani şunu anlamak gerekir: Evrimden söz edebilmek için, seçilen özelliğin hayatta kalma veya üreme başarısını etkilemesi gerekmektedir. Sünnet olmak veya olmamak, cinsel zevki etkileyebilir ama insanların hayatta kalma veya üreme başarısını anlamlı olarak etkilemez. Sünnetliler de sünnetsizler kadar hayatta kalır ve ürerler. Dolayısıyla bunun evrime hiçbir etkisi yoktur. Bu tür değişimlere, modifikasyon adı verilmektedir. Canlıyı modifiye edersiniz; ama hayatta kalma ve üreme başarısı değişmez. Ama bu müdahale ne zaman ki hayatta kalma veya üreme başarısını anlamlı ve süreğen bir şekilde etkilemeye başlar, orada modifikasyon değil, adaptasyon, yani doğal seçilim devreye girer.

Bu Reklamı Kapat

Örneğin saç kesimini bir örnek olarak verebiliriz: Sürekli saçlarımızı kesiyoruz diye daha kısa saçlı doğuyor muyuz? Hayır, çünkü saç kesmek, hayatta kalma ve üreme başarısını anlamlı ve süreğen olarak değiştirmez. Ama saçlara bulaşan bir parazit nedeniyle erken yaşta ölmeye başlasaydık, genetik nedenlerle saç üretemeyen veya saçlarını daha hızlı kaybeden, yani kel olmaya meyilli insanlar hızla artardı. İnsan dediğimiz tür, kafasındaki komik kıllarla bilinirken, kel kafasıyla tanımlanır hale gelirdi.

Yani bir şeyin modifikasyon mu, adaptasyon mu olacağını, müdahalenin türü ve etkisi belirler. Yapılan müdahale, o özelliği veren genlerin sıklığının da artmasını veya azalmasını sağlıyor mu, sağlamıyor mu? Sağlıyorsa, adaptasyon ve evrim... Sağlamıyorsa, modifikasyon... Hangi müdahalelerin evrime neden olup, hangilerinin olmadığını daha iyi anlamak için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

Sonuç

Bu örnek, evrimin tüm bileşenlerinin görüldüğü harika bir örnektir. Genetik mutasyonlar nedeniyle popülasyon içerisinde diş uzunluğu (ve hatta dişlerin var olup olmaması) konusunda bir çeşitlilik (varyasyon) vardır. Filler av, insanlar avcıdır. Fillerin dişli olanları, avcılar tarafından göze kestirilmekte ve avlanmaktadır. Bu nedenle, dişsiz olmak veya gelişmemiş, daha küçük dişlere sahip olmak avantaj olmaktadır. Her nesilde dişliler öldürülüp, dişsizler hayatta bırakıldığı için, dişsizleri "dişsiz" kılan genler daha fazla sayıda gelecek nesillere aktarılmaktadır. Böylece başta -örneğin- 10.000 filin olduğu bir popülasyonda sadece %2 dişsizken, 80 küsür sene sonundaki popülasyonda gene 10.000 fil olsa da bunların %98'i dişsizdir.

Hatta bu örnek üzerinde, farklı Doğal Seçilim ve Cinsel Seçilim unsurlarının birbiriyle çatışması ve hangisinin üstün geldiğine bağlı olarak evrimin ne yöne değiştiğini görmek bile mümkündür. Fillerin dişleri onlara halen insanın olmadığı şartlarda müthiş avantaj sağlıyor olsa da, insanların varlığı bu durumu kökünden tersine çevirmektedir. Bu da, fil dişlerinin kısalacak şekilde evrimleşmesindeki ana etmendir.

Bu Reklamı Kapat

Unutulmaması gereken, bunun sadece tekil bir özellik ("dişler") üzerindeki evrimsel analiz olmasıdır. Eğer renk, boyut, davranışlar, diğer organların yapıları, vb. analize dahil edilecek olursa, yazı içinde sözünü ettiğimiz, fillerden tamamen farklı gözüken, yepyeni canlılar ortaya çıkacaktır. Bu da, minik değişimlerin (mikroevrimin) devasa değişimlere (makroevrime) neden olduğu tipik bir örnektir.

Keşke evrimi anlamak için böyle berbat bir örnek görmek zorunda kalmasaydık. Ama Letitia Landon'ın da dediği gibi, "İnsanlar, anlamadıkları şeylerden nefret etmeye hazırdırlar." Dolayısıyla korumak istiyorsak, anlamakla başlayacağız. Ve önce biz anlayacağız ki, etrafımıza anlatabilelim. Gerisi, umuyoruz zamanla olacak...

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 9
  • Grrr... *@$# 7
  • Bilim Budur! 5
  • Merak Uyandırıcı! 5
  • Üzücü! 4
  • Muhteşem! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • İnanılmaz 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 17. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/10/2022 13:22:19 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/179

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
İspat
Parazit
Kedigiller
Yıl
Balıklar
Halk Sağlığı
Dilbilim
Hidrojen
Kuantum Fiziği
Nükleotit
Psikiyatri
Maskeler
Güneş Sistemi
Algoritma
Biyocoğrafya
Diş Hekimliği
Doğal
Küresel Salgın
Kilometre
Biyografi
Sosyal
Tüy
Teyit
Genetik Değişim
Irk
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.