Dava, Kafka’yla tanıştığım ilk kitap. Suçunun ne olduğunu bilmeden yargılanan bir adamın, giderek daha tuhaf ve kapalı hâle gelen yargı sürecinin hikâyesini anlatır. Kafka, kendi kurgusu içinde son derece özgün bir yargı düzeni kurar; ancak bu roman sürükleyicilikten çok atmosfer ve fikir üzerinden ilerler.
Alt metnindeki adalet vurgusunu ve temsiller yoluyla yapılan sistem eleştirisini yakalama niyetiyle okunduğunda, metin ciddi bir haz verir. Aksi hâlde temposu zayıf bulunabilir. Psikolojik tahlillerin daha yoğun olmasını bekleyen biri olarak beklentimin tam karşılandığını söyleyemem; fakat Dava, özellikle herhangi bir hukuk sisteminin işleyişine az çok aşina olan okurlar için, yargı, suç ve iktidar ilişkisine dair sarsıcı bir perspektif sunar.
Bu romanın gücü, anlattıklarında değil; insanı içine çektiği o boğucu belirsizlikte saklıdır.

Kafka’nın Milena’ya yazdıkları edebi olarak güçlü, insani olarak ise yorucudur. Burada sevgi yok değildir; ama sevgi, karşısındakini taşıyan değil, ona yük olan bir şeye dönüşür. Kafka, Milena’yı sevmekten çok ona tutunur.
Bu yönüyle Milena’ya Mektuplar, Werther’in düzyazı hâlidir; Leylim Leylim’in ise entelektüel akrabasıdır. Üçünde de ortak bir damar vardır: acıdan kimlik üretmek. Bu da beni yine Masumiyet’teki erkeklere götürür acı derinleşir ama insan büyümez.

Werther, edebiyat tarihinin en meşhur kendine acıyan erkek karakteridir. Aşkı paylaşılmaz, konuşulmaz, dönüştürülmez; sadece büyütülür ve insanın üstüne devrilir. Bu anlamda Werther, Ahmed Arif’in şiir öznesiyle ve Kafka’nın mektuplarındaki erkeklikle aynı çizgidedir. Werther’i okurken aklıma hep Kader filmi gelir: arzu vardır ama etik yoktur, tutku vardır ama sorumluluk yoktur. Trajedi buradan doğar. Etkileyici olabilir; ama rol model olması mümkün değildir.

Ne desem ne yazsam bilemedim .Her okuduğumda ayrı bir şey katıyor bana .Dememeleri okurken insan şunu hissediyor: Montaigne karşına geçmiş, elinde kahve yok belki ama zamanı bol; acele etmiyor. Sana ders vermeye çalışmıyor, seni ikna etmeye de. Sadece kendini anlatıyor. Ve garip olan şu: Kendini anlattıkça seni anlatıyor.

Montaigne’in en rahatlatıcı tarafı kusursuz olmaya çalışmaması. Bilmediğini saklamıyor, çelişkilerini gizlemiyor. Ben çelişirsem kendimle çelişirim; ama gerçeğe değil. Derken, insanın değişebileceğini, bugün söylediğiyle yarınkini tutturmak zorunda olmadığını fısıldıyor.

Bu kitapta bilgelik yüksekten konuşmuyor. Tam tersine, gündelik hayatın içinden geliyor: korkular, hastalıklar, dostluklar, can sıkıntısı… Montaigne insanı idealleştirmiyor; olduğu hâliyle kabul ediyor.

“İnsan ne ise odur; daha fazlası olmaya çalışırken kendini yorar.”
dediğinde, modern dünyanın “daha iyi ol” baskısına karşı sessiz bir itiraz var.

Montaigne’i okurken insan yalnız hissetmiyor. Çünkü o da korkmuş, sıkılmış, yanılmış. En büyük işim yaşamaktır. Derken, hayatı büyük anlamlara zorlamadan yaşamayı öğretiyor. Bu yüzden Denemeler felsefi olduğu kadar insani; derin olduğu kadar hafif.

Bence Denemeler’in asıl gücü şurada ,Montaigne kesin doğrular sunmuyor, düşünme alanı açıyor. “Ben böyleyim” diyor, “sen de bak, kendine sor.” Kitabı kapattığında aklında sistemler değil, küçük ama gerçek sorular kalıyor.

Denemeler bana şunu düşündürüyor: Bilge olmak; her şeyi bilmek değil, kendinle kavga etmeyi bırakmak olabilir. Ve Montaigne bunu yüzyıllar öncesinden, çok sakin bir sesle söylüyor.

Merhaba
bu kitap okuduğum Rus romanları arasında okuduğum ve aklımda uzun süre yer eden bir kitaptı. Sanırım ilk lise dönemimde okudum sonra bir kaç kez daha okudum .Bu kitap sanki biri karşına oturmuş da “Benimle anlaşmak zorunda değilsin ama beni dinle” demiş gibi. Yeraltından Notlar okura kendini sevdirmek istemez. Tam tersine, ittirir, rahatsız eder, bazen sinirlendirir. Ama yine de bırakmaz. Çünkü yeraltı adamı söylediği her şeyle şunu fısıldar: “Beni beğenmiyorsan, belki biraz sana benziyorumdur. Yeraltı adamı ne kahraman ne de kurban. Aşırı düşünen, düşündükçe felç olan, incinmiş ama incitmekten de geri durmayan biri. En can yakıcı yanı da bu ikilik.

“Aşırı bilinç bir hastalıktır.”
dediğinde, insan ister istemez durup kendi zihnini yokluyor. Gerçekten de her şeyi fazla fazla düşünmek, insanı hayattan koparıyor.

Bu kitapta akıl, bir kurtuluş değil; bir tuzak. Mantık, düzen, çıkar hesabı. Hepsi yeraltı adamının elinde bir silaha dönüşüyor ama o silah dönüp dolaşıp kendisini vuruyor. İnşan bazen bilinçli olarak kendi çıkarına aykırı davranır. Diyerek Dostoyevski, insanın makine gibi işlemediğini yüzümüze vuruyor. İnsanın özgürlüğü bazen kendi kendine zarar verme pahasına ortaya çıkıyor.

Beni en çok etkileyen şey, yeraltı adamının yalnızlığı. Bu yalnızlık asil değil, üretken hiç değil; hırçın ve utanç dolu. Sevilmek istiyor ama sevilirse zayıf düşeceğini sanıyor. Bu yüzden insanları itiyor, sonra da yalnız kaldığı için onlara kızıyor. Tanıdık bir kısır döngü.

Kitabın ikinci kısmında anlatılan geçmiş anılar ise çok daha acıtıcı. Çünkü orada büyük felsefi cümleler yok; küçük düşmeler, utançlar, bastırılamayan öfke var. Yeraltı adamı o anlarda felsefeden çok, insan oluyor. Yeraltından Notlar bana şunu düşündürüyor: Bazı insanlar iyi olmadığı için değil, fazla farkında oldukları için mutsuz. Ve bazı kitaplar rahatlatmak için yazılmaz.

“İnsanı rahatsız etmek de bir gerçeği anlatma biçimidir.”

Bu kitabı bitirdiğinde kendini iyi hissetmeyebilirsin. Ama dürüst hissedersin. Çünkü Dostoyevski burada insanın en saklamak istediği tarafları açığa çıkarır. Ve kapatmadan bırakır.