Bana hitap eden bir kitap değildi. Bugün televizyonda gördüğümüz zengin oğlan, fakir ama gururlu kız veya önce nefret edip sonra aşık olma temalı tüm o entrikaların patentinin Jane Austen'da olduğunu bu kitapla net bir şekilde anladım. Bende bıraktığı his, gereksiz yere uzatılmış bir yaz dizisi maratonundan farksızdı. Balo salonlarında "Kimin yıllık geliri kaç pound?" ekseninde dönen o steril aristokrasi draması ve aşk meşk işleri, karanlık hikayelere alışkın bünyemde tam bir sabır testine dönüştü.

Peki hiç mi dişe dokunur yanı yok? Var elbette. Austen’ın dönemin evlilik piyasasını tiye alan toplumsal hicvi ve bazı zekice yazılmış muhabbetler fena değildi. Ama bence kitap gereksiz yere uzundu.

Özetle toplumsal analizi ve laf sokma sanatı dönemine göre oldukça sağlam; ama günün sonunda şık porselen fincanlarda sunulan, iki asırlık, bayık bir pembe diziden ötesi değil. Benim gibi aşk hikayelerinden uzak duranlar için koca bir vakit kaybı.

Merhaba
Kitabı ikinci kez gözden geçirip sinemaya giden biri olarak şunu baştan söylemeliyim çok “birebir” bir uyarlama beklemiyordum ama karşılaştığım şey beklentimin de çok dışındaydı. Hatta arkadaşlarımla filmi izlerken kendimi sürekli yana eğilip “ama bu kitapta yoktu” diyen o biraz sinir bozucu okur tipine dönüşmüş halde buldum. Çünkü bu gerçekten, kitabın birçok temel unsurunu değiştiren bir uyarlamaydı. Karakterlerin isimlerini değiştirseniz, geriye dönem atmosferine sahip, romantik ve estetik bir drama kalırdı; ama Emily Bronte’nin o karanlık, sarsıcı, insan ruhunun en sert yanlarına dokunan Uğultulu Tepeler’i pek kalmazdı.

Önce şunun hakkını vermek lazım, film görsel açıdan etkileyici. Mekan kullanımı, kostümler, görüntü yönetimi ve müzikler gerçekten başarılı. Sinematografik olarak bakıldığında “güzel çekilmiş” bir iş olduğu inkar edilemez. Başrollerdeki oyuncular da kendi içlerinde etkileyici bir enerji taşıyor. Özellikle Cathy rolündeki Margot Robbie oldukça güçlü bir performans sergiliyor. Heathcliff’in olgunluk dönemini oynayan Jacob Elordi ise karakterin sertliğini ve karizmasını taşıyabilmiş görünüyor. Buna rağmen, kitabın ruhuna bağlı bir okur için sorun tam da burada başlıyor ve güzel bir film olması, onun iyi bir Uğultulu Tepeler uyarlaması olduğu anlamına gelmiyor.

Romanın en önemli katmanlarından biri olan ikinci kuşak hikayesinin neredeyse tamamen yok sayılması, bence filmin en büyük eksiklerinden biri. Oysa Emily Bronte’nin anlatısında sadece Cathy ile Heathcliff’in tutkulu ve yıkıcı ilişkisi değil; bu ilişkinin sonraki kuşaklara bıraktığı miras da çok önemlidir. Hindley, eşi Frances ve oğulları Hareton’un hikayesi; genç Cathy ile Linton arasındaki ilişki; hatta Hareton’ın dönüşümü romanın karanlığının içindeki küçük umut ışığıdır. Film ise bunu tamamen kesip atmış gibi duruyor. Böyle olunca hikaye, trajik bir aşk anlatısına indirgenmiş oluyor ve romanın nesiller boyu süren psikolojik ağırlığı kayboluyor.

Karakter değişiklikleri de dikkat çekici. Zavallı Nelly Dean’in neredeyse bütün kötülüklerin kaynağı gibi sunulması, romandaki daha karmaşık ve gri anlatıcı rolünü basitleştirmiş. Huysuz, dindar ve rahatsız edici bir karakter olan Joseph’in yerini çok daha farklı bir tiplemenin alması da kitabın gotik atmosferini zedeliyor. Bay Earnshaw’un romandakinden çok daha uzun yaşaması ve bazı olayların Hindley’den alınarak ona verilmiş gibi durması, anlatının bütün dengesini değiştiriyor.

Bir başka mesele de karakterlerin görünümü ve romanın tasvirleriyle kurduğu ilişki. Kitabı seven birçok okur gibi ben de bazı seçimleri “oturmamış” buldum. Edgar’ın romandaki zarif, aristokrat havasından uzak bir biçimde yorumlanması ve Isabella’nın fiziksel betimlemeden oldukça farklı görünmesi, özellikle kitabı gözünde canlandırarak okuyanlarda yabancılık hissi yaratabilir. Heathcliff’in gençlik hali bazı sahnelerde fazlasıyla romantize edilmiş görünse de ilerleyen yaşlardaki sertliği daha inandırıcı bir çizgiye oturuyor.

Amerika’daki erken izleyici ve eleştirmen yorumlarında da benzer bir ayrım dikkat çekiyor. Birçok kişi filmi “güzel ama roman değil” diyerek değerlendirmiş durumda. Özellikle ABD’de yapılan yorumlarda filmin Emily Bronte'nin gotik, kasvetli ve psikolojik yoğunluğunu yeterince yansıtmadığı sıkça dile getiriliyor. Bazı eleştirmenler yapımı “görsel olarak büyüleyici ama içi boş” diye tanımlarken, bazı okurlar romanın derin melankolisinin yerini daha yoğun bir tensellik ve dramatik romantizmin aldığını söylüyor. Özellikle sadomazoşist öğelerin ve sert cinselliğin öne çıkarılması, kitabın özündeki psikolojik şiddet ve duygusal yıkımı geri plana ittiği gerekçesiyle eleştiriliyor. Emily Bronte'’nin dünyasında şiddet vardır ama bu çoğu zaman insanların ruhlarını birbirine ezişi üzerinden ilerler; film ise bunu zaman zaman fiziksel ve erotik bir gösteriye çevirmiş gibi görünüyor.

Yine de bütün bu eleştirilere rağmen dürüst olmak gerekirse, gidip izlenmeyecek bir film değil. Hatta kitabı hiç okumamış biri için oldukça etkileyici ve duygusal bir dönem filmi olabilir. Kitabı okuyanlar içinse durum biraz daha karmaşık :)) Bir yandan “bu benim sevdiğim hikaye değil” hissi, bir yandan da yıllardır zihinde canlanan Uğultulu Tepeler’i sinema salonunda görmenin tuhaf heyecanı. Sanırım bu filmi değerlendirmenin en adil yolu şu olacak. Eğer Emily Bronte’nin romanına sadık bir uyarlama bekliyorsanız hayal kırıklığı yaşayabilirsiniz; ama romanı esin kaynağı alan, görsel olarak güçlü ve farklı bir yorum görmek istiyorsanız yine de bir şans verilebilir. Çünkü ne kadar değişmiş olursa olsun, Uğultulu Tepeler’i sinemada görmek hala insanın içinde tuhaf bir merak uyandırıyor.

Proje ödevim bu kitabın incelemesini yazmaktı, okumayı son haftaya bırakmıştım, bu yüzden okuduğumda çok şey kaçırmış hissettim. Bence kitap çok akıcı, ve güzel, sonunun kötü bitmesi eleştirilse de bence kitaba asıl büyüyü o son sahne katıyor. Çocuk, Bekey teyze, Gülcemal ve Kulubeg favorilerimden, herkese mutlaka tavsiye ederim.

Edebiyat tarihinin açık ara en "gamsız", en "dünya yansa umrunda olmaz" başkarakterine sahip kitabıdır. Kitabın varoluşçu felsefesini tek bir cümleye sığdırmak gerekirse o da şudur: "Evrenin umurunda değiliz, e o zaman benim de evren umurumda değil; o halde hayde gidip bir kahve içelim."
Kitap insanın kanını donduran bana da daha ilk satırlarından "bu ne gevşeklik bre ehli deve" dedirten o meşhur cümlesiyle başlar: "Bugün annem öldü. Belki de dün, bilmiyorum." Normal bir insan böyle bir durumda ne yapar? Ağlar, yas tutar, taziyeleri kabul eder. Bizim Meursault ne yapıyor? Cenazede kahve içiyor, ertesi gün kız arkadaşı Marie ile denize girip, üstüne bir de komedi filmi izlemeye gidiyor. Suç ve Ceza'daki Raskolnikov işlediği suçun ağırlığıyla vicdan azabından yataklara düşüp hummalar içinde kıvranırken, Meursault annesinin cenazesinde sadece "Güneş de ne yakıyor arkadaş" diye terlemeyi dert edinir.
Gelelim o meşhur plaj sahnesine. Olaylar gelişir, kumsalda tekin olmayan bir karşılaşma yaşanır ve Meursault cebindeki tabancayla bir adamı vurur. Neden mi? Nefret ettiği için mi? Derin bir felsefi hesaplaşma veya kan davası yüzünden mi? Hayır. Ter damlası gözüne aktığı ve güneş gözünü aldığı için.Kitabın ikinci yarısı tam bir hukuk komedisidir. Meursault cinayetten yargılanmaktadır ama mahkemede kimsenin cinayeti falan konuştuğu yoktur.
Savcı: "Sayın jüri, bu adam bir canavar! Neden mi? Adam vurduğu için değil, annesinin cenazesinde sütlü kahve içip ağlamadığı için!"
Meursault'un iç sesi: "Acaba mahkeme ne zaman biter, öğle yemeğinde ne yesem... Marie de bugün ne güzel giyinmiş." Meursault, kendi idam davasında bile o kadar sıkılır ki, sanki zorlu bir final haftasında çok çalışıp tüm ezberini unutmuş bir öğrencinin boş sınav kağıdına bakması gibi (yaşayan bilir), kendi hayatına ve yargılanışına yabancılaşır. Toplum ondan "pişmanmış gibi" yapmasını bekler, ama o yalan söylemeye bile üşenir.
KISSADAN HİSSE
Toplum; kurallarına uymayanı, "mış gibi" yapmayayı ve sahte duygu göstermeyeni dışlar. Meursault, toplumun o yazılı olmayan tiyatro kurallarına uymayı reddeden biridir. Hapishanede papaz gelip ona günah çıkartmasını, Tanrı'ya sığınmasını söylediğinde bile "Benim böyle şeylere vaktim yok, zaten hepimiz eninde sonunda öleceğiz" diyerek adamı çileden çıkarır. Kısacası Yabancı, hayata karşı sürekli görüldü atıp cevap vermeyen bir adamın, dünyayla olan o tuhaf ve absürt imtihanıdır.

Merhaba
Bazen bazı kitaplar insanın içine sessizce yerleşir, çocukluğun, aile olmanın, kayıpların ve değişimin ne demek olduğunu yeniden düşündürür. Ben Vadim O Kadar Yeşildi Ki’yi (How Green Was My Valley) böyle kitaplardan biri olarak görüyorum. İlk bakışta bir madenci kasabasının hikâyesi gibi görünse de aslında i insanın geçmişe duyduğu özlemi, zamanın bir şeyleri nasıl sessizce alıp götürdüğünü anlatan çok içli bir eser. Kitabı okurken bazen kendi çocukluğunu, aile sofralarını ya da “eskiden her şey daha farklıydı” hissini düşünmeden edemiyor insan. Çünkü bu romanın en güçlü yanı, insanın kalbine dokunan sade ama derin bir hüzne sahip olması.

Vadim O Kadar Yeşildi Ki, Galli bir yazar olan Richard Llewellyn tarafından 1939 yılında yazılmıştır. Richard Llewellyn’in gerçek adı Richard Dafydd Vivian Llewellyn Lloyd’dur. Her ne kadar uzun yıllar Galler kökenli bir maden işçisi ailesinden geldiğini söylese de sonradan yaşam öyküsünün bir kısmını romantize ettiği ortaya çıkmıştır. Buna rağmen kitabın duygusal gücü hiç azalmamıştır. Çünkü yazar, işçi sınıfının yaşamını, aile bağlarını ve toplumsal dönüşümün insanlar üzerindeki etkisini son derece canlı bir şekilde aktarır. Özellikle sanayileşme, emek mücadelesi, sınıfsal dönüşüm ve geleneksel aile yapısının çözülüşü romanda önemli bir yer tutar.

Roman, Galler’deki bir kömür madeni kasabasında yaşayan Morgan ailesinin küçük oğlu Huw Morgan’ın gözünden anlatılır. Hikâye, çocukluk anıları biçiminde ilerler. Huw’un gözünden yalnızca ailesini değil, bir dönemin yavaş yavaş kayboluşunu izleriz. Bir zamanlar “yeşil” olan vadinin zamanla madenlerin dumanı ve ekonomik değişimle dönüşmesi aslında yalnızca doğanın değil, insanların hayatlarının da değişimini simgeler. Bu yüzden kitabın adı çok anlamlıdır .“Vadim o kadar yeşildi ki…” cümlesi biraz da geçmişe duyulan özlemin sesi gibidir.

Romanın en etkileyici yönlerinden biri aile ilişkilerini çok gerçek ve sıcak bir biçimde anlatmasıdır. Morgan ailesindeki dayanışma, sofradaki konuşmalar, baba otoritesi, anne şefkati ve kardeşlik duygusu insanı bazen kendi hayatına götürür. Ama kitap sadece sıcak anılarla ilerlemez; işsizlik, grevler, yoksulluk, aşk acısı, ölüm ve toplumsal baskılar gibi sert gerçekleri de anlatır. Özellikle değişen dünya düzeni içinde insanların birbirine yabancılaşması, eski değerlerin yavaş yavaş kaybolması romanda insanın içine işleyen bir hüzün bırakır.

Bence bu kitabı özel yapan şey, büyük olayları küçük bir çocuğun gözünden anlatmasıdır. Çünkü çocukların bakışı çoğu zaman daha dürüst ve daha kırılgandır. Huw’un yaşadıkları bize şunu düşündürüyor: İnsan bazen bir yeri değil, o yerde hissettiği duyguları özlüyor. Belki de hepimizin içinde “bir zamanlar çok yeşil olan bir vadi” vardır; çocukluk, eski bir ev, kaybedilmiş insanlar ya da artık geri dönmeyecek zamanlar…

Kitap aynı zamanda şu soruyu da düşündürdü bana . Zaman mı değişir, yoksa insanlar mı? Çünkü romanda hem doğa hem aile düzeni hem de toplum sessizce dönüşür. İnsan bunu okurken kendi hayatına da bakıyor; bir zamanlar çok değerli olan bazı şeylerin neden kaybolduğunu sorguluyor.

Romanın 1941 yılında sinemaya da uyarlandığını ve çok ses getirdiğini eklemek gerekir. Özellikle aile, aidiyet, sınıf ve nostalji temalarını sevenler için çok etkileyici bir eser olduğunu düşünüyorum. Belki de bu kitap, insanın geçmişe dönüp bakarken hissettiği o buruk duygunun roman hâlidir: Güzel olan şeylerin çoğu, biz fark etmeden değişiyor.

Kitaptan çok sevilen bir duyguya dönüşmüş şu düşünceyi de hissettirdi. İnsan bazen geçmişte yaşadığı mutluluğu ancak onu kaybettikten sonra gerçekten anlayabiliyor. Bu yüzden Vadim O Kadar Yeşildi Ki, sadece bir roman değil; biraz hatırlamak, biraz özlemek ve biraz da büyümenin bedelini anlamak gibi bir kitap.