Yıllar içinde sayısız film izledim ama aralarından en duygusal, en sürükleyici ve psikolojik derinliği en yüksek olan tek bir yapıt seçmem gerekirse bir saniye bile tereddüt etmem: Esaretin Bedeli. Benim gözümde bu film sadece harika bir sinema eseri değil; her izleyişte daha da derinleşen, tartışmasız net bir 10 üzerinden 10 başyapıt.

Yüzeysel bakıldığında haksız yere cinayetle suçlanan bir adamın acımasız bir hapishane sisteminde hayatta kalma mücadelesi gibi görünüyor. Ancak hikayenin özünde insan dayanıklılığı, psikoloji ve "kurumsallaşma" kavramının insan zihni üzerindeki tehlikesi yatıyor—zihnin bir süre sonra özgürlüğünü kaybetmeye nasıl uyum sağladığını ve özgürlüğün kendisinden bile korkar hale gelişini muazzam işliyor. Film ucuz aksiyonlara veya hızlı bir tempoya sığınmak yerine, geçen onlarca yılın ezici ağırlığını Andy Dufresne ve Red ile birlikte bize hissettiriyor. Psikolojik yıkıma karşı umudun ne kadar güçlü bir direniş aracı olduğunu gösteriyor.

Tim Robbins ve Morgan Freeman arasındaki kimya kusursuz; bunu destekleyen harika bir senaryo ve büyüleyici bir müzik kullanımı var. Andy'nin o sağanak yağmurun altında durduğu ikonik sahne ise sinema tarihinin en arındırıcı, en tatmin edici anlarından biri. Esaretin Bedeli, insan ruhuna zamansız bir ayna tutan ve jenerik aktıktan sonra bile zihninize kazınan gerçek bir hikaye anlatıcılığı dersi.

Fyodor Dostoyevski, hiç şüphesiz Modern Rus Edebiyatının en önemli isimlerinden birisidir. Onun romanlarının en önemli tarafı insan yaşamının ve deneyiminin derinlerine inebilmiş olmasıdır. Çoğu zaman hissettiğimiz ama ifade edemediğimiz, hatta ifade edilmesinin mümkün olmadığını düşündüğümüz duygu durumlarını okuruz Dostoyevski romanlarında.
Fyodor Dostoyevski’nin bu duygu durumlarını anlatan esserlerinden biri olan 1864 yılında kaleme aldığı Yeraltından Notlar, modern dünya felsefesinin ve psikolojik edebiyatın en sarsıcı metinlerinden biridir. Eser, tek bir karakterin iç dünyasından süzülen karmaşık düşünceleri ve toplumsal uyumsuzluğu merkeze alarak insan doğasının karanlık ve çelişkili koridorlarında rehberlik eder.
Yeraltından Notlar, aslında modern dünyayla dertleri olan bir adamın kendi iç dünyasından dökülen sarsıcı bir iç hesaplaşma. Eser, tek bir karakterin zihnine odaklanarak insan doğasının o pek dokunulmak istenmeyen, çelişkili ve karanlık yönlerini cesurca önümüze seriyor.
Kitap, edebiyat dünyasında "Yeraltı Adamı" olarak bildiğimiz isimsiz anlatıcının o meşhur iç dökümüyle açılıyor. Bu adam, döneminde çok revaçta olan "insan mantıklıdır, her sorun bilimle, akılla çözülür" fikrine adeta savaş açmış durumda. Ona göre insan sadece kendi çıkarını düşünen ya da mantığın çizdiği sınırlarda yaşayan dümdüz bir varlık değil. Aksine insan, sırf "ben özgürüm, kendi kararlarımı kendim veririm" diyebilmek için bile bile yanlış yapabilir, kendi ayağına sıkabilir. Yazarın o meşhur "2 × 2 = 4" ve "2 × 2 = 5" benzetmesi de tam olarak buradan çıkıyor; dayatılan mutlak doğrulara başkaldırmak, aslında bireyin kendi varlığını koruma çabası.
İlk kısımda bu işin felsefesini yapan anlatıcı, ikinci kısımda geçmişine dönüp bu kafa yapısının gerçek hayatta nasıl patladığını gösteriyor. Okul arkadaşlarıyla buluştuğunda girdiği o tuhaf ego savaşları, kendini hem herkesten üstün görüp hem de yerin dibine sokması, ardından karşılaştığı Liza isimli genç kadına takındığı o çelişkili tavırlar... Bir yandan ona moral verip kurtarıcılık taslarken, diğer yandan sırf kendi ezikliğini örtmek için onu kırıp dökmesi, bu içsel yalnızlığın sahaya yansıması gibi. Yeraltı Adamı toplumla bağını kopardığı için kendi zihnindeki "yeraltına" çekilmiş; fakat bu sığınak ona huzur vermekten çok, aşırı düşünmenin getirdiği bir felç hali yaratmış.
Toparlamak gerekirse Yeraltından Notlar, standart bir hikâyeden ziyade, insanın kendi kendisiyle kavgasını anlatan güçlü bir varoluş metni. Dostoyevski, aşırı bilincin insanı nasıl eylemsizliğe sürüklediğini ve bünyemizde hem en yüce hem de en aşağılık duyguları aynı anda nasıl taşıdığımızı çok net bir şekilde yüzümüze vuruyor.

kesinlikle izlenmeli başyapıt

Muazzam bir kara mizah. Aziz Nesin gibiler bir halka yüzyılda bir ya nasip olur ya da olmaz. Biz nasiplenen şanslı olanlardanız...
Çoğaltmak lazım... Okuyarak ve aşarak ve ötesi üstüne yeni bir şeyler ekleyerek...
Yoksa bugün ve yarın da adı, şekli, şemali ve figüranları nasıl değişirse değişsin, sonuçları itibarı ile yoz bir düzeni ayakta tutan ve "bugün git yarın gel" şeklinde özetlenen "bir işi bin iş yapma" ve bunun üzerinden bıktırarak yozluğu manipüle etme işi, ya da daha açık bir ifade ile "garibanın ensesinde boza pişirme işi" daha çok sürer. Çünkü bu ara duvar, bu duvarı ördüren daimi başrol oyuncularını gizleyen yegane duvardır ve yıkılmadan bir sonraki kapıya ulaşılamaz.

Kitabın özü, Woolf’un şu cümlelerinde saklı: “Kurmaca yazmak isteyen bir kadının parası ve kendine ait bir odası olmalıdır.”

Kitap, yazarın, “kadınlar ve kurmaca” konulu uzun denemesinden oluşmaktadır. Deneme dedim ama kimi zaman bir günlüğe dönüşür, hatta Oxbridge adlı hayali bir üniversitenin bahçesinde öyküleşir, eski zamanlarda okunmuş şiirler belirir arada. Üslubu didaktik değildir aksine serbestçe akar.

Neden medeniyete kadınların daha az katkıda bulunduğunu, bilhassa edebiyat tarihinde neden çok az kadın şair olduğunu sorgular. Bu, erkeklerin inandırmaya çalıştığı gibi kadınların eksikliğinden dolayı mıdır?

Bir düşünce deneyi yapar Woolf. Shakespeare’in aynı yeteneğe, aynı dehaya sahip hayali bir kız kardeşini yaratır: Judith. Shakespeare, yeterince boş zamana ve toplumsal desteğe sahipken Judith henüz evinde, kendi annesi babası tarafından kösteklenmeye başlayacaktır. Tam yazmaya odaklanmışken yemek yapmaya çağrılacaktır mesela. Kütüphanelere erişemeyecek, okula gönderilmeyecek, daha hayatı tanımamışken erkenden evlendirilecektir.

Bir ihtimal daha yaratır yazar, Judith diyelim ki bir oyun yazabildi ve evden kaçarak tiyatroya gitti. Tiyatronun müdürü tarafından ciddiye alınmayacak, daha kapıdayken reddedilecektir. Kardeşiyle aynı meziyetlere sahip olmasına rağmen sırf cinsiyeti yüzünden yeteneklerini kalıcı eserlere dönüştüremeyecek ve ilhamlarını dışa vuramadığı için ruh sağlığı giderek bozulacaktır.

Bir ve birkaç yüzyıl evvelinin az sayıdaki kadın edebiyatçılarının -mesela Brontë kardeşler- yapıtlarını ve ruh hallerini inceler Woolf. Satırlarında engellenmekten doğan öfkeyi ve meydan okumayı, sahip olamadıkları imkânlara duydukları özlemi görür. Cinsiyetçiliğe maruz kalmak eserlerinde bir etki bırakmıştır ve Woolf’a göre olumsuz bir etkidir bu.

Jane Austen’in sürekli bir sürü insanın girip çıktığı ve dikkatinin bölüneceği oturma odasında yazmak zorunda kalması gibi, kadın şair ve yazarlar zihinlerinde dahi yalnız olamamışlar, toplumun içlerine işleyen önyargısıyla mücadele etmişlerdir.

Yazar, ayrıca iyi edebiyatın zor koşullardan doğduğu gibi romantik anlayışa karşı çıkar. Realist olarak, bir yazarın iyi yazması için en azından geçimini sağlayabilmesi gerekir, diye düşünür.

Kurmaca yazmak isteyen bir kadının parası ve kendine ait bir odası olmalıdır, hem fiziksel hem de zihinsel bir oda. Kimsenin etkileyemeyeceği, saf ilham ve düşüncelerini rahatsız edemeyeceği bir oda.