Edebiyat tarihinin açık ara en "gamsız", en "dünya yansa umrunda olmaz" başkarakterine sahip kitabıdır. Kitabın varoluşçu felsefesini tek bir cümleye sığdırmak gerekirse o da şudur: "Evrenin umurunda değiliz, e o zaman benim de evren umurumda değil; o halde hayde gidip bir kahve içelim."
Kitap insanın kanını donduran bana da daha ilk satırlarından "bu ne gevşeklik bre ehli deve" dedirten o meşhur cümlesiyle başlar: "Bugün annem öldü. Belki de dün, bilmiyorum." Normal bir insan böyle bir durumda ne yapar? Ağlar, yas tutar, taziyeleri kabul eder. Bizim Meursault ne yapıyor? Cenazede kahve içiyor, ertesi gün kız arkadaşı Marie ile denize girip, üstüne bir de komedi filmi izlemeye gidiyor. Suç ve Ceza'daki Raskolnikov işlediği suçun ağırlığıyla vicdan azabından yataklara düşüp hummalar içinde kıvranırken, Meursault annesinin cenazesinde sadece "Güneş de ne yakıyor arkadaş" diye terlemeyi dert edinir.
Gelelim o meşhur plaj sahnesine. Olaylar gelişir, kumsalda tekin olmayan bir karşılaşma yaşanır ve Meursault cebindeki tabancayla bir adamı vurur. Neden mi? Nefret ettiği için mi? Derin bir felsefi hesaplaşma veya kan davası yüzünden mi? Hayır. Ter damlası gözüne aktığı ve güneş gözünü aldığı için.Kitabın ikinci yarısı tam bir hukuk komedisidir. Meursault cinayetten yargılanmaktadır ama mahkemede kimsenin cinayeti falan konuştuğu yoktur.
Savcı: "Sayın jüri, bu adam bir canavar! Neden mi? Adam vurduğu için değil, annesinin cenazesinde sütlü kahve içip ağlamadığı için!"
Meursault'un iç sesi: "Acaba mahkeme ne zaman biter, öğle yemeğinde ne yesem... Marie de bugün ne güzel giyinmiş." Meursault, kendi idam davasında bile o kadar sıkılır ki, sanki zorlu bir final haftasında çok çalışıp tüm ezberini unutmuş bir öğrencinin boş sınav kağıdına bakması gibi (yaşayan bilir), kendi hayatına ve yargılanışına yabancılaşır. Toplum ondan "pişmanmış gibi" yapmasını bekler, ama o yalan söylemeye bile üşenir.
KISSADAN HİSSE
Toplum; kurallarına uymayanı, "mış gibi" yapmayayı ve sahte duygu göstermeyeni dışlar. Meursault, toplumun o yazılı olmayan tiyatro kurallarına uymayı reddeden biridir. Hapishanede papaz gelip ona günah çıkartmasını, Tanrı'ya sığınmasını söylediğinde bile "Benim böyle şeylere vaktim yok, zaten hepimiz eninde sonunda öleceğiz" diyerek adamı çileden çıkarır. Kısacası Yabancı, hayata karşı sürekli görüldü atıp cevap vermeyen bir adamın, dünyayla olan o tuhaf ve absürt imtihanıdır.

Merhaba
Bazen bazı kitaplar insanın içine sessizce yerleşir, çocukluğun, aile olmanın, kayıpların ve değişimin ne demek olduğunu yeniden düşündürür. Ben Vadim O Kadar Yeşildi Ki’yi (How Green Was My Valley) böyle kitaplardan biri olarak görüyorum. İlk bakışta bir madenci kasabasının hikâyesi gibi görünse de aslında i insanın geçmişe duyduğu özlemi, zamanın bir şeyleri nasıl sessizce alıp götürdüğünü anlatan çok içli bir eser. Kitabı okurken bazen kendi çocukluğunu, aile sofralarını ya da “eskiden her şey daha farklıydı” hissini düşünmeden edemiyor insan. Çünkü bu romanın en güçlü yanı, insanın kalbine dokunan sade ama derin bir hüzne sahip olması.

Vadim O Kadar Yeşildi Ki, Galli bir yazar olan Richard Llewellyn tarafından 1939 yılında yazılmıştır. Richard Llewellyn’in gerçek adı Richard Dafydd Vivian Llewellyn Lloyd’dur. Her ne kadar uzun yıllar Galler kökenli bir maden işçisi ailesinden geldiğini söylese de sonradan yaşam öyküsünün bir kısmını romantize ettiği ortaya çıkmıştır. Buna rağmen kitabın duygusal gücü hiç azalmamıştır. Çünkü yazar, işçi sınıfının yaşamını, aile bağlarını ve toplumsal dönüşümün insanlar üzerindeki etkisini son derece canlı bir şekilde aktarır. Özellikle sanayileşme, emek mücadelesi, sınıfsal dönüşüm ve geleneksel aile yapısının çözülüşü romanda önemli bir yer tutar.

Roman, Galler’deki bir kömür madeni kasabasında yaşayan Morgan ailesinin küçük oğlu Huw Morgan’ın gözünden anlatılır. Hikâye, çocukluk anıları biçiminde ilerler. Huw’un gözünden yalnızca ailesini değil, bir dönemin yavaş yavaş kayboluşunu izleriz. Bir zamanlar “yeşil” olan vadinin zamanla madenlerin dumanı ve ekonomik değişimle dönüşmesi aslında yalnızca doğanın değil, insanların hayatlarının da değişimini simgeler. Bu yüzden kitabın adı çok anlamlıdır .“Vadim o kadar yeşildi ki…” cümlesi biraz da geçmişe duyulan özlemin sesi gibidir.

Romanın en etkileyici yönlerinden biri aile ilişkilerini çok gerçek ve sıcak bir biçimde anlatmasıdır. Morgan ailesindeki dayanışma, sofradaki konuşmalar, baba otoritesi, anne şefkati ve kardeşlik duygusu insanı bazen kendi hayatına götürür. Ama kitap sadece sıcak anılarla ilerlemez; işsizlik, grevler, yoksulluk, aşk acısı, ölüm ve toplumsal baskılar gibi sert gerçekleri de anlatır. Özellikle değişen dünya düzeni içinde insanların birbirine yabancılaşması, eski değerlerin yavaş yavaş kaybolması romanda insanın içine işleyen bir hüzün bırakır.

Bence bu kitabı özel yapan şey, büyük olayları küçük bir çocuğun gözünden anlatmasıdır. Çünkü çocukların bakışı çoğu zaman daha dürüst ve daha kırılgandır. Huw’un yaşadıkları bize şunu düşündürüyor: İnsan bazen bir yeri değil, o yerde hissettiği duyguları özlüyor. Belki de hepimizin içinde “bir zamanlar çok yeşil olan bir vadi” vardır; çocukluk, eski bir ev, kaybedilmiş insanlar ya da artık geri dönmeyecek zamanlar…

Kitap aynı zamanda şu soruyu da düşündürdü bana . Zaman mı değişir, yoksa insanlar mı? Çünkü romanda hem doğa hem aile düzeni hem de toplum sessizce dönüşür. İnsan bunu okurken kendi hayatına da bakıyor; bir zamanlar çok değerli olan bazı şeylerin neden kaybolduğunu sorguluyor.

Romanın 1941 yılında sinemaya da uyarlandığını ve çok ses getirdiğini eklemek gerekir. Özellikle aile, aidiyet, sınıf ve nostalji temalarını sevenler için çok etkileyici bir eser olduğunu düşünüyorum. Belki de bu kitap, insanın geçmişe dönüp bakarken hissettiği o buruk duygunun roman hâlidir: Güzel olan şeylerin çoğu, biz fark etmeden değişiyor.

Kitaptan çok sevilen bir duyguya dönüşmüş şu düşünceyi de hissettirdi. İnsan bazen geçmişte yaşadığı mutluluğu ancak onu kaybettikten sonra gerçekten anlayabiliyor. Bu yüzden Vadim O Kadar Yeşildi Ki, sadece bir roman değil; biraz hatırlamak, biraz özlemek ve biraz da büyümenin bedelini anlamak gibi bir kitap.

“BİN KİŞİSEL GELİŞİM KİTABINDAN İYİ OLAN KİTAP"
Bu kitabı okurken insanın aklından çıkmaması gereken en önemli detay bu satırların yazarının koskoca Roma İmparatoru olmasıdır. Çünkü dünyadaki her türlü lükse, zevke ve güce tek bir parmak şıklatmasıyla ulaşabilecek bir adamdan bahsediyoruz. Çoğu insan bu kadar sınırsız bir gücü eline geçirse yozlaşır, zevk ve sefanın dibine vururdu. Ama Marcus Aurelius amcamız çadırına çekilip erdem ve irade üzerine kafa patlattı. Kitabı asıl vurucu ve değerli kılan şey tam olarak yazarının bu sarsılmaz karakteridir.Hani derler ya "hocanın dediğini yap yaptığını yapma" diye... İşte Marcus hocamızın yaptığınıda yapabiliriz. Bence bu kitabı daha kıymetli kılıyor.
Kitapta kendi durumunu şu alıntıyla özetliyor:
"iyi şeyler yaparken bile kötü şöhret edinmek kralın kaderidir."

TEFEKKÜR ADAM

"Kendime Düşünceler", oturup başkaları okusun, edebiyat dünyasına bir eser bırakayım diye yazılmış bir kitap değil. Adam resmen kendi zihnini toparlamak, zor zamanlarda kendine telkinde bulunmak ve yoldan çıkmamak için bir günlük tutmuş.(Bu sebepten ötürü bazı yayın evleri kitabın adını "Meditasyonlar" diye çevirmiştir ) Hatta "ben ölünce bütün eserlerimi yakın" diyecek kadar bu metinlerin tamamen kişisel ve gizli kalmasını istemiş.

Kitabı okurken bazı konuların, cümlelerin tekrar tekrar karşımıza çıkmasının sebebi de bu. Çünkü insan zihni unutmaya meyillidir; Aurelius da savaş alanlarının stresinde, imparatorluğun omuzlarına bindirdiği yükün altında ezilmemek için aynı ilkeleri kendine defalarca hatırlatmak zorunda hissetmiş.

KİTABIN EN SEVDİĞİM TEMALARI

Kontrol Edilemeyen Şeyleri Bırakmak:
Aurelius'un en çok üzerinde durduğu konu insanın kendi kontrol alanını bilmesidir. Başkalarının ne düşündüğü, başına gelen talihsizlikler veya insanların kötülüğü senin elinde değildir; senin elinde olan tek şey bunlara vereceğin tepkidir.

"Dışsal bir nedenden ötürü acı çekiyorsan, sana acı veren o şey değil, senin ona dair geliştirdiğin yargındır. Ve bu yargıyı şu an iptal etme gücü senin elindedir."

"Zihnini gereksiz düşüncelerden arındır. Kontrol edemediğin şeyler üzerine düşünmek sadece ruhunu yorar."

İnsanların nankörlüğüne şaşırmamak gerektiğini, çünkü bunun doğanın bir parçası olduğunu söyler. Sabahları güne başlarken kendine yaptığı şu telkin bence kitabın en çarpıcı kısımlarından biri: "Güne başlarken kendine şunları söyle: Bugün işgüzar, nankör, kibirli, hilekar, kıskanç ve bencil insanlarla karşılaşacağım..." Bu şekilde beklentiyi baştan sıfıra indirerek, dış dünyanın onu hayal kırıklığına uğratmasına ve zihnini bulandırmasına engel oluyor.

Ölüm üzerine:
Kitaptaki bir diğer sarsıcı tema ise ölüm. İmparator olmasına rağmen ölümün herkesi eşitlediğinin fazlasıyla farkında. Ölümü korkulacak bir son olarak değil, doğanın sıradan bir işleyişi olarak görüyor. Kibre kapılmasını engelleyen en büyük fren mekanizması da sürekli ölümü düşünmesi.

"Her şeyi, her an bu dünyadan ayrılabilecek biri gibi yap, söyle ve düşün."

"Büyük İskender ve katırcısı öldüklerinde aynı duruma düştüler."

"Çok yakında her şeyi unutmuş olacaksın ve çok yakında herkes de seni unutmuş olacak."



*** Bu kitabı bitirdikten sonra gaza gelip defterime yazdığım "kendime notlar":

Sadece kendi gücünün yettiği şeylere odaklan, gerisini sal !
Dışarıdaki kaosu, başkalarının ne yaptığını, hocaların kaprislerini ya da piyasaların aniden çakılmasını kontrol edemezsin. Bunlar için kriz geçirip enerjini tüketmek tamamen ahmaklıktır. Senin tek kontrol edebildiğin şey, bu dış olaylar karşısında alacağın pozisyon ve vereceğin tepkidir. Kontrol edemediğin, senin elinde olmayan şeyler için kafayı yemeyi bırak.

Zorluklar zihinsel bir antrenmandır, mızmızlanmayı kes
Karşına çıkan engelleri veya zorlukları birer haksızlık gibi görme. Bunları iradeni, ciğerini ve dayanıklılığını test eden sağlam bir idman, zorlu bir raunt gibi düşün. Canın yanacak, yorulacaksın ama kitabın da dediği gibi "engel, yolun kendisidir". O zorluk senin gelişmen için oradadır. "Neden benim başıma geldi" diye sızlanmak yerine çeneni kapatıp o engelin üstesinden nasıl geleceğine bakacaksın.

Statü ve gösteriş koca bir yalandır
İnsanların senin hakkında ne düşündüğünün, unvanların veya sahip olduğun malların zerre kadar önemi yok. Sistemin dayattığı o sahte başarı ve gösteriş algısı tamamen palavra. Koskoca imparator bile "hepsi boş, sonunda toprak olacağız" diyor. Kendi içindeki dürüstlüğü, sağlam duruşu ve karakterini, dışarıdaki kalabalıkların onayına veya popüler kültüre değişme. İçerisi sağlamsa dışarısının ne dediği umrunda olmaz.

Ölüm her an ensende, saçmalayarak vakit kaybetme
Bugün varsın, yarın yoksun. Ölüm gerçeğini kafandan çıkarma. Bu seni depresif yapsın diye değil, silkelenip kendine gelesin diye var. Sürekli ertelerek, başkalarının hayatını izleyerek veya gereksiz meselelere sinirlenerek harcayacak vaktin yok. İşini sağlam yap, dürüst yaşa ve geç.

Merhaba
Öteki, Fyodor Dostoyevski’nin 1846 yılında yayımlanan erken dönem eserlerinden biridir. Romanın orijinal adı Dvoynik (İkiz / Çift) olup Türkçeye genellikle Öteki adıyla çevrilmiştir. Dostoyevski bu eserinde, insanın kimlik bunalımını, yalnızlığını ve psikolojik parçalanmasını ele alır.
Kitabın merkezinde, sıradan bir devlet memuru olan Yakov Petroviç Golyadkin vardır. Golyadkin, toplum içinde kabul görmek isteyen ama bir türlü kendini ifade edemeyen, içine kapanık ve kaygılı bir karakterdir. Bir gün kendi görünüşüne birebir benzeyen, ancak daha özgüvenli ve daha başarılı bir “öteki” ile karşılaşır. Bu kişi zamanla onun işini, çevresini ve hatta kimliğini elinden almaya başlar. Roman ilerledikçe okur şu soruyla karşı karşıya kalır: Bu “öteki” gerçekten var mıdır, yoksa Golyadkin’in zihninin yarattığı bir yansıma mıdır?

Kitap yalnızca bir olay örgüsü anlatmaz; daha çok insan psikolojisinin derinliklerine iner. Özellikle yalnızlık, toplum tarafından dışlanma korkusu, özgüven eksikliği, kimlik krizi ve insanın kendi içindeki çatışmalar romanın temel temalarıdır. Bu yönüyle Öteki, modern psikolojik romanların öncülerinden biri kabul edilir. Hatta birçok edebiyat araştırmacısı, bu eserin psikanalitik okumalar açısından çok güçlü olduğunu ve insan zihnindeki “bölünmüş benlik” kavramını erken dönemde işlediğini belirtir. Bölünmüş benlik kavramını açmak isterim kavram, kişinin benlik algısında bir parçalanma ya da iç çatışma yaşaması durumunu ifade eder. Bu, çoğu zaman insanın içinde birbiriyle çelişen farklı “benlik parçaları” varmış gibi hissetmesiyle ilişkilidir. Ancak burada önemli bir ayrım var. Psikolojide bölünmüşlük her zaman ağır bir ruhsal hastalık anlamına gelmez. Bazen hepimizin yaşadığı iç çatışmaların daha yoğun bir hâlidir.

Örneğin bir insanın içinde aynı anda iki farklı ses olabilir: Bir tarafı cesur olmak isterken diğer tarafı korkabilir; bir yanı ilişkiyi sürdürmek isterken başka bir yanı uzaklaşmak isteyebilir. “Gitmek istiyorum ama kalmak da istiyorum” hissi aslında hafif düzeyde bir iç bölünmüşlük örneğidir. Bu durum insan olmanın doğal bir parçasıdır. Bu nedenle roman, zaman zaman ağır ve karanlık bir atmosfer taşısa da insan ruhunu anlamaya çalışan okurlar için oldukça etkileyici bir eserdir.

Fyodor Dostoyevski (1821–1881), dünya edebiyatının en büyük romancılarından biri kabul edilen Rus yazardır. Hayatı da romanları kadar çalkantılıdır. Genç yaşta siyasi düşünceleri nedeniyle tutuklanmış ve idam cezasına çarptırılmıştır. İdam edilmek üzereyken cezası son anda sürgüne çevrilmiş ve yıllarca Sibirya’da ağır şartlarda yaşamıştır. Bu deneyim, onun insan psikolojisine ve insanın acıyla dönüşümüne bakışını derinden etkilemiştir. Dostoyevski’nin eserlerinde suç, vicdan, inanç, özgür

Öteki, insanın kendi içine bakmasını bazen istemeden de olsa sağlayan o tuhaf kitaplardan biri. İlk okuduğumda bana şunu düşündürmüştü. İnsan gerçekten yalnızca kendisi midir, yoksa içinde susturmaya çalıştığı başka bir “ben” daha mı taşır? Çünkü Dostoyevski burada yalnızca bir adamın hikayesini anlatmaz; insanın kendi gölgesiyle kavgasını anlatır. Hepimizin bazen sakladığı korkuları, kıskançlıkları, değersizlik hissini ve kabul görme arzusunu masanın üzerine bırakır.

Kişisel olarak bana göre Öteki, insanın kendi içinde verdiği sessiz savaşın romanıdır. Hayatta bazen öyle dönemler olur ki kendimizi yeterli hissetmeyiz; bir yanımız güçlü görünmeye çalışırken başka bir yanımız sessizce geri çekilir. İşte Dostoyevski tam da o çatlağın içine girer. Romanın kahramanı Yakov Petroviç Golyadkin’in karşısına çıkan “öteki”, aslında sadece bir insan değil; onun korkularının, bastırılmış arzularının ve olmak isteyip olamadığı kişinin ete kemiğe bürünmüş hâlidir gibi gelir bana.

Romanı okurken insan zaman zaman huzursuz olur. Çünkü Golyadkin’in yaşadığı yabancılaşma, biraz da bize ayna tutar. Bir ortamda kendimizi yetersiz hissettiğimizde, kabul görmek için farklı davranmaya çalıştığımızda ya da “Acaba insanlar benim hakkımda ne düşünüyor?” diye gece sessizliğinde kendi kendimize kaldığımız anlarda, aslında Dostoyevski’nin anlattığı o ruh haline çok da uzak olmadığımızı fark ederiz.

Dostoyevski’nin dili bazen yorucu ve karanlık olabilir ama bu karanlık boşuna değildir. O, insan ruhunun kuytu köşelerine inmeyi sever. Golyadkin’in gittikçe çözülüşünü okurken insan bir noktada şunu düşünür: Belki de insanın en büyük düşmanı dışarıdaki insanlar değil, kendi zihninin içinde büyüttüğü korkulardır.

Kitapta beni en çok etkileyen şeylerden biri şu düşünce İnsan bazen kendi hayatında kendine yabancılaşabilir. Kendini anlatamaz, anlaşılmadığını hisseder, hatta kendi benliğine bile uzak düşebilir. Dostoyevski bunu öyle güçlü verir ki roman bittikten sonra bir süre insanın içinde sessiz bir ağırlık kalır. Bir yerde şu duygu çok baskındır: İnsan, kabul görmek uğruna kendinden ne kadar vazgeçebilir? Ve insan kendisinden kaçmaya çalıştığında gerçekten kurtulabilir mi?

Roman bana biraz şunu hissettirdi. Hepimizin içinde bir “öteki” var aslında. Daha cesur olan, daha kırgın olan, daha korkan ya da daha çok sevilmek isteyen bir yanımız. Asıl Mesele o sesi susturmak değil belki; onu anlamayı öğrenmek. Dostoyevski’nin dünyasını seven biri için bu kitap, yalnızlık, kimlik ve insan ruhunun kırılganlığı üzerine unutulmayacak bir deneyim. Ama mutlu son bekleyen bir kitap değil; daha çok insanı kendisiyle baş başa bırakan, düşündüren ve bazen de biraz canını sıkan bir yolculuk. Belki de tam bu yüzden etkileyici.

Biz hocam diyoruz sonraki nesil ''atam'' diyecek


Mesela benim adım Eyüp sanki bilmiyormuşsunuz gibi de...

Allah üç üzeri üçe dokuz dedik utanç tablosu

Adamın adam yalnız bir adam zaten yalnız yaşıyor arkadaşı olmuyor