Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

"Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?

Evrim ve Gelişim Arasındaki Fark Nedir?

"Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?
19 dakika
14,814
  • Gelişimsel Biyoloji
  • Evrimsel Biyoloji
Evrim Ağacı Akademi: Evrime Giriş Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrime Giriş yazı dizisinin 14. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Evrim Nedir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Bize en çok sorulan sorular, "Şu evrime örnek midir?", "Şu yapılırsa evrim olur mu?", "Şunun olması evrim sayılır mı?" şeklindeki hipotetik veya evrimin doğadan (ve özellikle de insan yaşantısından) örneklendirilmesine dayanan sorular.

Tüm bu soruların yanıtı ortak olduğu için ve okurlarımıza "ne düşünmeleri gerektiğini" değil, "nasıl düşünmeleri gerektiğini" öğretmenin değerini bildiğimiz için, doğada gördüğümüz bir olayın veya sürecin evrimsel bir değişim olup olmadığını anlamak için kendimize sormamız gereken soruları derlemek istedik.

Tüm Reklamları Kapat

Aslında burada yapacağımız, buradaki yazımızda anlattığımız evrim tanımını örneklere genellemek olacaktır. Buraya sadece temel evrim tanımını taşıyacağız; ancak evrimin tanımına yönelik detaylı açıklamalara tekrar girmeyeceğiz. Dolayısıyla öncelikle o yazımızı okuduğunuzdan emin olmalısınız. Evrimin en temel tanımı şu şekildedir:

Evrim, popülasyon içi gen ve özellik dağılımlarının nesiller içerisindeki değişimidir. 

Evrimden Söz Edebilmemiz İçin Gerekenler

1. Popülasyon Var mı?

Evrimin yaşanabilmesi için, tek bir varlıktan değil, birbirine benzeyen varlıklardan oluşan bir popülasyon gerekmektedir. Çünkü tekil bir bireyde yaşanan değişimler hiçbir zaman evrim değildir; gelişimdir.

Tüm Reklamları Kapat

Örneğin bir insanın ömrü boyunca (doğumundan ölümüne kadar) yaşanan hiçbir değişim evrim değildir. Buna saç veya deri renginizin değişmesi, herhangi bir organınızda meydana gelen değişimler (örneğin böbreğinizi aldırmak, dişinizi sökmek, fazladan bacak eklemek veya penis derinizi kesmek), büyümeniz, kilonuzun değişmesi, hastalanmanız ve iyileşmeniz, vb. tüm değişimler dahildir.

Öte yandan insan popülasyonlarının her nesilde saç rengi veya deri rengi dağılımının değişmesi, organların büyüklüğü ve yapısı konusundaki popülasyon içi dağılımda her yeni nesilde meydana gelen değişimler (örneğin 20 yaş dişlerinin görülme oranlarının azalması), insanların ortalama fiziksel özelliklerinin (ortalama boy, ortalama doğum kilosu, vb.) her nesilde değişmesi, belirli hastalıkların popülasyonun her yeni neslinde görülme oranları, vb. evrimdir. Yani evrimden söz edebilmek için popülasyon bulunması şarttır.

İnsan Popülasyonu
İnsan Popülasyonu

2. Çeşitlilik Var mı?

Popülasyona ek olarak, bu popülasyonu oluşturan bireylerin birbirlerinin birebir kopyası olmaması gerekmektedir (eğer kopyası olacaksa da, bu kopyaların üretiminde ufak tefek bile olsa farklılıklar oluşabilmelidir). Çünkü bir popülasyondaki bireylerin tamamı birbirlerinin kopyası ise, popülasyonun her bir özelliğinin ortalaması, her bir bireyin mutlak nitelikleriyle birebir aynı olacaktır (her birey, popülasyon ortalamasının tıpkısı olacaktır). Bu durumda (eğer ki kopyalama hataları da yoksa), popülasyonlar nesil atladıkça özellik ortalamalarının değişmesi imkansız olacaktır. Bu durumda evrimden söz edemeyiz.

Reklam
Yılbaşı indirimi başladı! NordVPN’de %63 indirim
1 ve 2 yıllık planlarla 3 ay ÜCRETSİZ kullanın
  • Önde gelen VPN hizmetini edinin
  • Dosya indirirken kötü amaçlı yazılımları tespit edin
  • Parolalarınızı ve dosyalarınızı koruyun
Fırsatı Yakalayın
30 günlük para iadesi garantisi

Tavşan Popülasyonunda Çeşitlilik (Varyasyon)
Tavşan Popülasyonunda Çeşitlilik (Varyasyon)

3. Çeşitlilik Kalıtsal mı? (Süreğen Nesiller Var mı ve Zamanla Nesil Atlanıyor mu?)

Popülasyon içinde çeşitlilik varsa ancak bu çeşitlilik kalıtsal değilse, yani bir sonraki nesle aktarılmıyorsa, bu durumda da evrimden söz edemeyiz. Bu, birazcık da 1. soruda ele aldığımız konuyla ilgilidir: Saçınızı boyamanız size çeşitlilik katar; ancak bu çeşitlilik kalıtsal değildir, dolayısıyla evrimsel olamaz. Evrimsel süreçten söz edebilmemiz için, popülasyon içindeki çeşitliliğin gelecek nesillere aktarılması gerekir. Bir diğer deyişle, popülasyonun nesil atlaması gerekir ve bu nesil atlaması, bir önceki nesilden bağımsız olmamalıdır; niteliklerini önceki neslin niteliklerine borçlu olmalıdır.

Tek Karede 5 İnsan Nesli
Tek Karede 5 İnsan Nesli

***

Bu noktaya kadar olan 3 soru, evrimin olmazsa olmazlarıdır. Yani bu 3 sorudan birinin cevabı "hayır" ise, evrimden söz etmeniz mümkün değildir. Gelişimden söz edebilirsiniz, başka tür değişimlerden söz edebilirsiniz; ancak evrimsel değişimden söz edemezsiniz. Evrimsel bir özellik değişimi için mutlaka:

  1. Popülasyon olmalıdır (bireyler evrimleşmez!)
  2. Çeşitlilik olmalıdır (tıpkıbasımlar evrimleşmez!)
  3. Kalıtsallık olmalıdır (nesilsiz evrim yaşanamaz!)

Yukarıdaki 3 maddede, evrimle çok yakından ilişkilendirilen bir faktörün dışlandığını görmektesiniz: seçilim. Bunun nedeni, teknik olarak evrim için seçilimin şart olmamasıdır. Seçilim olmaksızın da evrim yaşanabilir; ancak bu evrim çok daha rastlantısal ve düzensiz olacaktır. Ama yine de yaşanabilecektir! Bu tarz seçilimsiz evrimsel değişimler genellikle genetik sürüklenme başlığı altında incelenmektedir.

Buraya kadar olan kısımlar, evrimin çok daha rastlantısal olan kısımlarıdır. Bu rastlantısallığı kıran, yukarıdaki 3 maddeden doğan "popülasyon içi kalıtsal çeşitlilik" ile "çevre" kavramlarını bağlayan köprüdür: Seçilim!

Tüm Reklamları Kapat

4. Seçilim Var mı? (Popülasyondaki Bireyler Kalıtsal Çeşitliliklerine Göre "Seçiliyor" mu?)

Seçilim, popülasyon içindeki bireylerin kalıtsal çeşitliliklerinden doğan uyum başarısı (İng: fitness) kavramına bağlı olan bir kavramdır. Biyolojik evrimde seçilim, en temelde, hayatta kalma (Doğal Seçilim) ve üreme başarısı (Cinsel Seçilim) üzerinden tanımlanır.

Yani evrimleşip evrimleşmediğini merak ettiğiniz bir özelliğin (veya "Şunu yapsam evrimleşir miyiz?" gibi sorduğunuz sorulardaki özelliklerin) mutlaka hayatta kalma veya üreme başarısına etki etmesi gerekmektedir.

Doğal Seçilim
Doğal Seçilim

Seçilim, çoğu zaman evrime geçici de olsa bir yön vermektedir; bir nevi öngörülebilirlik sağlamaktadır. Bu yön, popülasyon içi çeşitliliğin, o anda içinde bulunulan çevreye bağlı olarak avantajlı ve dezavantajlı bireyler oluşturmasıdır. Kalıtsal çeşitlilikleri dolayısıyla içinde bulunulan çevrede daha avantajlı olan bireyler daha kolay hayatta kalır ve daha çok ürerler; bu nedenle kendilerini avantajlı kılan özellikleri gelecek nesillere daha çok aktarırlar. Böylece bir sonraki neslin genetik dağılımı, ataları arasından avantajlı olanlardan yana değişmiş olur. İşte bu nesiller boyu olan popülasyon içi kalıtsal çeşitlilik değişimi, evrimdir.

Benzer şekilde, kalıtsal çeşitlilikleri dolayısıyla içinde bulunulan çevrede daha dezavantajlı olan bireyler daha zor hayatta kalır (veya hiç hayatta kalamazlar) ve daha az ürerler (veya hiç üreyemezler); bu nedenle kendilerini dezavantajlı kılan özellikleri gelecek nesillere daha az aktarırlar (veya hiç aktaramazlar). Böylece, yine, bir sonraki neslin genetik dağılımı, ataları arasından avantajlı olanlardan yana değişmiş olur (dezavantajlılar daha az temsil edilir veya hiç edilmez). İşte bu nesiller boyu olan popülasyon içi kalıtsal çeşitlilik değişimi, evrimdir.

Tüm Reklamları Kapat

Seçilim evrim için olmazsa olmaz değildir; ancak seçilimin varlığında evrim çok daha öngörülebilir ve barizdir.

Şimdi, bazı sık sorulan örnekler üzerinden bu bilgilerimizi pekiştirelim:

Sık Sorulan Örnekler

1. Ömrüm Boyunca "Şunu Yapsam" (Örneğin Zıplasam) Evrimleşir miyim?

Sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Hayır! Bireysel bir zıplamadan söz edilmektedir.

Tek bir sorunun cevabının bile hayır olması dolayısıyla, evrimden söz edemeyiz. Devam etmeye gerek yoktur.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Çiftçi Ne Yapar?

Möööö… Gıt gıt gıdaaaak… Meeeeee…

Çiftçi sabah erkenden uyanıyor. Çünkü çok işi var:
Hayvanları besleyecek, inekleri sağacak, yumurtaları toplayacak, dev
traktörünün de yardımıyla tarlasına mısır, patates, buğday ekip biçecek… Biz
de sayesinde lezzetli sandviçler yiyip tazecik sütümüzü yudumlayacağız.
İŞTE SANA ÇİFTÇİ VE ÜRETTİĞİ LEZZETLİ GIDALAR HAKKINDA HARİKA
BİLGİLERLE DOLU BİR KİTAP.

Devamını Göster
₺64.00
Çiftçi Ne Yapar?

Bu soruda, daha en başından semantik bir hata vardır. Evrimleşir "miyim" diye sorduğunuzda, bireysel bir değişimden söz etmektesiniz. Evrim, birinci tekil şahısta yaşanamaz; bu, gelişimdir. Gerçi zıplamanın bireysel gelişiminize de (sanılanın aksine) etkisi yoktur.

Şimdi, aynı soruyu doğru soralım:

2. Ömrümüz Boyunca "Şunu Yapsak" (Örneğin Hepimiz Zıplasak) Evrimleşir miyiz?

Sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Zıplayan ve zıplamayan bireylerden oluşan bir popülasyon vardır.
  2. Çeşitlilik var mı? Zıplama konusunda bir çeşitlilik vardır. Kimi zıplar, kimi zıplamaz.
  3. Çeşitlilik kalıtsal mı? Hayır! Zıplama davranışına sebep olan bir gen yoktur.

Tek bir sorunun cevabının bile hayır olması dolayısıyla, evrimden söz edemeyiz.

Olduğunuz yerde zıplamak veya ömrünüz boyunca başka bir şey yapmak bizi evrimleştirmez, çünkü yaptığınız faaliyetin hayatta kalma veya üreme başarımıza etkisi yoktur.

Ne Olsa Evrimleşirdik?

Zıplama davranışını tetikleyen bir gen olmasa da, zıplama davranışını mümkün kılan kasların doğasını, bunu tetikleyen sinir sisteminin yapısını ve kas fizyolojisini etkileyen birçok gen bulunmaktadır. Bu genler, kalıtılabilmektedir. Bu durumda 3. sorunun cevabını "evet" olacak biçimde yapılandırmamız mümkündür. Bu durumda, 4. soruyu sorarız:

4. Seçilim var mı?

İşte kritik nokta budur. Hepimizin zıplamasını gerektiren konu, hayatta kalma veya üreme başarımızı etkileyen bir konu mudur? Eğer ki zıplama başarımıza veya erken zıplamaya yatkınlığımıza bağlı olarak hayatta kalıp ölmemize neden olan bir çevresel koşul yoksa (yani "seçilim" yoksa), cevap hayır olacaktır. Evrimleşmezdik.

Ama diyelim ki, küçükken oynadığımız gibi "yerler lav ile kaplı" olsun. Dolayısıyla bir yerden bir yere gitmeye çalışırken zıplamak, ölüm-kalım meselesine dönüşsün. Ya da zürafa örneğinde olduğu gibi, besinler sadece zıplayarak erişebileceğimiz bir yükseklikte olsun ve onlara erişemeyenler ölsün. Sadece iyi zıplayabilenler hayatta kalabilsin.

İşte bu durumda, bir seçilim baskısı var demektir. Ve 4 sorumuzun cevabı da evet olduğu için, böyle bir senaryoda türümüz evrimleşirdi. Zıplama konusunda en yüksek başarıyı sağlayan genlere (ve gen kombinasyonlarına) sahip olan bireyler daha kolay hayatta kalır, daha çok ürerlerdi. Kendilerindeki bu avantaj sağlayıcı genleri bir sonraki nesle daha çok aktarırlardı. Böylece gelecek nesildeki gen dağılımı, bir önceki nesildeki bu başarılı genleri daha çok içerirdi. Popülasyonun gen veya özellik dağılımı nesiller içerisinde değiştiği için, evrimin tanımı gereği, tür evrimleşmiş olurdu. Nesiller içinde çok daha başarılı zıplayan bireyler evrimleşirdi.

Tüm Reklamları Kapat

3. Biyosilahlar Bizi Evrimleştirir mi?

Diyelim ki belli bir genin (örneğin BRCA geni) veya fiziksel özelliğin (örneğin 20 yaş dişlerinin) varlığına bağlı olarak insanları öldüren bir biyosilah geliştirdik. Yani belli bir geniniz veya özelliğiniz varsa, bu silah sizi öldürüyor. O gen veya özelliğiniz yoksa, hayatta kalıyorsunuz. Bu, evrime yol açar mıydı?

Sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Evet, silahın etki edeceği bir popülasyon var. Yani söz konusu unsur, tek bir bireye değil, tüm popülasyona (veya birden fazla bireye) etki ediyor.
  2. Çeşitlilik var mı? Evet, silahın hedef aldığı genlerin varlığı/yokluğuna ve varsa da nükleotit dizilimine bağlı bir çeşitlilik var.
  3. Çeşitlilik kalıtsal mı? Evet, bu genler (veya silahın hedef aldığı özellikleri veren genler) gelecek nesle aktarılabiliyor.

Her sorunun cevabı "Evet!" olduğu için, evrim yaşanacaktır diyebiliriz. Ancak sadece bu da değil, 4. sorumuzu da şimdi sorabiliriz:

4. Seçilim var mı? Evet, belirli genlerin varlığına bağlı olarak silah sizi öldürüyor veya öldürmüyor.

Tüm Reklamları Kapat

Yani bu örnekte sadece evrim yaşanmakla kalmaz; aynı zamanda öngörülebilir bir yöne de sahip olacaktır.

Biyosilah
Biyosilah

Bu durumda, böyle bir silah bizi evrimleştirecektir; çünkü o genlere veya özelliklere (dolayısıyla o özellikleri kazandıran genlere) sahip olanlar dezavantajlı konuma geçecek, genetik nedenlerle sahip olmayan kişiler avantajlı konuma geçecektir; daha çok üreyeceklerdir ve bir sonraki nesilde de o genlerin görülme sıklığı azalacaktır.

4. Her Nesilde Sünnet Oluyoruz, Neden Sünnetli Doğmuyoruz?

Sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Evet, sünnet kavramı tek bir kişiye etki etmiyor; popülasyon var.
  2. Çeşitlilik var mı? Evet, sünnet olan veya olmayan bireyler var.
  3. Çeşitlilik kalıtsal mı? Hayır! Sünnet, genlerde herhangi bir değişim yaratmıyor ve kalıtsal değil. Sünnet olan bireylerin gelecek nesle aktardığı genlerde, "sünnetli olma"ya dair hiçbir bilgi bulunmuyor.

Tek bir sorunun cevabının bile hayır olması dolayısıyla, evrimden söz edemeyiz.

Tüm Reklamları Kapat

Sünnet derisinin sürekli kesilmesi bizi bu yönde evrimleştirmez; çünkü hayatta kalma ve üreme başarımıza etki etmemektedir (zaten kalıtsal bir değişim de değildir).

Sünnet
Sünnet

Ne Olsa Evrimleşirdik?

Bu örneği kendi başına evrimleşmeye uygun hale getirmek mümkün değildir. Çünkü sünnet, genlere bağlı olarak yapılan bir uygulama değildir.

Ama konuyu irdelemek adına bir senaryoya bakalım: Diyelim ki sünnet olan bireylerin üreme kapasitesi de düşüyor. Bu, iki şekilde olabilirdi: Sünnet olan bireyin penisinin faaliyeti bozulabilirdi veya kadınlar, sünnetli olan erkeklerle çiftleşmeyi reddedebilirdi (tabii daha çok tercih ettikleri ters bir durum da hayal edilebilir; ancak şimdilik negatife odaklanalım). Her iki durumda da, sünnetli bireylerin üreme başarısı azalırdı.

Bu, nasıl bir evrime yol açardı? Bunu kestirmesi güç; çünkü sünnet olan bireyler, belirli genlerin avantaj sağlaması veya dezavantaj sağlaması sonucu sünnet olmamaktadır. Tamamen şans faktörüne bağlı olarak, belirli dini görüşlere sahip coğrafyalarda doğmaları sonucunda penislerinin ucu kesilmektedir. Dolayısıyla seçilim baskısı, anlamlı bir şekilde genlere etki etmez; neredeyse tamamen rastgele bir şekilde, belirli coğrafyalardaki bireylerin üreme başarısı azalırdı.

Tüm Reklamları Kapat

Buna bağlı olarak, o coğrafyalardaki popülasyonlar (ve onların taşıdığı genler), genel insan popülasyonu içerisinde zamanla azalırdı. Bu genler, herhangi bir nitelikte olabilirdi; çünkü dediğimiz gibi, sünnet olma ile o genler arasında anlamlı hiçbir ilişki yoktur. Evrimde seçilimin öngörülebilir bir evrimsel değişim yaratabilmesi için, seçilen özellik ile seçilen genler arasında anlamlı bir ilişki olmalıdır. Örneğin mavi gözlü olmanın avantajlı olması, mavi gözlere sebep olan genlerin gelecek nesle aktarılması ihtimalini arttırmaktadır. Ama sünnetli olmak, "sünnetlilik geni" olmadığı için bunun gelecek nesle aktarılmasını etkileyememektedir.

Bu tür bir durumda, şans faktörüne daha yoğun olarak dayalı bir evrimsel değişim görürüz. Sünnetli coğrafyalara ait gen popülasyonları her ne idiyse, sünnet olmanın dezavantaj sağladığı bir senaryoda, bu genler insanlığın genel gen havuzundan zamanla elenirdi. Mesela şans eseri o bölgede yoğun bir şekilde mavi gözlülüğe sebep olan genler varsa, sünnet olmak ile hiçbir alakası olmamasına rağmen, bu popülasyon sünnet davranışı nedeniyle giderek küçüleceği için, mavi gözlülük geni de zamanla insan popülasyonu içerisinde seyrelirdi.

Sünnetli olmanın avantaj sağladığı bir senaryoda, sünnet olan popülasyonlarda her ne gen varsa (mesela şans eseri uzun boyluluğa sebep olan genler varsa), sünnet olmak ile hiçbir alakası olmamasına rağmen, bu popülasyon sünnet davranışı nedeniyle giderek büyüyeceği için, uzun boyluluk geni de zamanla insan popülasyonu içerisinde artardı.

İşte bu şekilde anlamlı ve nedenselliğe dayalı bir doğal seçilim ile değil de, daha ziyade şans faktöründen kaynaklı olan evrimsel değişimlere genetik sürüklenme adını veriyoruz.

Tüm Reklamları Kapat

Bir diğer senaryo, şöyle hayal edilebilir: Eğer ki sünnet uygulaması, sadece belirli genlere sahip olan bireylere uygulanıyor olsaydı ve sünnet olma, üreme başarısını bir sebeple azaltıyor olsaydı, o zaman da bu genler sürekli eleneceği için, türümüz evrimleşirdi. Mesela popülasyon içinde deri rengi ne kadar koyu ise o bireyler daha sık sünnet ediliyor olsaydı, koyu deri rengine sahip olan bireyler durmaksızın elenmiş olurdu ve popülasyon içindeki açık renkli deriye sahip bireyler avantajlı konuma geçerdi ve gelecek nesle daha çok gen aktarırdı. Bu da türün evrimleşmesine neden olurdu.

Ancak sünnetin bu senaryolarda örneklediğimiz gibi bir seçilim baskısı yaratmıyor olmasından ötürü, sünnetin anlamlı bir evrimsel değişime neden olmasını beklememiz mümkün değildir. 100 değil, 1 milyon nesil boyunca da sünnet yapılsa, hiçbir insan sünnetli olarak doğmayacaktır.

Bu, konuyu irdelemek adına bir diğer senaryoyu akla getirmektedir: Diyelim ki sünnet uygulaması olan insanlar, ameliyat sırasında sıklıkla ölüyor olsun. Ancak buna rağmen sünnet olma oranları çok yüksek olsun. Yani insanlar, ölüm riski pahasına sünnet olmayı seçsinler. Bir insanın sünnet derisi ne kadar kalınsa/barizse, ölme ihtimali de o kadar yüksek olsun. Böyle bir durumda, çeşitlilik dolayısıyla (örneğin mutasyonlardan ötürü) daha küçük penis derisi ile doğan bireyler avantajlı olacaktır. Bu bireylerin ölüm ihtimali daha düşük olacağından, nesiller içinde insan popülasyonu da daha ufak ve hatta hiç var olmayan sünnet derisine evrimleşecektir. Çünkü her nesilde en kısa/küçük/az sünnet derisine sahip olan bireyler hayatta kalacak, onlar en çok üreyecek, onların ürettiği yeni nesiller de bu kısa/küçük/az sünnet derisine sebep olan genlere daha çok sahip olacaktır. Böylece tür, evrimleşecektir.

Sünnet yerine, belirli genlere sahip bireylerin kimyasal veya fiziksel yollarla hadım edildiği bir senaryoyu da hayal edebilirsiniz. Eğer bu tercih, belirli genlere sahip olup olmamaya göre yapıldığından, tür o genler açısından evrimleşecektir. Evrimin insan toplumları arasında bu şekilde baskıcı uygulamalara öjeni denmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

5. Fillerin Giderek Daha Kısa Dişli veya Tamamen Dişsiz Doğması Evrim mi?

Fillerin son asırda, her yeni nesilde daha kısa yapılı dişlerle doğması konusu birçoklarının kafasını karıştırmaktadır; çünkü avlanmanın dişleri evrimleştirebileceğini düşünmekte zorluk çekerler. Hemen sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Evet, fil popülasyonu var.
  2. Çeşitlilik var mı? Evet, diş uzunluğu konusunda filler arasında çeşitlilik var.
  3. Çeşitlilik kalıtsal mı? Evet, diş uzunluğu genetik olarak belirleniyor ve kalıtsal nitelikte.

Her sorunun cevabı "Evet!" olduğu için, evrim yaşanacaktır diyebiliriz. Bu evrimin öngörülebilir olup olmadığı ile ilgili olarak 4. sorumuzu soralım:

4. Seçilim var mı? Evet, yasa dışı avcılıkla uğraşanlar, her seferinde en uzun dişlere sahip olan filleri hedef almaktadırlar; çünkü filler silahlı korumalarla korunmaktadır ve kısa sürede en büyük dişlere ulaşmak avcılar için avantajlıdır. Buna bağlı olarak, genetik nedenlerle daha kısa dişlere sahip olmak avantajlıdır; çünkü hayatta kalma başarısını doğrudan etkilemektedir. Bu daha kısa dişleri üreten genlere sahip bireyler daha kolay hayatta kalır, daha çok ürer ve gelecek nesildeki filler de ortalamada daha kısa dişli olur.

Filler her nesilde daha kısa dişlerle doğmaktadır.
Filler her nesilde daha kısa dişlerle doğmaktadır.

Yani yasa dışı fildişi avcılığı sonucunda fillerin sadece evrimleşmesini beklemeyiz; ayrıca bu evrimin her nesilde giderek küçülen dişler yönünde olmasını bekleriz. Gördüğümüz tam da budur!

Tüm Reklamları Kapat

Yani fil popülasyonu içinde diş uzunluğuna bağlı olarak bir çeşitlilik vardır, dişin uzunluğu genetik temellerde belirlenmektedir (yani kalıtsaldır). Bu çeşitlilik üzerine hayatta kalma başarısını etkileyen bir seçilim baskısı (yasa dışı fildişi avcılarının yarattığı baskı) uygulanmaktadır. Bu durumda filler, her nesilde daha kısa dişli olacak biçimde evrimleşmektedir.

6. Sigara Nedeniyle Ölümler, Evrime Yol Açar mı?

İşte bu, en ilginç örneklerden birisi. Çünkü insanlar, önceki örneklerden farklı olarak, sigara tüketimine bağlı olarak gerçekten de ölüyorlar. Dolayısıyla burada evrimsel bir süreç bulma ihtimalimiz çok daha yüksek. Hemen sorularımızı sırayla soralım:

  1. Popülasyon var mı? Evet, insan popülasyonu var.
  2. Çeşitlilik var mı? Evet, bağımlılığa yatkınlık ve akciğer nitelikleri bakımından çeşitlilik var.
  3. Çeşitlilik kalıtsal mı? Evet, bağımlılığa yatkınlığı ve akciğer niteliklerini belirleyen genler gelecek nesillere aktarılıyor.

Her sorunun cevabı "Evet!" olduğu için, evrim yaşanacaktır diyebiliriz. Bu evrimin öngörülebilir olup olmadığı ile ilgili olarak 4. sorumuzu soralım:

4. Seçilim var mı? Evet, bağımlılık yatkınlığı ve akciğer niteliklerine bağlı olarak sigara içen bireyler daha kolay veya daha zor bir şekilde ölmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Bu, çok ilginç bir durum: İnsanlar sigara içmeyi ve buna bağlı olarak akciğer kanseri gibi sebeplerle ölmeyi sürdürdükçe, bu yeni çevresel etkene ("tütün dumanı") bağlı olarak bir seçilim yaşanmaktadır. Sigara dumanına maruziyet, popülasyon içindeki bireyleri sürekli ayıklamaktadır.

Buna bağlı olarak, kimyasal ve fizyolojik bağımlılığa yatkınlığı olmayan (direnci olan) bireyler, sigara gibi ölümcül bir maddeden uzak duracak (veya ona bağımlı hale gelmeyecek) ve daha kolay hayatta kalıp, daha çok üreyeceklerdir. Öte yandan bağımlılığa yatkın olan bireyler daha kısa hayatta kalıp, daha zor üreyeceklerdir (hele ki sigaranın üreme kabiliyetini kısıtladığı da düşünülürse). Bu durum, uzun vadede bu bağımlılığa yatkınlığa sebep olan genlerin popülasyon içinde azalmasına neden olacaktır.

Benzer şekilde, kansere karşı direnç sağlayan genler, sigaranın kanserojen etkisinden ötürü bir seçilim baskısı altında olacaktır. Popülasyon içinde sigara dumanının varlığı arttıkça (yani seçilim baskısı arttıkça), çeşitlilik dolayısıyla bu kanser direncine sahip genleri barındıran bireyler daha kolay hayatta kalacak ve daha çok üreyebilecektir. Bu da, kanser direncinin popülasyon içinde artmasına neden olacaktır.

Tabii gerçek hayattaki örneklerde gözetilmesi gereken diğer birçok faktör bulunmaktadır. Örneğin bir özelliğin dezavantajlı olması, onun her zaman elenmek zorunda olduğu anlamına gelmemektedir. Bu konuda kapsamlı bir analizimizi buradan okuyabilirsiniz.

Tüm Reklamları Kapat

Sık Yapılan Hatalar

1. "Evrim, canlılarla ilgili olmak zorundadır!" Yanılgısı

Aslında yukarıdaki 3 soruyu hazırlarken, canlılıktan pek bahsetmediğimize dikkat etmiş olabilirsiniz. Kalıtsallık çoğu zaman canlılıkla ilişkilendirilse de, kimi zaman moleküler düzeyde yaşanan kopyalamada da genler olmaksızın kalıtsallık görebilmekteyiz. Daha astronomik skalada, bir nebuladan oluşacak yıldız sistemlerini, o nebulanın malzeme kompozisyonunun belirlediğini ve bunun süreğen olduğunu, dolayısıyla bir nevi kalıtsallık olabildiğini görmekteyiz. Daha dijital ortamda, hiçbir canlı varlık olmamasına rağmen evrimsel algoritmalara tabi tutulan sanal popülasyonların kalıtsallığı olabildiğini, dolayısıyla evrimleşebildiğini görmekteyiz.

Buna bağlı olarak kimyasal evrim, jeolojik evrim, kozmolojik evrim, robotik evrim gibi evrimsel değişimlerden söz etmek mümkündür. Ancak çoğu zaman evrim dendiğinde akla gelen biyolojik evrim kavramıdır.

Primer

Evrimin biyoloji-ötesi bir algoritma/yasa olmasıyla ilgili olarak Evrenin Karanlığında Evrimin Işığı kitabımızı okuyabilirsiniz.

2. "Her türlü genetik değişim ve gen müdahalesi evrimdir." Yanılgısı

Bu da çok sık yapılan bir hata: Bir canlının genlerinde doğal veya yapay yollarla meydana gelen her değişim evrimsel etkiye sahip değildir!

Tüm Reklamları Kapat

Örneğin kolunuzdaki hücreleri iyonize radyasyona maruz tutarak mutasyona uğratabilirsiniz. Ancak bu genetik değişim, genler kalıtsal elementler olmalarına rağmen, evrimsel bir değişim yaratamaz. Çünkü kol hücrelerinizin değişmiş genleri asla gelecek nesle aktarılmayacaktır.

Gelecek nesle aktarılacak genleri belirleyenler gametler (sperm ve yumurtalar) ve bu gametleri üreten dokulardır. Yalnızca bu genlerde meydana gelen mutasyonlar evrimsel niteliğe sahiptir. Yoksa beyin, karaciğer, dalak, akciğer, vs. hücrelerinizin genetik yapısının değişmesi evrimsel bir değişim değildir.

Bunlara ek olarak, zigotta ve zigottan meydana gelen ilk birkaç yüz hücrede meydana gelecek değişimler de evrimsel anlama sahiptir; çünkü o bireyin diğer tüm hücreleri, bu ilk birkaç hücrenin kopyalanmasıyla üretilecektir.

3. "Kurşun kalemler pilot kalem, tekneler gemi olmuyor." Yanılgısı

İnsan yapımı nesnelerin (veya genel olarak cansız nesnelerin) evrimleşmediği iddiası da çok yaygın bir yanılgıdır. Organik kimya ile inorganik kimya bambaşka mekanizmalara sahiptir. Demir temelli bir çeliğin değişme potansiyeli, karbon temelli bir biyomolekülün değişme potansiyelinden çok daha düşüktür. Bu, element kimyasının bir sonucudur; evrimsel sürecin kendisiyle doğrudan bir ilgisi yoktur.

Tüm Reklamları Kapat

İnorganik yapılı kalemler, tekneler, vs., organik yapılı hücreler gibi bölünüp, yeni nesiller üretemezler. Bu nedenle, bir popülasyonları ve çeşitlilikleri varsa da, kendi doğalarından kaynaklı bir kalıtsallıkları yoktur. Bu nedenle asla evrimleşemezler. Öte yandan bazı kimyasal moleküller, "canlı" olmamalarına rağmen popülasyonlara, çeşitliliğe ve kalıtsallığa sahiptirler. Bu nedenle "cansız" kimyasallardan, bugün "canlı" olarak nitelediğimiz yapılar, kimyasal evrim yoluyla evrimleşebilmiştir.

Ancak... Tekneler ve kalemler gibi yapısal olarak kalıtsallığı olmayan teknoloji ürünleri, fikirsel (tasarım fikri açısından) evrimleşmektedir. Hangi tasarımların daha yaygınlaşacağı, önceki tasarım popülasyonu ve çevre baskısı (piyasa başarısı) tarafından şekillendirilmektedir. Bu nedenle teknolojik ürün tasarımlarında sıçramaları nadiren görürüz; her zaman yumuşak ve kademeli bir değişim vardır ve her yeni yılda üretilen yeni nesil teknolojik ürünler, bir öncekinin en başarılı taraflarını alıp, üzerine ufak tefek varyasyonlar ekleyip, bunu piyasaya sürüp, seçilim baskısına tabi tutmakla şekillenir. Buna kimi zaman memetik evrim denmektedir; bu konuyu da detaylıca burada işlemiştik.

4. "Canlılarda meydana gelen değişimler adaptasyondur, evrim değil." Yanılgısı

Adaptasyon, tanımı gereği, doğal seçilim yoluyla meydana gelen evrimsel değişim demektir. Bütün adaptasyonlar evrimsel değişim olmak zorundadır; ancak tüm evrimsel değişimler adaptasyon değildir.

Örneğin Cinsel Seçilim yoluyla meydana gelen değişimlere genelde adaptasyon demeyiz. Benzer şekilde, yukarıdaki ilk 3 soruyu tatmin eden sistemler üzerine seçilim baskısı uygulanmazken, sürüklenme yoluyla meydana gelen evrimsel değişimler de adaptasyon değildir. Ama bu değişimler, evrimsel değişilerdir. Bu konuda daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Evrime Giriş Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrime Giriş yazı dizisinin 14. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Evrim Nedir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
142
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 134
  • Muhteşem! 79
  • Bilim Budur! 65
  • Merak Uyandırıcı! 43
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 26
  • İnanılmaz 17
  • Umut Verici! 17
  • Güldürdü 3
  • Üzücü! 3
  • Grrr... *@$# 2
  • İğrenç! 2
  • Korkutucu! 2
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/02/2023 18:12:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/1477

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Beslenme Davranışları
Yok Oluş
Kuş
Hormon
Makroevrim
Genetik Mühendisliği
Doğa Gözlemleri
Eşey
Antikor
Biyocoğrafya
Doğa Yasası
Böcek Bilimi
Hız
Vejetaryen
Bilim İnsanı
Besin
Köpekgil
Kozmoloji
Radyasyon
Komplo
Kromozom
Bakteri
Robot
Enerji
Epidemik
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. "Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?. (10 Kasım 2019). Alındığı Tarih: 2 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/1477
Bakırcı, Ç. M. (2019, November 10). "Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?. Evrim Ağacı. Retrieved February 02, 2023. from https://evrimagaci.org/s/1477
Ç. M. Bakırcı. “"Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 10 Nov. 2019, https://evrimagaci.org/s/1477.
Bakırcı, Çağrı Mert. “"Şu Olursa Evrim Olur mu?" veya "Bu, Evrime Örnek midir?": Evrim, Hangi Şartlarda Yaşanır?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 10, 2019. https://evrimagaci.org/s/1477.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.