Peyami Safa’nın edebî mahiyetteki on bir romanından yayın sırasına göre yedincisidir. Bu durumda eser roman tekniği bakımından arzu ettiği hedefe yaklaştığı üçüncü devre romanları arasına girmektedir.

Romanda olaylar Cumhuriyet’in ilk yıllarında İstanbul’da, Batılılaşma ve devrimler süreci içinde, muhtemelen 1925-1930 yılları arasında geçer. Yedi yıllık mahalle arkadaşlıkları zamanla aşka dönüşen Neriman ve Şinasi Dârülelhan’da Türk mûsikisi bölümü öğrencisidirler. Her ikisi de muhafazakâr bir çevrede yetişen iki genci bu çevre birçok özelliğiyle birbirine bağlamıştır. Ancak Neriman bir süre sonra yine Dârülelhan’dan alafranga mûsiki tahsili yapan daha modern bir gence, Macit’e ilgi duymaya başlar. Bu ilgi zamanla onu bütün eski değerlerden nefrete ve Avrupaî bir yaşayışa özenmeye sürükler. Babası Faiz Bey ise kızının gitgide değiştiğini farkederek bir an evvel Şinasi ile evlenmesini istemektedir.

Neriman’ı Şinasi ile Macit arasında seçim yapma mecburiyetinde bırakan sebep, Macit’in onu Beyoğlu’nda verilecek bir baloya çağırması olmuştur. Roman biraz da bu baloya gidip gitmeme tereddütleri etrafında döner. Şinasi, Neriman’ı düşmek üzere olduğunu hissettiği alafranga hayattan uzaklaştırmak için güvendiği dostu Ferit’le beraber çare ararken Neriman balo hakkında danışmak üzere Şişli’de oturan akraba kızlarının apartmanına gider. Konuşma arasında onlardan şahit oldukları bir facianın hikâyesini dinler. İstanbul’da Beyoğlu’nun arka sokaklarında bir Beyaz Rus gitarcı ile yaşayan bir Rus kızı, bir gün gönlünü zengin bir Rum’a kaptırarak ilk sevgilisinden yüz çevirmiş, ancak mesut olamayınca eski sevgilisine de dönememiş ve sonunda terkedilmiş bir durumda kalınca kurtuluşu intihar etmekte bulmuştur. Neriman’ın iç düğümleri bu hikâye ile çözülmeye başlar, olayın kendi hayatı ile benzerliklerini düşünür. Dönüşte Şişli’den bindiği tramvay Fatih’e doğru yaklaştıkça o da Macit’ten, onun samimiyetsiz, yapmacık tavırlarından, en önemlisi de teklif ettiği hayat tarzından uzaklaşır. O akşam Ferit’in evinde Şinasi’nin ve Faiz Bey’in de bulunduğu, mûsiki ve medeniyetler üzerinde gelişen bir sohbet faslı Neriman’ı yeniden Şinasi’ye ve eski tabii hayatına döndürür.

Fatih-Harbiye, Berna Moran’ın Peyami Safa romanları için ileri sürdüğü şemaya uygun olarak dört kişilik bir karakter grubu gösterir: Yanlış Batılılaşma özentisi içinde bir genç kız (Neriman), Doğu’nun olumlu değerlerine sahip genç adam (Şinasi), onunla rekabeti oluşturan alafranga, zengin ve havai erkek (Macit) ve yazarın fikirlerini temsil eden, kültürlü, konuşmalarıyla ikna edici bir şahsiyet (Ferit). Bütün roman, muhafazakâr Doğu’yu temsil eden Fatih ile alafrangalığın sembolü Harbiye semtleri arasındaki tezat üzerine kurulmuştur. Bu tezat romanda açıkça görülen ve yer yer kahramanları tarafından tartışma konusu da yapılan diğer zıtlıkları çağrıştırır: Konak-apartman, sokak-cadde, kahvehane-pastahane, kedi-köpek, hacıyağı-parfüm, Doğu ve Batı mûsikisi gibi. Neriman, Şinasi ve Macit’in Dârülelhan öğrencisi olmaları, özellikle mûsikinin romanda Doğu-Batı çatışmasının esas temasını teşkil etmesine sebep olmuştur. Neriman önce alaturka mûsikiden nefret ederek Şinasi’den uzaklaşmış, ancak yine aynı yoldan ona dönmüştür.

1931’de yayımlanan Fatih-Harbiye, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu’ndan sonra Peyami Safa’nın en çok basılan romanlarındandır (13. bs., İstanbul 1993). 1943’te Almanca’ya tercüme edilmiş, 1992’de de televizyon dizisi haline getirilmiştir.

Beyaz Geceler, Rus edebiyatının şüphesiz en değerli yazarlarından biri olan Dostoyevski'nin 20'li yaşlarının sonuna doğru yazdığı kısa öyküsüdür. Dostoyevski, Beyaz Geceler'de melankolinin romantizmle beraber ele alındığı bir atmosfer yaratır.

Beyaz Geceler, Dostoyevski’nin gençlik yıllarının romantik coşkusunu, St. Petersburg’un o meşhur alacakaranlık geceleriyle harmanladığı bir başyapıttır. Roman, kalabalıklar ortasında büsbütün yalnız kalmış isimsiz bir Hayalperest ile kalbi başka biri için çarpan Nastenka’nın dört geceye sığan kısacık karşılaşmasını ve ayrılığını anlatır.

Eserin odak noktasında yer alan Hayalperest, Dostoyevski edebiyatında ilerleyen yıllarda sıkça karşılaşacağımız, o odasına kapanan, toplumdan izole olmuş içsel insan tipinin ilk somut örneğidir. Gerçek dünyada kendine bir yer bulamadığı için kendi zihnindeki kurgusal evrene sığınan bu genç adam, Nastenka ile karşılaştığında ilk kez somut bir insanla bağ kurar ve hayal dünyasından gerçekliğe doğru bir adım atar. Ancak bu temas, ne yazık ki karşılıksız bir aşk olarak kalır. Nastenka’nın kalbi, kendisini bir yıl önce bırakan ve dönmeye söz veren eski kiracısındadır. Hayalperest, karşısındaki kadına derin bir tutkuyla bağlansa da onun bekleyişine, umutlarına ve nihayetinde sevdiğine kavuşma anına tanıklık etmek zorunda kalır.

Romanı sıradan bir aşk hikâyesinden ayıran asıl unsur, finaldeki kabulleniştir. Nastenka, eski sevgilisi çıkıp geldiğinde Hayalperest'le evlilik hakkında konuşup ona umutlar vermesine rağmen onu ardında bırakıp gider. Fakat Hayalperest, bu duruma öfkelenmek, sitem etmek ya da intikam duygularıyla dolmak yerine son derece anlayışlı bir tavır sergiler. Sevdiği kadının mutluluğunu kendi kırgınlığının üstünde tutar. İşte bana göre kitabın en etkileyici kısmı da burası; çünkü Hayalperest, sevginin bencil bir sahip olma arzusu değil, karşındakinin mutluluğuna sevinebilme erdemi olduğunu bize kanıtlıyor.

St. Petersburg’un beyaz geceleri de hikâyenin duygusal derinliğine katkıda bulunur. Gecenin getirdiği geçici aydınlık, karakterlerin umutlarını ve hayal kırıklıklarını simgeler. Roman, sadece bir aşk hikâyesi değil, aynı zamanda insanın hayaller ile gerçekler arasında sıkışıp kalmasının trajik bir portresidir. Dört gecelik o tatlı rüya bittiğinde geriye soğuk bir sabah ve yine aynı yalnızlık kalır. Yine de yazarın da dediği gibi, koca bir insan ömrü düşünüldüğünde, bir anlık tam ve katıksız bir mutluluk az şey değildir.

Karamazov Kardeşler, yalnızca bir aile romanı ya da bir cinayet hikâyesi değil; insanın ahlaki, metafizik ve varoluşsal sınırlarını zorlayan çok katmanlı bir düşünce metnidir. Dostoyevski bu eserinde Tanrı, özgür irade, suç, vicdan, inanç ve nihilizm gibi temel meseleleri somut insan karakterleri üzerinden tartışır. Roman, modern insanın iç çatışmalarını edebiyatın imkânlarıyla felsefi bir sorgulamaya dönüştürür.

Eserdeki üç kardeş –Dimitri (Mitya), Ivan ve Alyoşa– insan doğasının üç farklı yönünü temsil eder. Dimitri tutkularıyla hareket eden, ahlaki gelgitler yaşayan bedensel ve duygusal insanı simgeler. Ivan aklı, kuşkuyu ve Tanrı’ya yöneltilen entelektüel itirazı temsil eder. Alyoşa ise inancı, merhameti ve ahlaki ideali cisimleştirir. Bu üçlü yapı, insanın tek bir bütün olmadığını; çelişkilerle örülü çok katmanlı bir varlık olduğunu gösterir.

Romanın merkezindeki “baba katli” meselesi, yalnızca hukuki bir suç değildir. Dostoyevski için asıl mesele, düşüncenin suça ortak olup olamayacağıdır. Ivan’ın ünlü “Tanrı yoksa her şey mubahtır” düşüncesi, roman boyunca soyut bir fikir olmaktan çıkarak yıkıcı sonuçlar doğuran bir etik probleme dönüşür. Burada Dostoyevski, aklın mutlak özgürlük iddiasını sorgular ve ahlaki sorumluluğun yalnızca eylemle değil, düşünceyle de ilgili olduğunu ima eder.

Büyük Engizisyoncu bölümü, romanın felsefi doruk noktasıdır. Bu bölümde Ivan, Alyoşa’ya Mesih’in özgürlük vaadi ile insanın güvenlik ve itaat arzusunu karşı karşıya getirir. İnsanların özgürlükten çok ekmek ve düzen istediği fikri, modern toplumların otoriteyle kurduğu ilişkiye dair evrensel bir eleştiri sunar. Dostoyevski burada, özgürlüğün ağır bir yük olduğunu ve herkesin bu yükü taşımaya hazır olmadığını ileri sürer.

Alyoşa’nın karakteri ise Dostoyevski’nin karanlık insan manzarasına karşı sunduğu etik bir umut alanıdır. Alyoşa kusursuz bir aziz değildir; fakat başkalarının acısına kayıtsız kalmayan, yargılamadan anlayan bir figürdür. Roman, kurtuluşu ideolojilerde ya da soyut ilkelerde değil, bireyler arası sorumlulukta ve merhamette arar.

Sonuç olarak Karamazov Kardeşler, insanın hem yıkıcı hem de yaratıcı potansiyelini aynı anda gösteren bir romandır. Dostoyevski, kesin cevaplar vermekten çok rahatsız edici sorular sorar: Suç kimindir? İnanç bir kaçış mı, yoksa ahlaki bir cesaret midir? Akıl insanı özgürleştirir mi, yoksa yalnızlaştırır mı? Bu sorular, romanı yalnızca 19. yüzyıla ait bir eser olmaktan çıkarır ve onu günümüz insanı için hâlâ sarsıcı kılar.