Bu soruyu cevaplamadan önce, başka bir soru üzerine düşünmemiz gerekiyor: "Sanat nedir?" Sanat, insanların fikirlerini ve duygularını paylaşmak için yarattığı bir şeydir. Başkalarının da bir şeyler düşünmesini veya hissetmesini sağlayabilir. Sanat; müzik, hikâye, resim veya çizim dahil olmak üzere birçok şey olabilir.

Mağara resimleri genellikle "üretilen ilk sanat eserleri" olarak adlandırılır. Ancak bu resimleri yaratan insanların, onları gizemli ve güçlü bulmuş olmaları muhtemeldir; bu da bizim bugünkü düşündüğümüz sanattan oldukça farklıdır.

Vernor Vinge

Burada duruyor olmak nasıl bir his?

Babam kapaklı cep telefonu kullanan, emniyet kemeri takmayı reddeden ve Atkins diyetine (Ç.N. düşük karbonhidrata dayalı bir diyet) inanan eski kafalı bir çiftçidir. Siyasi görüşün her iki kanadındaki çoğu Amerikalı gibi bilime karşı şüphe duyar. Ama bu şüphenin nedeni, iklim değişikliğini Al Gore’un icat ettiğini veya aşıların otizme yol açtığını ya da GDO’ların inceden inceye hazırlanmış kolektif bir komplo olduğunu düşünmesi değildir. Bilime şüpheyle yaklaşmasının nedeni yumurtadır.

1970’li yıllarda haberleri gece yarısı direksiyon sallarken Willie Nelson (Ç.N. country müzik şarkıcısı) şarkılarıyla telsiz sohbetleri arasında yakalayabilen bir kamyon şoförü olarak, kolestrolün halk sağlığının bir numaralı düşmanı ve yumurtanın da damar tıkayan, altın şuruplu kolestrol küreleri, yani kısaca kalp hastalığı demek olduğunu öğrenmişti.

Bu yazımızda okurlarımızın sıklıkla sorduğu ve cevaplarının anlaşılması durumunda evrimsel biyolojinin anlaşılmasında büyük adımlar atılabileceği iki soru üzerinde durmak istiyoruz: "İnsan zekası nasıl evrimleşmiştir?" ve "Neden sadece insan bu kadar zekidir?" Aslında bu iki soru, doğayı yeterince gözlemlemiş, yeterince belgesel izlemiş, Evrimsel Biyoloji konusunda belirli bir düzeyin üzerinde bilgiye sahip ve bu konuda belirli bir miktar kafa yormuş herkesin cevaplayabileceği, hatta kolayca cevaplayabileceği bir sorudur. Ancak yine de bilimsel bir destek olması ve çok yönlü analizlerinize katkı sağlayabilmesi adına, bu yazımızın tüm okurlarımıza ve düşünür arkadaşlarımıza faydalı olacağını umuyoruz.

İlk olarak şu soruya bir cevap vermemiz gerekiyor: "İnsanı, diğer hayvanlardan farklı kılan -varsa- nedir?" Bu soru, yüzlerce, hatta binlerce yıldır insan türünün kafasını kurcalayan bir mevzu olmuştur. Kimi bu soruya "ruh" cevabını vermiştir; kimi "edep" veya "ahlak" demiştir, kimi "düşünce" demiştir. Hatta herkesin kendince bir cevabı bile olabilir: sanat, din, müzik, felsefe, vs. Ancak bilimin cevabı, gerçeğe ulaşmak için olması gerektiği gibi, edebiyattan, laf oyunlarından, gevelemelerden uzaktır; açık ve nettir: "İnsanı diğer hayvanlardan ayıran birincil özellik, diğer hayvanlara göre daha büyük olacak şekilde evrimleşmiş beyin kapasitesidir." ya da biraz daha sade kelimelerle "fazlasıyla gelişmiş zeka düzeyidir". Dikkat edecek olursanız diğer kişilerce verilen tüm cevapların bu öncül cevaptan doğduğu görülecektir. Çünkü beynimiz haricindeki hiçbir özellik bizi tek başına diğer hayvan türlerinden ayırmaya yetmezken, beynimizin evrimi olmaksızın sayılan bilim, sanat, felsefe gibi daha soyut sebeplerin de geliştirilmesi asla mümkün olamayacaktı. Dolayısıyla odaklanılması gereken nokta, beynimizin neden bu şekilde evrimleştiğidir.

Şempanzelerin ölümü anladığına yönelik bazı araştırma bulguları vardır. Ancak görünüşe göre bu “anlayış”, bedensel fonksiyonların yitimi ve bunun geri dönüşü olmadığı şeklindedir (Anderson, 2018). En yakın akrabalarımızdan olan bu hayvanların bile ölümün kaçınılmaz olduğunu kavradıkları yönünde bir bulguya ulaşılamamıştır. İnsan bildiğimiz kadarıyla, bir gün öleceğinin farkında olan tek varlıktır.

Bu farkındalık zaman içinde yavaş yavaş gelişir. İnsan yavrusu, 9-10 yaş civarında ölümü tüm boyutlarıyla kavramaya başlar (Nagy, 1959). Ancak bu “kabulleniş” teknik açıdan korkunçtur. Çünkü evrimsel mekanik, her bir canlı türünün yaşamkalımına, doğal olarak da en büyük tehlike olan ölümden kaçınmasına dayanır. Kendisinden kaçınmamız gereken nihai tehlikeyle önünde sonunda karşılaşacağımızı bilmek bizi dehşete düşürür.

Dil, sosyal bilimciler ve doğal dil işleme (NLP) araştırmacılarını ortak bir ilgi alanında birleştiren bir alandır. Her iki alan da dil ve davranış arasındaki güçlü bağlantıdan yararlanırken sosyal bilimciler insan davranışını anlamayı, NLP araştırmacıları ise insan davranışlarını öngörmeyi amaçlar.

Nature Human Behavior dergisinde yayınlanan kapsamlı bir incelemeye göre, NLP'den yararlanmak sosyal bilimcilerin "bilgi çağının" beraberinde getirdiği bol miktardaki dijital metin verilerini altında yatan davranışları anlamak için verimli bir şekilde taramasına yardımcı olabilir. Çalışmanın yazarı Michigan Üniversitesi Janice M. Jenkins Bilgisayar Bilimi ve Mühendisliği Profesörü Rada Mihalcea şöyle anlatıyor: