Evrim Ağacı

Büyük Evrimsel Geçişler etkinliğimiz 12 Aralık 2026 tarihinde saat 16.00’da başlayacaktır.

 Etkinliğimizde Büyük Evrimsel Geçişler konusunun bilimsel olarak inceleneceği 40 dakikalık 3 ayrı oturum yapılacaktır.

Üçüncü 40 dakikalık kısımda konu üzerine tartışma paneli yapılacaktır.

 Evrim tarihi, yalnızca mevcut yapıların zaman içinde küçük iyileştirmelerle değişmesinden ibaret değildir. Bazı süreçler ise kendilerinden önce gelen yapılardan kategorik ve niteliksel olarak farklı yeni organizasyon biçimlerinin ortaya çıkmasına yol açar. Literatürde “büyük evrimsel geçişler” olarak adlandırılan bu tür dönüşümler, evrimsel sürecin en dikkat çekici kırılma noktalarını oluşturur.

Bu seminerde, evrimi yalnızca varyasyon-seleksiyon mekanizmalarıyla açıklamanın ötesine geçerek, bu büyük geçişleri ve ardındaki temel dinamikleri ele alacağız. Bu bağlamda, bireyselliğin farklı düzeylerde nasıl ortaya çıktığı ve evrildiği, bilginin nasıl aktarıldığı, otonomi ve motivasyon gibi kavramların evrimsel süreçteki rolünü inceleyeceğiz. Ayrıca, evrimsel sürecin yönlülüğü ve insanlığın bu büyük evrimsel geçişler bağlamında yeni bir aşamayı nasıl temsil ettiği gibi temel soruları tartışacağız.

Konuşmacı:

Dr. Zeki Doruk Erden

Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Elektrik-Elektronik Mühendisliği bölümünde lisans eğitimini tamamlamıştır. Lozan Federal Teknoloji Enstitüsü (EPFL) Yapay Zeka laboratuvarında yapay zeka üzerine yüksek lisans ve doktorasını tamamlamıştır. Sabancı Üniversitesi’nde akademik çalışmalarına devam etmektedir.

Etkinlik Detayları:

Etkinlik aşağıdaki 3 adet 40 dakikalık bilimsel sunum ile başlayıp, ardından 45 dakikalık tartışma paneli ile devam edecektir:

 Etkinliğimiz, 30 kişilik kontenjan ile sınırlıdır.

Fiyatlandırma Bilgisi

Etkinliğimiz öğrenci ve tam bilet olmak üzere 2 fiyat uygulamasına tabiidir.

 Aktif olarak bir eğitim kurumunda öğrenim gören kişiler “öğrenci” sayılacaktır ve bu fiyat üzerinden ödeme yapacaktır. Diğer kişiler ise “tam” sayılacaktır ve bu fiyat üzerinden ödeme yapacaktır.

Derse öğrenci bileti alan kişilerin girişte öğrenci belge veya kimliklerini göstermeleri zorunludur.

Öğrenci Bileti: 420 ₺

 Tam Bilet: 670 ₺

Konum Bilgisi

Etkinlikler, Coffee de Madrid 100.Yıl konumunda yapılacaktır.

 Adres: İşçi Blokları Mahallesi Muhsin Yazıcıoğlu Caddesi No: 59/D Çankaya, Ankara

 Konum bilgisi için: https://maps.app.goo.gl/REcgQLU49Ydz9doCA?g_st=iw

Ulaşım için Söğütözü Metro İstasyonundan kalkan EGO otobüslerinden 133, 134 ve 136 numaralı Özel Halk otobüslerini kullanabilirsiniz.

Evrim Ağacı bilim severlerin destekleri ile faaliyetlerini sürdürmektedir.  

Orhun Yazıtları, İkinci Türk Kağanlığı döneminden kalan ve bugün Moğolistan'ın orta kesimindeki Orhun Vadisi'nde duran yazılı taş anıtlardır. Bu kağanlığın dönemi 682 ile 745 yılları arasına tarihlenmektedir.^[3] Anıtların en büyük ikisi Kül Tigin ile kardeşi Bilge Kağan'ın anısına dikilmiş ve bu taşların Türkçe yüzleri, bugün Eski Türk yazısı (İng: "Old Turkic") ya da runik Türk yazısı diye anılan bir alfabeyle yazılmıştır.^[4][5] Ancak taşlarda sadece Türkçe metin yoktur. İki büyük anıtın birer yüzünde Çince yazıtlar da bulunmaktadır.

Bu taşlar karşısında iki soru öne çıkmaktadır. Birincisi taşların ne anlattığı, ikincisi ise okuma anahtarı ancak 1893'te bulunan bu alfabenin nasıl çözüldüğüdür. Anahtarı bulan kişi Vilhelm Thomsen olmuştur. Ne var ki iki soruya verilen yanıtlarda bazı noktalar sık sık karıştırılmaktadır. Aynı anıt için verilen farklı tarihlerin birbirine karıştırılması, Çince yüzün Türkçe metnin çevirisi sanılması ve bu taşların Türkçenin ilk yazılı örnekleri sayılması bunların başında gelmektedir.

Kimyasal tepkime (İng: "chemical reaction") veya kimyasal değişim (İng: "chemical change"), başlangıçtaki maddelerden farklı kimyasal kimliğe sahip bir veya daha fazla yeni madde türünün oluşmasıdır. Bu dönüşüm sırasında maddelerin taneciklerini bir arada tutan mevcut kimyasal bağlar kırılmakta ve atomların yeniden düzenlenmesiyle yeni bağlar kurulmaktadır. Hiçbir atom yok olmamaktadır. Dolayısıyla dönüşümün öncesindeki ve sonrasındaki toplam kütle değişmemektedir. Kimyasal tepkimeler, tepkimeye girenlerdeki ve ürünlerdeki atom sayılarının eşitlendiği kimyasal denklemlerle gösterilmektedir.

Ancak kağıt üzerindeki bir denklemde veya günlük gözlemlerde bu nicel denge ilk bakışta fark edilmeyebilir. Örneğin 2 su molekülü ayrıştığında 2 hidrojen ve 1 oksijen olmak üzere toplam 3 molekül ortaya çıkmaktadır.^[4] Çalışan bir sobada ise odun yandıktan sonra geriye az miktarda kül kalmaktadır.^[9] İlk bakışta tanecik sayıları ve kütleler birbiriyle uyuşmuyormuş gibi görünmektedir. Oysa korunan nicelik toplam molekül sayısı değil, her bir elementin atom sayısı ve kapalı sistemdeki toplam kütledir. Bu yazımızda fiziksel ve kimyasal değişim ayrımından başlayarak başlıca tepkime türleri, denklem dili ve tanecik sayılarındaki görünür çelişkileri gideren denkleştirme adımları ele alınmaktadır.

İki kategorik değişkenli veriler, sayısal bir ölçüm ölçeğine dayanmayan iki ayrı nitel özelliğin aynı araştırma birimleri üzerinde sınıflandırılarak satır ve sütunlarda birlikte özetlendiği veri yapılarıdır.^[1][12] Bu yaklaşımın tarihsel temeli Karl Pearson'ın 1904 tarihli olumsallık çalışmasına uzanmaktadır. Çapraz tabloda her gözlem iki özelliğin kesiştiği hücreye yerleştirilmekte ve ortaya çıkan sayılar ortak, marjinal veya koşullu oranlara dönüştürülerek değişkenler arasında bir bağımlılık bulunup bulunmadığı incelenmektedir.

Farklı büyüklükteki grupları sadece ham gözlem sayılarıyla karşılaştırmak ya da bir yüzdelik oranın paydasını gözden kaçırmak, gündelik hayatta sık karşılaştığımız istatistiksel yanılgılardandır. Örneğin kişilerin birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü sınıf olarak dört gruba ayrıldığı bir veri kümesinde dördüncü sınıftakilerin %81'i kredi kartı sahibidir, ancak tüm kart sahipleri içinde bu sınıfın oranı yaklaşık %32'de kalmaktadır.^[7] Aynı hücre, farklı paydalarla iki ayrı gerçeği anlatmaktadır. Üstelik bir tabloda iki değişken arasında gerçek bir oran farkı yakalansa bile, bu bağımlılığın rastgele dalgalanmadan mı yoksa gizli bir üçüncü değişkenden mi kaynaklandığını ayırt etmek ayrı bir denetim gerektirmektedir.^[9][10][11]