Kısa Sorularla Evrim

Kısa Sorularla Evrim soru dizimizde, konu hakkında sık sorulan sorulara kısa ve net cevaplar bulabilirsiniz.

Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Evrimin Temelleri

1
Evrim nedir?

En kısa tanımıyla evrim, popülasyon içi gen ve özellik dağılımlarının nesiller içerisindeki değişimidir.

Bu tanımdaki her bir basamak, evrim için olmazsa olmazdır:

  • Popülasyon: Evrimsel süreçte değişen bireyler değil, popülasyonlardır. Yani tekil bireyler (örneğin bu yazıyı okuyan siz veya tekil olarak köpeğiniz) asla evrimleşmemiştir, asla da evrimleşmeyecektir. Bireyler, evrimleşmezler; gelişirler (bunu inceleyen bilim dalı, gelişim biyolojisidir). Ancak bir türün tüm bireylerinin oluşturduğu popülasyonlar, her bir nesilde, bir önceki nesle göre daha farklı özellik dağılımlarına sahip olacaktır. İşte bu, evrimdir ve evrimsel biyoloji isimli bilim dalı tarafından incelenir. Popülasyonların değişimi, "gelişim" değildir.
  • Gen ve özellik dağılımları: Evrimde olan, bir türün bir başka türe dönüşümü olmak zorunda değildir. Evrimde değişen, popülasyonların genlerin veya özelliklerinin dağılımıdır. Örneğin uzun boyluluğa dair genlerin popülasyon içinde görülme sıklığı bir nesilden diğerine geçtiğinizde %5'ten %7'ye çıkmışsa, o popülasyon evrimleşmiş demektir. Türleşme evrimin kaçınılmaz bir sonucudur; ancak evrimden söz etmek için türleşme şart değildir!
  • Nesiller içindeki değişim: Evrimsel değişimden söz etmek için mutlaka en az 1 nesil geçmesi gerekir. Bir bireyin kendi ömrü (nesli) içerisinde geçirdiği hiçbir değişim evrimsel değildir. Ömrümüz içinde geçirdiğimiz değişimlere "gelişim" denir. Evrimsel biyoloji ile gelişimsel biyoloji iki farklı biyoloji sahasıdır.

Bu tanımın dışladığı ve hesaba katmadığı birkaç unsur vardır. Bunları vurgulamak, evrime dair kavramları daha da netleştirecektir:

  • Canlılık: Evrimin modern tanımlarında her zaman canlılığa özel bir vurgu yapılmaz; çünkü eğer ki belirli özellikleri taşıyan bireylerden oluşan bir popülasyon varsa ve bu popülasyonun bireylerini tanımlayan özelliklerin gelecek nesle aktarılma niteliği varsa, o bireyler geleneksel anlamda "canlı" olarak tanımlanamasa da, evrimleşebilirler. Örneğin virüsler canlı değildir; ancak evrimleşebilirler. Benzer şekilde tamamen bilgisayar ortamında simüle edilen bireyler bile, canlı olmamalarına rağmen, evrimleşerek insan mühendisliğinin üretebildiğinden daha başarılı ürünleri evrimsel değişim yoluyla üretebilmektedir. Kimya mühendisliğinde kimyasal moleküller tamamen cansız olmalarına rağmen, canlılar gibi evrimleşebilir - ki kimyasal evrim denen bu gerçek, canlılığın cansızlıktan ortaya çıkmasını sağlayan süreçtir. Bunların yanı sıra evrimsel değişimler, "kültürel evrim", "jeolojik evrim", "astroevrim" gibi her zaman doğrudan canlılıkla ilgili olmayan diğer bilim dallarında da kullanılmaktadır.
  • Türleşme ve Makroevrim: Kimi zaman evrim, kısa yoldan "bir türün bir diğerine dönüşümü" olarak tanımlanır. Halbuki bu evrimin tanımı değil, sonucudur. Gölün oluşumu sürecini, "bir çukurun suyla dolarak kapanması" olarak tanımlamak, sürece dair bir fikir verse de, bu suyla dolarak kapanma işinin nasıl gerçekleştiğini anlatmaz. Gölün oluşacağı bölgeden daha yüksekten aşağı akan su damlalarının, bu çukur içerisinde yavaş yavaş birikerek, çukurun dolmasıyla izah etmek süreci daha iyi tanımlar. Benzer şekilde, yukarıda yaptığımız evrim tanımı; yani popülasyon içi gen ve özellik dağılımlarının nesiller içinde değişmesi, uzun vadede ve farklı çevre şartları altında birikerek yeni türleri oluşturur. Ancak söylediğimiz gibi bu, evrimin sonucudur; tanımı değil. Mikroevrim (ya da evrim), yeterli süre tanındığında makroevrimi doğurur. Damlaya damlaya göl olur. Bu açıdan evrim, genellikle kısa vadede genotipteki (genlerdeki), genellikle uzun vadede ise bu gen değişimlerine bağlı olarak fenotipteki (fiziksel özelliklerdeki) değişimdir.
  • Fosiller ve Geçiş Türleri: Evrimin tanımı genler üzerinden yapılır; fosiller veya ara geçiş türleri üzerinden değil. Fosiller, makroevrimin tartışmaya yer bırakmayan kanıtlarını sunuyor olsa da, evrimsel sürecin tespiti için fosillere ihtiyacımız yoktur. Bir diğer deyişle, elimizde hiçbir fosil bulunmasaydı da, sadece doğaya yönelik gözlemlerimizden, genetik verilerden ve matematiksel evrim sahasından yola çıkarak evrimsel değişimi ispatlamamız mümkün olurdu.

Kaynaklar

2
Evrim kanıtlanmış mıdır?

Evet, evrim kanıtlanmış bir gerçektir ve dolayısıyla bir doğa yasasıdır. Evrim Teorisi ise bu doğa yasasını izah edebilmek için geliştirilen, bilimin zorlu testlerini geçebilmiş hipotezler üzerine inşa edilen açıklamalar bütünüdür. Bu bakımdan, bir doğa yasası olan evrim ile, o doğa yasasını açıklayan Evrim Teorisi farklı şeylerdir:

  • Evrim bir kanundur ve ispatlanmıştır. Evrim, popülasyon içi gen ve özellik dağılımlarının nesiller içinde değişmesi demektir ve bunu laboratuvarda, doğada, simülasyonlarda ve bilimin erişebildiği diğer bütün metotları kullanarak tekrar tekrar ispatladık.
  • Evrim, kütleçekimi gibidir. Yasadır, çürütülemez, gerçektir. Canlılar evrimleşirler ve evrimleşmek zorundadırlar. Serbest bırakılan cisimler yere doğru düşerler ve düşmek zorundadırlar (veya gezegenin büktüğü uzay-zaman düzlemi içinde hareket ederler).
  • Evrim Teorisi bir teoridir. Teoriler ispatlanmaz, yanlışlanırlar. Doğadaki evrim yasasının mekanizmalarını, nasılını ve nedenini açıklayan bilimsel açıklamalar bütününe Evrim Teorisi diyoruz. Evrim Teorisi, diğer bütün teoriler gibi yanlışlanmaya çalışılır ve yanlışlanamadıkça güçlendir. Evrim Teorisi, 150 yıldır yanlışlanamamıştır ve bilimin en zorlu testlerinden bile başarıyla çıkmayı başarmıştır (bir örnek burada, daha fazla örnek burada).
  • Evrim Teorisi, kütleçekiminin doğasını izah etmemizi sağlayan Görelilik Teorisi gibidir. Yanlışlanabilir; fakat yanlışlanamamıştır.
  • Evrimsel biyoloji, Evrim Teorisi'nin detaylarını araştıran bilim dalıdır. Evrimsel biyolojinin amacı "evrimi kanıtlamak" değildir; evrimin gerçek olduğunu zaten biliyoruz. Evrimsel biyolojide amaç, Evrim Teorisi'ni yeni veri ve bulgularla sınamak, mümkünse çürüterek daha doğru teorileri ortaya çıkarmaktır.
  • Evrimsel biyoloji, kütleçekim fiziği gibidir. Fiziğin amacı kütleçekimini çürütmek değil, anlamaktır. Evrimsel biyolojinin amacı evrimi çürütmek değil, anlamaktır.

Bilim camiasında evrimin gerçek olup olmadığı konusunda herhangi bir bilimsel tartışma yoktur, soru işareti bulunmamaktadır. Evrimin mekanizmalarına yönelik bilinmeyenler aydınlatılmaya çalışılmaktadır; tıpkı kütleçekiminin doğasına yönelik bilinmeyenlerin aydınlatılmaya çalışılıyor olması gibi.

Bu konu hakkında daha fazla bilgi almak için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.

3
Evrim ispatlandıysa neden hala teori olarak anılıyor? Evrim kanunu olması gerekmez mi?

Evrim hem bir yasadır hem de bir teoridir. Yasaya "evrim", teoriye "Evrim Teorisi" denmektedir. Bu ikisi birbiriyle karıştırılmamalıdır. Ayrıca bilimde teoriler ispatlanınca kanun olmazlar; bu yaygın bir yanlış inançtır (ve ne yazık ki okullarda da bir dönem bu şekilde, hatalı bir biçimde okutulmuştur).

Bilimsel anlamıyla "yasa" (kanun, ilke, prensip, vb. isimlerle de anılır), Evren'e dair doğrudan veya enstrümanlar kullanarak gözleyebildiğimiz veya kaydedebildiğimiz olgulardır (gerçeklerdir). Bir yasanın değişmesi için Evren'in dokusunun değişmesi veya bu dokuya yönelik gözlemlerimizin hatalı olduğunun anlaşılması gerekir.

Bilimsel anlamıyla "teori", bu yasa veya yasalara yönelik olarak yoğun bir şekilde test edilen, eleştirilen, sınanan ve bilimin ve zamanın bu zorlu testlerini başarıyla geçebilen açıklamalar bütünüdür. Dolayısıyla bilimsel bir teori, kanunlardan daha alt seviyede değildir; tam tersine, doğa kanunlarını birleştirip, onları bir bütün olarak izah edebilen, daha kapsamlı ve güçlü bir şekilde açıklayabilen bir izah sistemidir.

Bir teori, yeni veriler ve bulgular ışığında çürüyebilir, değişebilir veya gelişebilir; ancak uzun süreler boyunca yanlışlanamayan teoriler nadiren tamamen terk edilir: Einstein'ın Görelilik Teorisi, kendisinden önce yüzlerce yıl boyunca kullanılan Newton'un Kütleçekim Teorisi'nin hatalarını ve dar kapsamını ifşa etmiştir; ancak Newton'un teorisi halen uçak, köprü, bina, araba ve nice teknolojinin yapımında ve belli alanlarda fiziksel olayların izahında kullanılmaktadır.

Darwin'in Evrim Teorisi, neredeyse son 200 yıldır bilimin ve zamanın zorlu testlerini başarıyla geçmektedir ve bugüne kadar onu çürüten tek bir bulguya bile rastlanamamıştır. Tam tersine, bilimin hemen her alanında (fizik, jeoloji, kimya, moleküler biyoloji, mühendislik, vb.) devrimler ve paradigma değişimleri yaratmış, insanın kendisine ve Dünya'daki yaşama dair uzun süredir cevapsız kalan sorularını bilimsel olarak yanıtlamayı başarmıştır.

4
Evrime göre hepimiz akraba mıyız?

Evet, Dünya üzerinde var olmuş ve var olan bütün türler akrabadır. Yani tüm kuzenlerinizle (amca oğlu ve hala kızları gibi) ortak bir dededen geliyor olmanız gibi, bütün türler de ortak "dede türlerden" gelmektedir. Benzer şekilde, şu anda Dünya'da yaşayan en uzak görünümlü insanlarla bile yeterince eskiye gittiğinizde ortak bir ataya sahip olduğunuzu görürsünüz. Evrimi, bir aile soy ağacının canlı türlerine uyarlanmış hâli olarak düşünebilirsiniz ve şu anda bulunduğumuz noktada diğer dallardaki diğer türlerle aynı ağacı ve dolayısıyla aynı kökü paylaştığımız için, her türle uzaktan veya yakından akrabayız.

Birbirinden farklı gözüken türler için de bu böyledir: Daha az benzer olan türlerin ataları daha uzak geçmişte yaşamıştır; ancak böyle bir ortak ata mutlaka vardır. Zaten Evrim Kuramı'nı bir ağaca benzetmemizin sebebi de budur. Tek bir kökten çıkan gövde ve dallar, dört bir yana doğru dağılır. Bu dallar birbirine ne kadar uzaksa, akrabalık ilişkisi de o kadar zayıftır. Dallar ne kadar yakınsa, akrabalık ilişkisi de o kadar yüksektir.

Evrim Ağacı'nın mottosunun "Bu yaşam görüşünde ihtişam var." olmasının sebebi budur. Evrimsel Biyoloji, insanı diğer canlılardan ayırmaz ve hepimizin akraba olduğunu ortaya koymaktadır.

5
Tür nedir? Türleri neye göre tanımlıyoruz?

Tür dediğimiz şey, süreğen olarak (kesintisiz olmayan) evrimsel sürece, anlatım ve sınıflandırma kolaylığı sağlamak adına dayattığımız kesintili (kategorik) gruplara verdiğimiz bir isim. Yani doğada aslında "tür" diye bir şey bulunmuyor. İlk canlıdan beri evrimleşegelen milyarlarca tür, kesintili olmayan bir şekilde farklı yönlere doğru farklılaşmaya devam ediyorlar. Ama böyle devasa bir ağacın ilgilendiğimiz kısımlarından bahsetmek çok zor, bu nedenle farklı görünümlü veya nitelikteki canlıları "tür" dediğimiz kategorilere bölmeye karar verdik. Zaten bu türlerin birçoğunun ataları artık yaşamadığı için, doğaya baktığımızda sadece torun türleri görmekteyiz, dolayısıyla sanki kesintili canlı grupları varmış gibi geliyor ve tür gruplarından söz edebiliyoruz.

Tür, insan yapımı bir kavram olduğu için, farklı uzmanlar farklı tanımları takip edebiliyorlar. En yaygın kabul gören tür tanımı olan eşeye bağlı biyolojik tür tanımı, birbiriyle çiftleşip (veya potansiyel olarak çiftleşip) verimli döller üretebilen canlıları aynı türden, birbiriyle çiftleşemeyen veya verimli döller üretemeyen canlıları ayrı türler olarak görüyor. Burada "verimli döl", kendisi de hayatta kalıp üreyebilecek yavrulara karşılık geliyor. Yani iki canlı çiftleşirse de istikrarlı bir şekilde hayatta kalamayan veya üreyemeyen (kısır) bir yavru veriyorsa, o anne ve baba türler yine de ayrı türler sayılıyor. "Potansiyel olarak çiftleşme" ise, doğal ortamları ayrışmış olsa da bir araya geldiklerinde çiftleşebilecek olan canlıların aynı türden olduğuna işaret ediyor.

Ancak bu tanımın sıkıntısını görebilirsiniz: Birbirinden bariz bir şekilde farklı görünen, bambaşka yerlerde yaşayan bitkiler, bitki genomiğinin esnekliği dolayısıyla birbiriyle rahatlıkla çiftleşip (melezlenip) verimli döller verebiliyor. Bu nedenle bu tanımla kategorize edemiyoruz. Benzer şekilde, bakteriler gibi canlılar eşeyli üremiyorlar, dolayısıyla "verimli döl vermek" gibi terimler onlar için tamamen anlamsız. Benzer şekilde, ayrı türler olduğundan emin olduğumuz canlıların (örneğin aslanlar ve kaplanların, biz insanlar ile Neandertaller'in) çiftleşip de verimli döller verebildiklerini biliyoruz. Tüm bunlar, okullarda okutulan tür tanımının oldukça dar ve yanıltıcı olduğunu gösteriyor. Bu tanımı halen omurgalı hayvanları kolayca kategorize etmek için kullanıyoruz ama evrensel bir geçerliliği bulunmuyor.

Bugüne kadar birçok diğer tür tanımı da geliştirildi. Bunların bir listesini aşağıda bulabilirsiniz:

  • ırksal tür tanımı,
  • tipolojik tür tanımı,
  • biyolojik/izolasyon tür tanımı,
  • biyolojik/üreyici tür tanımı,
  • tanıyıcı tür tanımı,
  • morfolojik tür tanımı,
  • ekolojik tür tanımı,
  • mikrotür tür tanımı,
  • kohezyon tür tanımı,
  • genetik tür tanımı,
  • paleontolojik tür tanımı,
  • evrimsel tür tanımı,
  • filogenetik tür tanımı,
  • biyosistematik tür tanımı

Örneğin morfolojik tür tanımı, türleri sadece dışarıdan görünen fiziksel özelliklerine göre ayırt etmeye çalışmaktadır.

Günümüzde en yaygın olarak kabul edilen tür tanımı, filogenetik/evrimsel tür tanımıdır. Bu tür tanımı, sadece fiziksel özellikleri veya sadece ekolojiyi değil, genlerden anatomiye, fizyolojiden morfolojiye kadar geniş bir özellik grubunu kapsayacak biçimde türleri tanımlamayı hedefler. Bunu yaparken genetik analizlere yoğun bir ağırlık verir.

6
Genlerin evrimle ilgisi ne?

Bir organizmanın neye benzeyeceği ve ne tür özelliklere sahip olacağı, DNA adı verilen moleküllerle belirlenir. Bu moleküller üzerinde, çok spesifik özellikleri tanımlayan diziler vardır. Bu diziler, protein adı verilen başka moleküllerin üretimi için gereken bilgileri barındırır. İşte bu DNA bölgelerine gen adını veririz.

Genler üzerindeki bilgi okunduğunda, o genlerle ilişkili proteinler üretilir. Proteinler, bir canlının yapısal, biyokimyasal ve davranışsal özelliklerini doğrudan belirleyen ve etkileyen moleküllerdir. Yani genler değiştikçe, üretilen proteinlerin yapısı, sayısı ve çeşidi değişir.

Genlerin en önemli özelliği kalıtsal olmalarıdır. Yani ebeveynlerden yavruya geçerler. Bu da evrimsel süreçte ihtiyaç duyulan nesilsellik etkisini yaratır: Atalarda değişen bir gen, torunlara da o değişmiş hâliyle aktarılır, orijinal hâliyle değil. Bu değişimler nesiller boyu biriktiğinde, atasından çok farklı gözüken canlılar ortaya çıkar; çünkü genler değiştikçe fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikler değişmektedir.

Genlerin evrim ile diğer bir ilişkisi ise, nesiller boyu aktarılmadan önce de 1 nesil içerisindeki çeşitliliği belirliyor olmasıdır. Çevre değiştikçe, bir popülasyon içindeki en uyumlu özellik kombinasyonlarına sahip olanlar o yeni çevrede daha kolay hayatta kalır ve ürerler. Bu özellik kombinasyonlarının çeşitliliğini belirleyen genlerdir. Bu nedenle çeşitliliğin az olduğu popülasyonlar, çevrenin hızlı değişmesi durumunda yok olabilirler. Geniş çeşitliliğe sahip popülasyonlarsa çevresel değişimlere daha dirençlidirler.

Evrimsel biyoloji, genler ile çevre arasındaki bu etkileşimleri inceleyerek, türlerin nesiller içinde neden ve nasıl evrimleştiğini ortaya koyan bilim dalıdır.

7
Seksin (üremenin) evrimle ilgisi ne?

Evrim tek bir ömürle değil de nesiller boyunca işleyen bir süreç olduğu için, seks (üreme) ile yakından ilişkilidir. Çünkü seks, iki nesil arasındaki geçişin yaşanmasının temel yollarından biridir. Bu üreme eşeyli (bir dişi ve erkek ile) veya eşeysiz (tek cinsiyetli) olabilir; önemli olan, canlının kendi kopyalarını veya benzerlerini üreterek 1 nesil atlıyor olmasıdır.

Bu bakımdan üreme, canlılığın 2 temel biyolojik amacından birini oluşturmaktadır: hayatta kalma ve üreme. Yani evrimsel olarak başarılı bir canlının sadece hayatta kalabilmesi gerekmez; aynı zamanda hayatta kalabilmesini mümkün kılan gen kombinasyonunu gelecek nesillere aktarabilmesi gerekir. Bir diğer deyişle, bir canlı hayatta kalabiliyor ama üreyemiyorsa, evrimsel açıdan, hayatta kalamayan bir birey kadar (veya ona yakın derecede) başarısız demektir.

Ancak eşeyli üreme, sadece bu açıdan evrimle ilgili değildir. Aynı zamanda evrimin temel göstergelerinden biridir ve doğrudan evrim mekanizmalarıyla ilişkilidir.

Eşeyli üreme, evrimin yaşandığının temel göstergelerinden biridir çünkü evrimin yaşanmaması için sağlanması gereken şartlardan biri, üremenin rastgele olmasıdır. Eğer bir türün bireyleri birbiriyle rastgele değil de belirli kriterlere göre çiftleşmeyi seçiyorsa, evrimin en temel mekanizmalarından biri olan Cinsel Seçilim işliyor demektir. Bu durumda evrimden söz edilmek zorundadır.

Eşeyli üremenin evrimle bir diğer önemli ilişkisi, eşeyli üreme sürecinin kendisinin en önemli parçalarından biri olan genetik rekombinasyon (crossing-over veya kromozomal gen çaprazlanması) olayıdır. Bu olay sırasında kromozomlar üzerindeki genler rastgele bir şekilde karışık ve bu, eşeysiz üremeye nazaran geniş bir çeşitlilik yaratımını mümkün kılar. Bu çeşitlilik, Doğal Seçilim gibi seçilim mekanizmalarının üzerine işleyebileceği ve türleri farklılaştırabileceği çeşitliliktir.

Özetle üreme (seks), evrimin kilit taşlarından biridir.

8
Evrim rastgele bir süreç mi?

Evrimde rastgelelik, "rastgele" veya "tesadüf" sözcüğünden ne anladığınızla ilgilidir.

Eğer rastgelelikten anladığınız, içerisinde hiçbir örüntü olmayan ve hiçbir şekilde çalışılamayacak bir karman çormanlık hali ise, hayır, evrim rastgele değildir. Örneğin mutasyonlar gibi çeşitlilik yaratan mekanizmalar büyük oranda rastgele meydana gelir, yani hangi anda hangi genin ne şekilde değişeceğini kestirmek çok zordur (veya imkânsızdır). Bunun nedeni, mutasyonlara neden olan radyoaktif ışınımın veya mutajenler gibi kimyasalların genlerle nasıl etkileşeceğini öngörmenin çok zor (veya imkânsız) olmasıdır. Benzer şekilde, genlerin tam olarak nasıl karışacağını, hangi spermin hangi yumurtayla birleşeceğini kestirmek de çok güçtür (veya imkânsızdır) - bu nedenle gen havuzunun zamanla nasıl değişeceğini kesin olarak bilemeyiz.

Ama evrim, sadece mutasyon geçirmek, genleri karıştırmak, üremek demek değildir. O mutasyonun fayda veya zarar sağlaması sonucunda (veya genetik sürüklenme gibi birtakım rastgele süreçlerle) popülasyon içinde sayıca artması veya azalması gerekir. Eğer bir çeşitlilik üzerine seçilim etki ediyorsa, orada rastgelelik yoktur; çünkü seçilen veya elenen genler tamamen rasyonel ve araştırılabilir gerekçelerle seçilmekte veya elenmektedir. Örneğin mutasyon sonucu edinilen yeni bir gen, canlının bulunduğu ortama renk bakımından daha iyi uyum sağlamasını mümkün kılabilir ve üreme başarısını artırabilir. Burada herhangi bir rastgelelik yoktur: Çevrenin yarattığı hayatta kalma ve üreme baskıları her neyse, son derece öngörülebilir şekilde onlar seçilmekte veya elenmektedir. Yani seçilim mekanizmaları, çeşitlilik mekanizmalarındaki rastgeleliği elimine etmekte, evrimi rastgele-olmayan bir süreç yapmaktadır.

Öte yandan çevrenin ne yönde ve nasıl değişeceğini kestirmek çok zordur; hele ki yüz binlerce veya milyonlarca yıllık süreçlerde... Hava durumunu 2-3 gün sonrası için iyi bir şekilde kestirebilmekteyiz; ama 5 yıl sonra bugün havanın ne olacağını bilememekteyiz, çünkü atmosferik süreçler kaotiktir. Yani başlangıç koşullarına çok hassastır ve en ufak farklılıklar bambaşka sonuçlar yaratabilir. İşte evrim de böyledir: Çevrenin ne tür gereksinimleri şart koşacak şekilde değişeceğini bilemediğimiz için, evrimi de öngörmekte zorlanırız. Ama ola ki bir canlının bütün gen havuzunu ve nasıl değiştiğini bilirsek, aynı zamanda çevrenin de tam olarak nasıl değişeceğini bilirsek, türün ne yöne evrimleşeceğini bilebiliriz. Yani rastgelelik ve belirsizlik, evrimin kendisinden değil, Evren'deki diğer süreçlerin rastgeleliği ve belirsizliğinden kaynaklanır. Bu dış bilim dallarındaki rastgeleliği ve öngörülemezliği çözdüğünüz anda, evrimi de bir topun düşeceği yeri kestiren fizik kadar keskin bir şekilde öngörebilirsiniz.

Eğer bir şeyin rastgele olmaması için sadece insan bilinci gibi bir bilinç tarafından yönetilmesi gerektiğini düşünüyorsanız, evet, evrim rastgeledir. Çünkü evrimi yöneten bir bilinç yoktur veya evrimin kendisi bilinçli ve öngörülü değildir.

Evrim tesadüfidir; ancak bunun sebebi "tesadüf" sözcüğünün "bilimsel olmayan karmaşıklık" demek olmamasıdır. Tesadüf, gerçekleşme olasılığını öngörmekte zorlandığımız veya olasılık vermediğimiz olayların bir arada yaşanmasına verilen isimdir. Tesadüf, matematikte olasılık kavramına karşılık gelir. Her canlı neslinin evrim sürecinde evrimleşebileceği sayısız yolak vardır ve bunlardan hangisi veya hangilerinin yaşanacağını öngörmek, yukarıda izah edilen nedenlerle zordur. Bu nedenle o yolaklardan biri yaşandığında, "tesadüfen olduğunu" söyleriz. Bu, kıtaların neden o yöne değil de bu yöne kaydığını veya nasıl olup da iki zarı üst üste 5 kez çift attığımızı anlamlandıramadığımızda söylediğimiz "tesadüf" gibidir. Bu olayların hepsinin olasılık matematiği çalışılabilir, her birinde yeterince deneme yapılırsa düşük olasılıklı durumların bir veya birkaç kez yaşandığı görülür; ama bize karmaşık veya düşük olasılıklı geldiği için bundan kaçınırız ve basitçe "tesadüf" deriz. Evrimsel biyologlar ve matematiksel evrim bilimciler, evrimin matematiği üzerine uzmanlaşan bilim insanlarıdır.

Bir diğer deyişle, rastgelelik konusunda evrimi diğer bilimlerden ayıklamak adil bir değerlendirme değildir. Evrimde rastgelelik vardır ama bu rastgelelik, herhangi bir diğer biyolojik, kimyasal, psikolojik, kuantum mekaniksel, iklimbilimsel, jeolojik veya sosyolojik süreçte olandan daha fazla değildir.

9
Evrim ile "en güçlünün hayatta kalması" aynı şey mi?

Hayır, aynı şey değil.

Öncelikle, sözün doğrusu "en güçlünün hayatta kalması" değil; "en uyumlunun hayatta kalması" (İng: "survival of the fittest"). İngilizcedeki "fit" sözcüğü dilimize bazen hatalı bir şekilde "güçlü" olarak çevriliyor; ancak evrimsel biyolojide "fitness" sözcüğü, "uyum başarısı" anlamına geliyor. Uyum başarısı, bir canlının hayatta kalma ve üreme başarısının bir ölçüsü olarak düşünülebilir. Fiziksel güç bunun bir parçası olabilse de her canlı için fiziksel güç önemli değildir ve fiziksel güç, uyum başarısının tek veya en önemli bileşeni değildir.

Öte yandan evrim ile "en uyumlunun hayatta kalması" da aynı şey olarak görülmemelidir; çünkü ilki bir doğa yasası iken, ikincisi evrimin mekanizmalarından sadece biri olan Doğal Seçilim'i basitçe anlatmak için Herbert Spencer tarafından ileri sürülmüş bir mottodur. Evrim, Doğal Seçilim'den ibaret değildir. Doğal Seçilim'e ek olarak onlaca diğer mekanizması bilinmektedir.

Ayrıca "en uyumlunun hayatta kalması" lâfı doğrudan güç ile ilişkili olmasa bile doğadaki rekabetçi mücadeleyi gereğinden fazla vurgulamak için de kullanılabilmektedir; bu hatalıdır. Doğadaki birçok canlı, birbiriyle göze göz, dişe diş bir şekilde mücadele etmektense, mümkün olduğunca işi vahşete vardırmadan, işbirliği ile çözmeye çalışmaktadır. Örneğin bir dişi için rekabet eden erkek geyikler, nadiren kafa kafaya birbirlerine saldırmayı seçerler. Çoğu zaman feromon isimli hormonlar veya birbirlerine ne kadar büyük olduklarını gösterecek şekilde saatlerce yürüyerek, diğer rakibi kavgaya gerek kalmadan caydırmaya çalışırlar. Kavga, çoğu durumda son tercihtir; çünkü kavga iki tarafın da ölümüyle sonuçlanabilecek kadar risklidir. Doğada birçok canlı, işbirliği sayesinde daha başarılı ("uyumlu") olabilmektedir.

10
Doğal seçilim neden önemli? Nasıl çalışıyor?

Her popülasyonda hemen her özellik belli bir dağılım gösterir. Yani boy uzunluğu, deri rengi, avlanma başarısı gibi yüz binlerce özelliğin her biri değişen miktarlarda çeşitliliğe sahiptir. Ancak bir popülasyonun evrimleşebilmesi için çeşitliliğe sahip olması yeterli değildir. O çeşitliliğin çevreye bağlı olarak seçilmesi veya elenmesi, yani ayıklanması gerekir.

Doğal seçilim; popülasyon içindeki gen ve özellik çeşitliliği içinden, o anda bulunulan ortamda en uyumlu olanların hayatta kalıp üremesi sonucunda, o seçilenleri "başarılı" veya "uyumlu" kılan genlerin gelecek nesillere daha sık aktarılması, bu sayede popülasyon içinde o genlerin ve özelliklerin daha sık görülmesidir.

Doğal Seçilim'den söz edebilmek için illâ çok başarılı bir şekilde hayatta kalmak veya ölmek şart değildir. Bazı bireylerin diğerlerinden göreli olarak daha kolay veya daha zor hayatta kalması yeterlidir. Örneğin daha kolay besin bulabildiği için daha kolay hayatta kalanlar, üremek için daha fazla fırsata sahip olacakları için, daha kolay besin bulmalarına sebep olan genlerini (mesela boylarıyla, renkleriyle, davranışlarıyla ilgili genleri) gelecek nesillere daha çok aktaracaklardır. Böylece onların yavruları, bir sonraki nesilde daha sık bulunacaktır ve onları başarılı kılan genlerin de o nesillerde daha fazla bulunması daha olası olacaktır.

Özetle, atalardan miras alınan ve bulunulan ortamda hayatta kalma başarısını artıran genlerin gelecek nesillere aktarılma ihtimali de daha yüksektir. Doğal Seçilim, bu filtre mekanizmasının adıdır.

11
Canlılar nasıl evrimleşir?

Bu konuda anlaşılması gereken ilk şey şudur: Hiçbir tekil canlı bireyi evrimleşmez. Yani siz, bir birey olarak evrimleşmeyeceksiniz ve evrimleşemezsiniz. Evrimden söz etmek için popülasyonlardan ve nesillerden söz etmek zorunluluktur. Yani evrimden söz etmek için 2'den fazla birey ve 2'den fazla nesil olması gerekmektedir.

Bireylerin evrime katkısı, ait oldukları popülasyonlar içerisindeki genetik çeşitliliğe katkı sağlamaktır. Eğer kendi genetik (ve fiziksel) kombinasyonları, popülasyonları içerisindeki ortalama genetik (ve fiziksel) uyum başarısından yüksek bir başarıya sahipse, daha kolay hayatta kalacak ve/veya daha kolay üreyeceklerdir.

Eğer kendi genetik (ve fiziksel) kombinasyonları, popülasyonları içerisindeki ortalama genetik (ve fiziksel) uyum başarısından düşük bir başarıya sahipse, daha zor hayatta kalacak ve/veya daha zor üreyeceklerdir.

Bu asimetrik hayatta kalma ve üreme başarısı dolayısıyla, bir sonraki neslin popülasyonundaki bireylerin genetik ve fiziksel özelliklerinin dağılımı da bir önceki nesli kusursuz bir şekilde taklit etmeyecektir: Daha uyumlu olanların genleri (ve dolayısıyla fiziksel özellikleri) yeni nesilde daha belirgin olacaktır. Daha uyumsuz olanların genleri (ve dolayısıyla fiziksel özellikleri) yeni nesilde daha az belirgin olacaktır.

Bu özelliklerin değişimi birikimli olduğu, yani bir özellik değiştiğinde, daha önceden değişmiş özellik eski hâline dönmediği için, popülasyon da nesiller içinde kademeli olarak değişecektir. Tek bir nesilde bile popülasyon içindeki gen ve özellik dağılımının değişmesi evrimdir. Evrimden söz etmek için illâ türler arası geçişler veya büyük değişimler şart değildir; ancak bu tür değişimler, kademeli evrimin kaçınılmaz birer sonucudur.

12
Evrim Tanrının yokluğunu ya da varlığını kanıtlar mı?

Hayır. Evrim veya diğer bilimsel gerçekler Tanrı'nın varlığı veya yokluğundan bağımsızdır. İsteyen bu bilimsel gerçekleri Tanrı'ya göre yorumlayıp Teistik Evrimci olur, isteyen Materyalist Evrim görüşünü benimser, isteyen Agnostik Evrimci. Bunlar kişisel görüşlerdir. Ama Tanrı veya dinler bilimsel olarak kanıtlanamadığı için Evrim veya genel olarak bilim Tanrı veya din konusu ile ilgilenmez, bunlardan bağımsızdır.

Birçok evrimsel biyolog dindar olduğu gibi, birçok dindar da evrimi bir doğa gerçeği olarak kabul eder. Tanrı'ya inanan biri, evrimi Tanrı'nın doğadaki canlıları yaratma mekanizması olarak görür. Spesifik dinlerin evrimle ilişkisi farklılık gösterebilmektedir; ancak yeryüzündeki hemen her büyük dinin mensupları arasında evrimin kendi dinleriyle tamamen uyumlu olduğunu savunan kişiler vardır (elbette bunu reddedenler de vardır; ancak bu, evrimle ilgili değil, o din ile ilgili bir konudur).

Diğer bütün teoriler gibi (Atom Teorisi, Kuantum Teorisi, Devre Teorisi, İzafiyet Teorisi, Makina Teorisi, Hücre Teorisi, vs.), Evrim Teorisi de materyal doğa ile ilgili bir açıklamadır. Bilim, Tanrı'nın varlığı veya insanların inançları ile ilgili bir şey söylemez. Bilim, gerçekleri ortaya koymanın en iyi yöntemidir; o gerçeklerin nasıl yorumlanacağı ise insanların kararıdır. Dinler ve Tanrılar konusunda bilim insanları (ve genel halk) arasında bir görüş birliği yoktur; ancak evrimin gerçekliği, bilim insanları arasında tartışması artık olmayan bir gerçektir.

Kaynaklar

  • Ç. M. Bakırcı. Evrim, Bilim Ve İnanç: Bilim İçin Dinsizlik Şart Mı?. (02 May 2013). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı | Arşiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Yaratılış / Evrim Sürekliliği Skalası (Scott Skalası): Evrimin Felsefi Yorum Sürekliliği. (08 March 2018). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı | Arşiv Bağlantısı
  • Evrim Ağacı. Evrim (Veya Bilim), Dinlerle Çelişir Mi?. (21 November 2018). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Youtube | Arşiv Bağlantısı
  • Evrim Ağacı. Evrime Dair Yalanlar Ve Gerçekler. (03 September 2017). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Youtube | Arşiv Bağlantısı
  • Evrim Ağacı. Evrim, Tesadüfler Üzerine Mi Kurulu? - Bilmiyorum Demenin Gücü.... (05 March 2018). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Youtube | Arşiv Bağlantısı
  • Evrim Ağacı. Evrimi Neden Çürütemiyorlar? Çünkü Yalan Söylüyorlar!. (03 November 2019). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Youtube | Arşiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Evrim Teorisi, Islam Dini Ile Çelişir Mi?. (16 June 2019). Alındığı Tarih: 31 January 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı S&C | Arşiv Bağlantısı
Reklamı Kapat

Biz Nereden Geldik?

13
İnsanlar maymundan mı evrimleşti?

Evet, insanlar doğrudan maymunlardan evrimleşmiştir. Spesifik olarak, kuyruksuz maymunlar olarak bilinen bir gruptan evrimleşmiştir. Ancak insanın evrimleştiği maymun türlerinin hiçbiri bugün yaşamamaktadır. Yani günümüzde ormanlarda veya hayvanat bahçelerinde yaşayan maymun türlerinin hiçbiri bizim atamız değildir. Bu hayvanlar, diğer bütün hayvanlar (ve canlılar) gibi bizim kuzenlerimizdir.

Her ne kadar halk arasında maymun "şabalak ve kıllı hayvan" gibi genel bir canlıya işaret etse de evrimsel biyoloji ve sınıflandırma biliminde (taksonomide) maymunlar, Simiiformes olarak bilinen bir canlı grubunun Türkçeleştirilmiş adıdır. Yani nasıl ki Omurgalı Hayvanlar (Vertebrata) veya Memeli Hayvanlar (Mammalia) adı verilen canlı grupları var, "Maymunlar" (Simiiformes) olarak da bilinen bir diğer canlı grubu var. Bunların en yakın kuzenleri Ön Maymunlar ("prosimiyenler") olarak bilinen bir grup. Bu ikisi birleşerek, Primatlar (Primata) olarak bilinen bir diğer grubu oluşturuyor. İnsanlar, ön maymunlar altında değiller; maymunlar altındalar.

Maymunlar da kendi içinde birçok dala ayrılıyor. En önemlileri Eski Dünya Maymunları, Yeni Dünya Maymunları ve Kuyruksuz Maymunlar (kimi zaman "İnsansı Maymunlar" veya "İnsaymunlar" olarak da bilinir). Kuyruksuz Maymunlar (İng: "apes"), adlarından da anlaşılacağı üzere, 30 milyon yıl kadar önce kuyruklarını yitirmiş bir maymun grubudur.

Kimi zaman "maymun" sözcüğü sadece "kuyruklu maymunlar" için kullanılır ve kuyruksuz maymunların "maymın" olmadığı söylenir. Bu nedenle "insanın maymun olmadığını" söyleyen kaynaklara da rastlayabilirsiniz; ancak bu ayrım keyfîdir ve insanı maymunlardan ayırmak için, özel bir zorlama ile yapılmaktadır.

Ne yaparsak yapalım, kuyruksuz maymunların kuyruklu maymunlardan evrimleştiği, dolayısıyla bir kuyruksuz maymun olan insanın da kuyruklu maymunlardan (yani her iki tanıma göre de "maymunlardan") evrimleştiği gerçeği değişmemektedir. Ama insan (Homo sapiens), doğrudan kuyruklu bir atadan evrimleşmemiştir; kuyrukların yitimi 30 milyon yıl önce başlamıştır. O günden, Homo sapiens'in ortaya çıktığı 300.000 yıl öncesine kadar çok sayıda kuyruksuz maymun türü evrimleşmiştir (Siyamanglar, gibonlar, goriller, orangutanlar, şempanzeler gibi). Bu kuyruksuz maymun türlerinden biri de insanlardır.

İnsanlar; gibonlar, goriller veya şempanzelerden direkt ayrılıp da hemen evrimleşivermemiştir. İnsanın yaşayan en yakın akrabası olan şempanzelerle olan son ortak atası 6-7 milyon yıl kadar önce yaşamıştır. Bu noktada yaşanan bir dallanma sonucunda bir kol insanlara, diğer kol şempanzelere doğru evrimleşmiştir. Bu kolların her ikisinde de onlarca tür var olup yok olmuştur. Örneğin insana gelen kolda 30'dan fazla tür tanımaktayız. İnsan, bunlar arasında hayatta kalmayı başaran son türdür. Şempanze kolunda ise 2 tür hayatta kalabilmiştir: yaygın şempanze ve bonobo şempanzesi.

Kimi zaman sınıflandırma bilimciler insanı diğer maymunlardan ayıracak kategoriler yapmaya çalışsalar da bu girişimler tarih boyunca hep başarısız olmuştur; çünkü genler, anatomi, morfoloji, davranış bilimi, fizyoloji ve diğer bütün veri hatları, insanın bir memeli hayvan veya omurgalı hayvan olduğu kadar bir maymun olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla insanı diğer maymunlardan ayıran anlamlı ve tutarlı bir fark bulmak mümkün değildir.

14
İnsanlar nasıl evrimleşti?

İnsanın evrimi, diğer canlıların evriminden farklı bir mekanizma ile olmamıştır. Diğer bitkiler, hayvanlar, protistalar, bakteriler ve tüm diğer canlılar nasıl evrimleştiyse, insan da aynı mekanizmalarla evrimleşmiştir.

Ancak her canlının evrimsel tarihi (buna kimi zaman "evrimsel yolak" da denir), birbirinden farklıdır; çünkü her canlının gen havuzu (popülasyonu içerisinde bulunan genlerin çeşidi ve dağılımı) ile o genlerin ne tür bir çevre ile, nasıl etkileştiği gibi detaylar farklı zamanlarda ve farklı coğrafyalarda farklılık gösterecektir. Buna bağlı olarak, aynı gen havuzu farklı çevrelerde bambaşka türlere evrimleşirken, bambaşka gen havuzları benzer çevrelerde benzer türlere evrimleşebilecektir.

İnsanın evrimsel tarihi Afrika'da başlar. 6-7 milyon yıl kadar önce şempanzelerle ortak atamız olan Orrorin tugenensis veya Sahelanthropus tchadensis gibi bir türden ayrıldık. O noktadan bize kadar geçen 6 milyon yılda, bildiğimiz kadarıyla 15 kadar tür evrimleşti ve bunların 14 kadarı yok oldu, geriye sadece biz kaldık. Bu türlerin büyük bir kısmı kuzenlerimizdi, bir kısmı ise doğrudan atamızdı.

Afrika'daki ormanlardan savanalara geçen atalarımız, bu yeni ortamda yepyeni özellikler kazanmaya başladılar: Kalıcı olarak iki ayak üzerinde yaşadılar, aletler yapmaya başladılar, el-göz koordinasyonları gelişerek daha iyi birer avcı oldular, yoğun bir şekilde et tüketmeye başladılar, karmaşık sosyal gruplar inşa ettiler ve daha nicesi... Bunların hepsi, daha iri bir beyni pekiştirecek bir seçilim baskısı yarattı, buna bağlı olarak tüm hayvanlar arasında, vücut büyüklüğüne kıyasla en büyük beyinlere sahip olacak biçimde evrimleştiler. İnsana özgü gördüğümüz özelliklerin büyük bir kısmı (hayal gücü, konuşma, medeniyetler inşa etme, vb.), bu beyin evriminin yan ürünleridir. Yani insanlar, medeniyetler inşa etmek için evrimleşmediler; tam tersine, hayatta kalma ve üreme mücadelesi verirken evrimleştiler, bu evrimin beklenmedik yan ürünlerinden biri tarımın keşfi ve sonrasında gelen medeniyet inşası oldu.

Biyolojik özelliklerinin evrimi (ve bu evrimin mekanizmaları) bakımından insanı ilginç kılan veya diğer türlerden ayıran herhangi bir şey yoktur. Ancak bu evrimin sonucu olarak ortaya çıkan beyin, canlılık tarihinde görülmemiş bir adaptifliğe ve esnekliğe kavuşmuştur.

15
Kültür evrimsel midir? Kültür evrimleşir mi?

Bir toplumun kültürü, birikimli bir şekilde öğrenilmiş davranışlar bütünüdür. İnsan kültürü en azından kısmen sosyal yaşam ve dile dayanır; ancak sosyal yaşamın ve dilin kendisinin kökeni biyolojiktir. Buna bağlı olarak, kültürler inşa edebilecek türlerin varlığı evrime dayandığı için, kültürün kökenleri de evrime dayanmaktadır.

Örneğin dil evrimine yönelik hipotezlerin kalbinde, dilin uzun süreli ve karmaşık sosyal ilişkiler kurmaya yaradığı gerçeği yer almaktadır. Konuşabilme yeteneğimiz sayesinde, popülasyonumuz içindeki diğer bireylerin durumları hakkında bilgi alabiliriz ve buna göre davranabiliriz. Örneğin kimin yardıma ihtiyacı olduğunu, kimin yardım edebileceğini, kimin üremeye ilgi duyduğunu, kimin hâlihazırda ilişkisi olduğunu, kimin yeni bir arayışta olduğunu dil sayesinde öğrenebiliriz. Bunların hepsi, evrimsel açıdan hayatta kalma ve üreme başarısını artıran veya azaltan bilgilerdir; dolayısıyla evrimi doğrudan etkiler. Bu açıdan bakıldığında, insanların sosyal etkileşim ve kültür geliştirme kapasitesinin evrimsel mekanizmalarla şekillendirildiği söylenebilir.

Bilim insanları arasında evrimin kültürü şekillendirdiğine yönelik genel geçer bir kabul olsa da bu şekillendirmenin ne düzeyde ve ne şekilde olduğuna yönelik tartışmalar devam etmektedir. Örneğin kültürel evrim ya da memetik evrim olarak bilinen bir teoriye göre kültür sadece biyolojik evrimin ürünü olmakla kalmaz, aynı zamanda kültürel bilgi kırıntıları ("memler") de biyolojik özellikler veya "genler" gibi, çeşitlilik ve seçilim mekanizmaları yoluyla evrimleşir. Popülasyon içinde uyum başarısı en yüksek olan memler kalır, geri kalanı zamanla elenir. Seçilen memler de zamanla değişerek yepyeni kültürel bilgi parçalarını oluşturur.

Reklamı Kapat

Körelmiş Organlar

16
Körelmiş organlara işlevini bilmediğimiz için körelmiş diyor olabilir miyiz?

Evrimsel biyolojide "İşlevini bilmiyoruz, işlevi yok gibi görünüyor. O zaman körelmiştir." gibi bir anlayış yoktur. Dolayısı ile "Bak, görevini anladık, başka işlevi varmış, körelmiş değilmiş." gibi bir anlayış da olamaz. Burada temel evrimsel biyoloji kavramlarının karıştırıldığını görüyoruz. Körelmiş organ, işlevsiz organ anlamına gelmemektedir.

"Yakın akraba türlerde tam işlevli biçimde bulunan, ancak diğer akrabalarda artık bu işlevini yitirmiş veya kısmen kaybetmiş olan organlardır."

Yani körelmiş organ tamamen işlevsiz olmak zorunda değildir. Yakın akraba türlerde tam işlevli bir şekilde çalışsa da bizde bazı işlevlerini kısmen ya da tamamen kaybetmiş ise körelmiştir. Evrimsel süreçte başka işlevler kazanmış olabilir ama bu körelmediği anlamına gelmez.

Bilim ilerledikçe körelmiş organ sayısı sıfıra düşmedi ve düşmeyecek. Çünkü işlevini bilmediğimiz için değil tam tersine işlevini bildiğimiz için körelmiş diyoruz.

Körelme nasıl olur önce bakış atalım.

Bir organın kendisi ya da bir işlevi kullanılmıyorsa masraflıdır. Dolayısıyla popülasyon içerisinde bu organları üretmeyenler ya da daha körelmiş şekilde oluşmasını sağlayan kalıtsal mutasyon taşıyanlar, enerji tasarrufu bakımından diğerlerine göre avantajlı konuma geçerler. O organa ya da işlevine harcayacakları enerjiyi hayatta kalmak ve üremek için kullanabilirler. Böylece nesiller içerisinde olan organı ya da o işlevi daha körelmiş şekilde oluşmasını sağlayan kalıtsal mutasyonlara sahip olanlar, en avantajlı olanlardır. Bunlar daha fazla üreyecek ve o kalıtsal mutasyonları gelecek nesillere aktaracaklardır. Böylece nesiller içerisinde o organlar körelir.

Örneğin apandis: Selülozun işlenmesine yardım eder. Bakın, bu işlevini biliyoruz. Et tabanlı bir diyete geçiş ile birlikte selülozu sindirmeye yarayan işlevi köreldi.

Yapılan son analizlerde, apandisin evrimsel süreç içerisinde bazı diğer görevler üstlendiği (sindirime önemsiz düzeyde katkı sağlama, enfeksiyonlara karşı koruyucu görev üstlenme gibi) tespit edilmiştir. Bu da, körelmiş organların neden doğrudan yok olmadığını ve süreç içerisinde başka işlevler üstlenecek şekilde evrimleşebileceklerine bir örnektir.

Yani başka işlevleri olduğunu bilsek bile sonuç değişmiyor çünkü selüloz sindirimi işlevinin olduğunu biliyoruz, yakın akraba türlerde bu işlev çalışırken bizde körelmiştir. Dolayısı ile apandisin işlevini bilmediğimiz için değil, bildiğimiz için körelmiş diyoruz.

Başka bir örnek ise kuyruk sokumundan gelsin. Yakın akraba türlerde kuyruğu gövdeye bağlayan kemik. Bizde ve bütün diğer kuyruksuz maymunlarda bu işlevi körelmiştir. Dolayısıyla körelmiş bir organdır. Kasa bağlanması gibi başka işlevi olması da bir şeyi değiştirmez çünkü kuyruğu gövdeye bağlayan bir işlevi olduğunu bildiğimiz için bizde de bu işlevi köreldiği için körelmiş bir organdır.

Yine başka bir örnek 20'lik dişler. 20'lik dişlerin işlevi de selülozu mekanik olarak parçalamak. Beynimizin büyüyebilmesinin bizlere avantaj sağlamasından ötürü, beyne yer açmak adına ve diyetin de değişmesiyle birlikte çene yapımız küçülmeye başladı. Artık eski güçlü ve vahşi ağızlara ihtiyacımız azalmaya başlamıştı. Otlara göre sindirimi çok daha kolay olan et için fazladan dişlere ihtiyacımız kalmamıştı. İşte bu yüzden de fazladan dişler üretmeye harcanan enerji, başka alanlara harcanabilirdi. Zaten çenenin küçülebilmesi için en dıştan başlayarak dişlerden fedakarlık etmek avantaj sağlamaktaydı.

"Bende sağlam çıktı." gibi bir argüman görmüştüm, onu da açıklamış olayım:

Evrim sürecinin yavaş olmasından ötürü, körelmiş organların da öyle birkaç günde veya yılda kaybolması veya körelmesi beklenememektedir. Ancak canlılara baktığımızda, köreldiği belli olan organlar evrimsel süreçte varlık-yokluk skalasında farklı noktalara düşmektelerdir.

20 yaş dişleri de popülasyon içerisinde yok olmaya doğru adım adım gitmektedir. Et ile beslenmeye 2.5 milyon yıl önce başladık ve bu sürede, artık işe yaramadığı için ve çenenin küçülebilmesi için yer açmanın avantajlı hale gelmesiyle, insan popülasyonu içerisinde 20 yaş dişleri giderek yok olmaya başladı. Eskiden popülasyonlarda bireylerin %99'undan fazlasında 20 yaş dişlerinin var olduklarını bilmekteyiz, ancak günümüzde, Dünya geneline baktığımızda bazı insanlarda ömürleri boyunca hiç 20 yaş dişinin çıkmadığını görmekteyiz.

Genel olarak insan popülasyonunda ise Tazmanya'da yaşayan Aborjinlerde 20 yaş dişleri hiçbir bireyde çıkmamaktadır. Öte yandan Meksika yerlilerinde popülasyon içerisindeki tüm bireylerde 20 yaş dişleri çıkmaktadır. Diğer tüm toplumlarda ise bu dişlerin varlığı geniş bir çeşitlilik göstermektedir. Örneğin bazı ailelerde anne tarafında 20 yaş dişleri hiç çıkmazken, baba tarafında bu dişler tamamen ağrısız olarak çıkabilmektedir. Yavrular da buna bağlı olarak çeşitlilik spektrumunda belirli noktalarda yer alabilmektedir.

Yani popülasyonun bir kısmında sorunlu çıkıp bir kısmında sorunsuz çıkması da hatta bazılarında hiç çıkmaması körelme sürecinin bir göstergesi, evrimin kanıtıdır.

Kaynaklar

  • Ç. M. Bakırcı. Körelmiş Organlar. (06 January 2013). Alındığı Tarih: 25 March 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı | Arşiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Körelmiş Organlar Nedir? Neden Körelirler? Neden Hala Canlılarda Bulunurlar?. (06 October 2011). Alındığı Tarih: 25 March 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı doi: 10.47023/ea.bilim.260. | Arşiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. 20 Yaş Dişi Nedir? Neden Sorun Çıkarır?. (04 October 2011). Alındığı Tarih: 25 March 2021. Alındığı Yer: Evrim Ağacı | Arşiv Bağlantısı

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın