Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi?

Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi? The New York Times
15 dakika
11,374
  • Sağlık ve Tıp Safsataları
  • Aşı Karşıtlığı
Tıbbi İçerik Uyarısı

Bu içerik tıp ve sağlık ile ilişkilidir. Sadece bilgi amaçlı olarak hazırlanmıştır. Bireysel bir tıbbi tavsiye olarak görülmemelidir. Evrim Ağacı'ndaki hiçbir içerik; profesyonel bir hekim tarafından verilen tıbbi tavsiyelerin, konulan bir teşhisin veya önerilen bir tedavinin yerini alacak biçimde kullanılmamalıdır.

Daha Fazla Bilgi Al

20. yüzyılda toplum sağlığı açısından en önemli on başarıdan birisi aşılar iken, ona karşı olan muhalefet de aşıların icadından beri sesini duyurmaya devam ediyor. Günümüzdeki tartışmalar sıklıkla difteri, tetanos, boğmaca, kızamık, kabakulak ve kızamıkçık gibi daha yeni aşıların kullanımı ve güvenilirliği etrafında ve timerosal adlı koruyucu maddenin kullanımı çerçevesinde şekillenmektedir.

Bazı insanlar, Mısır piramitlerinin uzaylılar tarafından yapıldıklarına inanabilirler. Arkeolojik ve mimari bilgilerimize dayanarak bu iddialara kolaylıkla cevap verebiliriz; ancak bu tarz iddialara inanmanın kimsenin sağlığına doğrudan bir tehdit oluşturmadığı da bir gerçektir. Nihayetinde piramitleri insanlar yapmış olsa da, o piramitlerin uzaylılar veya büyü ile yapıldığını düşünmek sizi hasta etmez (en azından, eğer bunu paranoya noktasına ulaştırmazsanız). Aşı karşıtı (İng: "Anti-vaxx") kampanyaları destekleyen bireyler ise sadece kendi hayatlarına ve çocuklarına değil, aynı zamanda sizin ve çocuklarınızın hayatlarına da bir tehdit oluşturmaktadır. Aşıların önemini ve gerekliliğini anlayabilmek için geçmişten bahsetmek yararlı olacaktır. Amy Wallace konuyu şöyle özetlemektedir:

Tüm Reklamları Kapat

Çiçek hastalığının (İng: "smallpox") kökü bir aşıyla kurutulmadan önce yaklaşık olarak 500 milyon insanın canını almıştır. Ve sadece 60 sene önce, çocuk felci (İng.: Polio) her sene 16.000 Amerikalının felç olmasına neden oluyordu, kızamıkçık (İng: "rubella") da yaklaşık 20.000 yeni doğanda doğum kusurlarına ve zekâ geriliğine sebep oldu. Kızamık (İng: "measles") 4 milyon çocuğu etkiledi, yılda 3000 kişiyi öldürdü ve Haemophilus influenzae Tip b adlı bakteri de yaklaşık 15.000 çocukta Hib menenjite neden oldu, geriye birçok sayıda kalıcı beyin hasarları bıraktı. Bebek ölümleri ve kısaltılmış ömürler bugün bir üçüncü dünya sorunu olarak görülürken, eskiden bir gelişmiş dünya gerçeğiydi.

Aşılarla ilgili ek bilgiler için buradaki yazımıza da göz atabilirsiniz; eğer COVID-19 aşılarıyla ilgili sorularınız varsa burada cevaplarını bulabilirsiniz.

Aşı Tarihi Kampanyaların Kısa Bir Tarihi

Çiçek Aşısı ve Zorunlu Aşılar

Çiçek aşısını ilk geliştiren kişi 19. yüzyılın başlarında sığır çiçeği virüsü deneyleri yapan cerrah Edward Jenner idi. Aşısını çocuklar üzerinde deneyerek bu salgına karşı koyabileceğini kanıtlamıştı. Ancak buna rağmen halk tarafından eleştirilere maruz kalıyordu. Bu eleştirilerin altında sıklıkla dinî sebeplerin yatmasıyla birlikte, tıp bilimine karşı bir güvensizlik de hâkimdi; böylelikle Jenner'ın çare sunması yerine bu salgını daha da yayacağına inanıldı. Eğer siz 1974 senesinden evvel doğduysanız bu hastalığa karşı yapılan aşının kolunuzda çiçek şeklinde bir iz bıraktığını görmüşsünüzdür.

Tüm Reklamları Kapat

1853 yılında ABD’de 3 aylık bebekler için aşı zorunlu bir hale gelmişti ve 1867 yılında aşı yasasına (İng: "The Vaccination Act of 1867") göre, aşı olmayı reddedenlere yaptırım vardı. Bu yasanın karşısında Zorunlu Aşı Karşıtı Birlik (İng: "The Anti-Compulsory Vaccination League") hem kendileri hem de çocukları için kişisel özgürlüklerine karşı çıkıldığını ve kendi vücutlarının kontrol hakkına sahip olduklarını söyleyerek karşı çıkmışlardı. Bunun neticesinde anti-aşı kampanyaları başladı ve günümüze kadar sürdü, hatta bazı pankartlarda “Çocuklarımızı zehirlemeyi bırakın!” diye yazdığını bile görebilirsiniz. Leicester kenti aşı karşıtı etkinlikleriyle ünlü oldu ve tutuklu halde olan 7 aktivist için 1885 Leicester gösterisi tarihteki en büyük aşı karşıtı gösterilerinden biri olarak tarihe geçti. İddialara göre yaklaşık 100.000 kişi bu gösteriye katılmıştı; ancak tarihçiler bu sayının gerçekte 20.000 civarında olduğunu belirtmektedirler - ki bu bile, aşı karşıtlığı için çok büyük bir sayıdır. Bütün bu gelişmelerin neticesinde hükümet, 1896 yılında aşıyı araştıracak bir komisyon kurdu ve aşının çiçek hastalığına karşı koyduğuna karar verildi. Yine de 1898 yılında, aşı olmak istemeyenlere kesilen cezalar kaldırıldı.

Aşı karşıtlığının genel olarak ABD’de yükselmeye başlamasıyla birlikte 1879 yılında William Tebb’in ABD’ye yerleşmesiyle Anti-Aşı Derneği kuruldu ve ardından farklı eyaletlerde aşılara karşı davalar açılmaya başlandı. Elbette ilerleyen yıllarda aşıları reddetme davalarında kaybedenlerle birlikte aşı muhalefetini kırmayı başaran savunma grupları da oluştu ve aşılara dair araştırma sonuçları paylaşıldı; ancak bu bazı insanların aşıların yan etkilerine dikkat çeken belgeseller ve kitaplar üretmesini durdurmadı.

Sahtekar Wakefield ve Otizm Yalanı

1998 yılında gastroenteroloji uzmanı Dr. Andrew Wakefield kızamıkçık, otizm ve bağırsak hastalıkları için tek bir aşı üretebileceğini öne sürdü; ancak birkaç sene sonra kullanıma sunulmadan önce yeteri kadar test edilmediğini belirterek halihazırda bulunan MMR aşısını kötülemek (ve böylece kendi ürettiğini satabilmek) amacıyla otizm arasında bir bağlantı olabileceğine dair bir makale yayımladı.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

O yıllarda İngiltere’de yaklaşık 50.000 çocuk MMR aşısı olurken, Wakefield ve meslektaşları sadece 12 çocuk üzerinde çalışma yapmıştı ve bu çocuklarda aşılamadan 1 ay sonra otizm bulguları ortaya çıkmıştı. Ancak bu makaledeki bilimsel metodolojinin eksikliği ve çok az sayıda çocuk üzerinde araştırma yapılması, makalenin geçerliliğine dair bilim insanlarında şüpheler uyandırdı. Tabii medyanın bu hikâyeyi duyması ve yayması üzerine halkın aşılara olan güveni sarsıldı ve 1998-2003 yılları arasında MMR aşılanma oranları %92’den %80’e geriledi.

Bu konuda farklı tarihlerde çok sayıda araştırma yapıldı; hatta bazıları direkt aşı karşıtları tarafından fonlanmasına ve kendilerini destekleyen sonuçlar bulmayı ummasına rağmen, hiçbiri Wakefield ile aynı sonuçları elde edemedi ve her biri onun iddialarını kapsamlı ve net bir şekilde çürüttü. Örneğin Danimarka’da 1991-1998 yılları arasında doğan 500.000 çocuk üzerinde, Kanada’da 1987-1998 yılları arasında doğan 28.000 çocuk üzerinde ve Finlandiya’da 1982-1996 yılları arasında 1,8 milyon çocuk üzerinde yapılan kapsamlı çalışmalar sonucunda MMR aşısı ile otizm arasında bir ilişki olduğu görülmedi.

Sonrasında, Wakefield'ın asıl amacı ve ne tür bir sahtekarlık içerisinde olduğu anlaşıldı: 2004 senesinde Wakefield’in üzerinde çalıştığı 8 çocuktan 5’inin, aynı zamanda aşı üreticilerine toplu dava açan aynı avukatın müşterileri oldukları görüldü. Bu, apaçık bir çıkar çatışması demekti ve Wakefield bu kabul edilemez çatışmadan hiçbir zaman bahsetmemişti. Bunun üzerine The Lancet dergisi, Wakefield’in makalesini geri çekti ve 24 Mayıs 2010 tarihinde Birleşik Krallık Tıp Konseyi’nin etik komitesi bir genelge yayınlayarak etik dışı uygulamaları gerekçesiyle Wakefield’in "hekim" unvanını geri alıp, bu mesleği icra etmesini yasakladı.

Aşı Karşıtlarının Kimyasal Komploları

Timerosal, aşılarda koruyucu madde olarak kullanılan ve cıva türevi olan bir bileşiktir ve ABD’de 1930’lardan beri kullanılıyordu. 1997 yılında ABD’nin Sağlık Bakanlığı’na bağlı FDA (Gıda ve İlaç Dairesi), aşı yapılan 6 aylık bebeklerin kanlarında timerosal değerlerinin 187,5 mikrograma çıkabileceğini duyurdu. Cıvanın toksik etkileri bilindiği halde, timerosal için bu tür bir yan etki saptanamadı. Ancak aşı karşıtlarının halk arasında "Çocuklarımıza cıva basıyorlar." türü argümanlarından doğan tepkiler sonucunda AAP (Amerika Pediatri Akademisi) ve Amerika Halk Sağlığı Enstitüsü ortak bir karar alarak, herhangi bir yan etki saptanmamış olsa bile, 2001 yılında önlem amacıyla grip aşısı hariç bütün aşılardaki timerosal maddesini çıkardılar.

Bu olayın Aşı-Otizm davasıyla herhangi bir ilgisi olmamasına rağmen bazı araştırmacıların ilgisini çekti ve olay, timerosal ile otizm arasında bir bağlantı olabileceğine dair komplolarda yer almaya başladı. 2001’de Tıbbi Bağışıklama Güvenlik Hizmetleri Enstitüsü bir rapor çıkartarak timerosalın çocukluk aşılarında otizme sebebiyet verdiğini kanıtlayacak kadar delil olmadığı sonucuna varmıştı; ancak bütün bu araştırmalara rağmen halk timerosal ile otizm arasındaki bağlantıya inanmaya devam etti.

Tüm Reklamları Kapat

Washington eyaletinde ellerinde aşı-karşıtı pankartları tutan insanlar, 13 Mayıs 2020'de çekildi (Kaynak: Jason Redmond / AFP)
Washington eyaletinde ellerinde aşı-karşıtı pankartları tutan insanlar, 13 Mayıs 2020'de çekildi (Kaynak: Jason Redmond / AFP)
Axios

Ne yazık ki aşı karşıtlarıyla birlikte hareket eden bazı insanlar, telaffuz etmekte zorlandıkları kimyasal adlarının mutlaka toksin yapılı olduğu düşüncesine sahiptir. Bu ilk etapta şaka gibi gelse de (Sonuçta “deoksiribonükleikasit” demek de zordur; ancak bütün özelliklerimizi bize veren DNA molekülünün açık adı budur), bu insanlar “Eğer adını söyleyemiyorsanız, vücudunuza sokmayın.” tarzı kampanyalarla halkı aldatmaya çalışmışlardır.

Halbuki bu kimyasalların her biri sıradan kimyasallardır; hatta etrafımızdaki her şey kimyasal bir bileşendir. Örneğin 1,3,7-trimetilksantin nedir dersiniz? Kahvelerimizdeki “kafein”in kimyasal ismi! Daha önce de dile getirdiğimiz gibi, tıpkı bazı kişilerin “radyasyon” kelimesinden sadece “zararlı ışınlar”ı algılamaları gibi (halbuki radyasyon bundan çok daha farklı bir kavramdır), “kimyasal” sözcüğünü de duyar duymaz “zehir” olarak tercüme edebiliyorlar. Bu konuda kendinizi bilinçlendirmek için buradaki yazımızı okumanızı tavsiye ederiz.

Gelin bir pratik yapalım. Size bir soru: 4000’den fazla kimyasal içerir ve dünya üzerindeki her insan vücuduna yayılmıştır. Bileşenleri arasında formaldehit, aseton, etanol, dihidrojen, monoksit, triptofan, üre, dehidroepiandrosteron, heksoz fosfat P ve en az 20 çeşit asit vardır. Neredeyse her kimyasal bileşeni, belirli konsantrasyonlarda, çocukları ve yetişkinleri öldürecek güçtedir. İçindeki kimyasal bileşikler, yoga paspasları, patlayıcılar, savaş ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılır. Artık her insan bebeğinin bedeninde yüksek konsantrasyonlarla doğması çok yaygındır. Sağlık çalışanları, ilaç şirketleri ve hükümetler, vatandaşlardaki varlığını sürdürmek ya da artırmak için her yıl milyarlarca dolar harcamaktadır. Bu nedir?

Ne olduğunu tahmin edebildiniz mi? Bir önceki paragrafta tanımadığımız, sizin kanınızdır! İşte bu yüzden anlamadığınız kelimelerden korkmayın. İşin aslını ve bilimini öğrenin. Nobel Ödüllü kimyager ve fizikçi Marie S. Curie’nin de dediği gibi:

Hayatta korkulacak hiçbir şey yoktur; sadece öğrenilecek şeyler vardır. Şimdi daha çok anlamak zamanıdır. Daha çok anlayalım ki, daha az korkalım.

İster inanın ister inanmayın ama gereğinden fazla su tüketimi bile sizi zehirleyebilir! Çünkü her kimyasal maddenin zehirli olduğu bir doz vardır ve su da bir kimyasal maddedir; dolayısıyla zehirli olduğu bir doz vardır (tek seferde 8 litre kadar). Bu durumda su içmeyi bırakmalı mıyız? Unutmayın: Bir şeyin zehirli olma durumu, alınan doza bağlıdır; doğru dozda su bile sizi öldürebilir, doğru dozda arsenik bile size hiçbir zarar veremez.

Tüm Reklamları Kapat

Ne yazık ki temel kimya bilimini bilmemekle birlikte ortaya birbirinden farklı komplolar da atılmıştır, o da sadece aşıların zehirli oldukları değil bilim insanlarının aynı zamanda bilerek hastalık yaydıkları inancıdır. Bu durumu Domuz Gribi (H1N1) hastalığı yayıldığında da görebildik ancak bu komployu ortaya atanların üzerinde düşünmeleri gereken bir şey var: Tek bir ilacın ya da aşının piyasaya sokulması için gerekli olan testlerin ve sonrasındaki takibin maliyeti, muhtemelen bu ilaçtan kazanılacak gelirden bile fazladır. Hiçbir firma insanları önce hasta edip sonra iyileştirecek kadar zengin, güçlü ve aptal değildir.

Dürüst Olalım...

Elbette aşılara şüpheyle yaklaşan insanları ikna etmek kolay değildir ve karşılarına veriler ve medikal jargon sunmak pek etkili değildir. "İlaç Endüstrisi Bizi Gerçekten Kandırıyor Mu?" başlıklı makalemizde ilaç sektörüne dair birkaç önemli bilgi paylaşmıştık (Şüphecinin El Kitabı adlı 3. kitabımızda birkaç ek detay daha yer vermiştik).

Ancak hepimizin hemfikir olabileceği bir şey var: Tıp dünyası hepimizin kaliteli yaşamlara sahip olabilmesi için önemlidir. Sağlık merkezlerinde, hastanelerde ve hatta üçüncü dünya ülkelerinde koşuşturan bütün çalışanlara minnettarız. Sağlık sektöründe bir tanıdığınız varsa, ne kadar çok okuması, araştırması ve çalışması gerektiğini de görebiliyorsunuzdur.

Elbette yanlış teşhis koyan ve işini hakkıyla yapmayan doktorları da görebilmek mümkündür, her sektörde görüldüğü gibi... Örneğin işini düzgün yapmayan bir inşaat mühendisi veya bir şantiye şefinin yaptığı binada oturmak istemezsiniz ve “körü körüne yaşamanızı” istemediğimiz gibi şunun da farkındayız: Her durumu değerlendirebilecek uzmanlığa da sahip değilsiniz. Bu durum “herkes” için geçerlidir! Bu yüzden meslekler diye bir kavram vardır ve herkes her konuda iyi olamayacağına göre işini bilenlere bir “güven” duymak isteriz. Muhtemelen çoğumuz şu an oturduğumuz binanın bile planlarını okuyarak statik hesabını yapıp sağlamlığını belirleyebilecek bilgilere sahip değiliz. Hatta su içtiğimizde ve yemek yediğimizde zehirlenmek istemeyiz, deprem sırasında içinde bulunduğumuz binanın molozları arasında olmak istemeyiz, bir kafede otururken bile sandalyenin kırılmasını beklemeyiz.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Modern Dünya Küresi: Siyasi, 26 cm, Işıksız

Yeryüzü dağlarını, ovalarını, nehirlerini, kısaca fiziki durumunu gösteren ürünümüzü, hem gerçek bir eğitim materyali hem de şık bir aksesuar olarak kullanabilirsiniz.

ESTETİK: Modern seri ürünlerimiz grafik, eksen ve ayak tasarımlarıyla bütüncül ve yeni bir estetik yaklaşıma sahiptir. Geliştirmiş olduğumuz yeni üretim teknolojimiz sayesinde demonte yapıya sahip olan yeni serimizde ekvator çizgisinin ışıklandırılması tasarımın güzelliğini ön plana çıkarmaktadır.

ÇEVRE DOSTU: Gürbüz Yayınları olarak tüm ürünlerimizde orijinal ham madde kullanarak sebep olunabilecek çevresel sorunları kendi bünyemizde minimize ettiğini taahhüt ediyoruz. Aynı zamanda modern seri ürünlerimizin demonte yapısı sayesinde, paketleme ve stoklama organizasyonlarında daha az karton ambalaj kullanarak yeşili koruyan çevre dostu bir tutumu destekliyoruz.

  • Harita Türü: Siyasi
  • Çap: 26 santimetre
  • Işık Durumu: Işıksız
Devamını Göster
₺245.00
Modern Dünya Küresi: Siyasi, 26 cm, Işıksız

Peki madem biz konuya hâkim değilsek bu denetimi kimler yapacaktır? O alan içerisindeki uzmanlar. Bu, elitist bir yaklaşım değildir; elitizm de zaten bu değildir!

Bir uzmanlar topluluğunun uygulamaya koyacağı denetim sistemi sayesinde işlerin düzgün yapılmasını sağlayabiliriz. Bu sistem içerisinde bir şeyi bozmaya çalışıp kötüye kullanmaya çalışırsanız sizi ifşa edecek nice uzman ortaya çıkacaktır, bu nedenle dünyanın tüm sağlık çalışanlarının örgütlenip kanserin tedavisini halkın genelinden sakladıklarını ya da aşılarla popülasyonları zehirleme amacı taşıdıklarını varsayamazsınız. Tıp fakültesinden mezuniyette (günümüzde sadece sembolik bir anlam taşısa da) edilen Hipokrat Yemininin içeriğinde “…ve halkı kandırın, önemli tedavileri sadece zengin sınıflara sunun, gerektiğinde nüfusu azaltacak hastalıklar yayın, ebeveynlerin yüzlerine gülümseyip arkalarından çocuklarını kötü kimyasallarla aşılayın.” yoktur. Hipokrat Yemini'ni tam olarak okumak ve anlamak isterseniz, buradaki yazımıza bakabilirsiniz. Uzun lafın kısası, tıp bilimine yönelik paranoyak bir düşüncenin etik-dışı olmanın yanı sıra, gerçek olmadığını, hatta bunun kesinlikle yalan olduğunu söyleyebiliriz.

Hayatınızda önemli bir yeri olan çocuklar tanıyorsunuzdur. Bu çocukların büyükleri ve hatta ebeveynleri olabilirsiniz. Onlar için hayattaki en iyi şeyleri istemeniz kadar doğal bir şey yoktur. Bizler de dürüst kişiler olarak, sizinle aynı iyi dileklere sahibiz. Dünyada ne kadar mutlu ve sağlıklı birey varsa biz de bir o kadar mutluluk duyarız. Aşılar size “doğal-olmayan” bir yöntem gibi görünebilir, neticede sizin ve sevdiklerinizin vücuduna içeriğini tam olarak bilemediğiniz bir şeyler enjekte edilmektedir. Bu bilinmezliğin düşüncesi sizi ürkütürse, anlayış gösterebiliriz.

Ancak bilime ve tüm yaşamın sağlığına önem veren bireyler olarak Curie’nin de söz ettiği gibi korkulacak bir durum yoktur. Hayatımızdaki neredeyse birçok şey zaten “doğal” değildir ve doğal olan her şeyin “iyi” olduğu söylenemez. “İnsanların yaşam süresi uzatıldı ama yaşam kalitesi iyileştirilmedi.” gibi bir cümle de sarf edilir bu tartışmaların arasında, hatta bazı ruhsalcılar ve teorisyenler tarafından son zamanlarda “Hastalıkların çoğu zihinsel nedenlere bağlıdır, ilaç sektörünün tek amacı para kazanmaktır.” iddiası da yayılmaktadır; ama bunlar hem doğru değildir. Bu kişiler, iddialarını pekiştiren hiçbir veri veya kanıt sunamamaktadırlar.

Az önce de belirttiğimiz gibi sevdikleriniz ve varsa çocuklarınızın iyi ve sağlıklı bir yaşam sürmelerini istersiniz, onların başına kötü şeylerin gelmesini asla istemezsiniz. İşte bu nedenle aşılar bu noktada büyük öneme sahiptir. Çocuğu için en iyisini isteyen bir ebeveyn, çocuk yetiştirmeye dair bin bir çeşit bilgiye erişmeye çalışacaktır ve halihazırda doktorlara duyduğu güvensizliği, ilaçların bütçesine oranla pahalı olması, sağlık sektörüne dair rastladığı skandal haberler, televizyondan uyarılar yapan sözde uzmanları dinlemesi, kışkırtıcı başlıklara sahip kitaplar okuması ve internette aşılara karşı ebeveynler tarafından paylaşılan kişisel hikâyelere empati beslemesi “Çocuklarım tehlikede, onları korumalıyım!” düşüncesini tetikleyebilir ve hatta protestolara katılmasına bile neden olabilir. Bazen de sadece “Ortalık bu konuda epey tartışmalı ve karışık, bir taraf şiddetle öneriyor ve diğer taraf şiddetle karşı çıkıyor, kime güveneceğime şaşırdım. En iyisi hiç karışmayayım.” düşüncesiyle hareket eden ebeveynleri de görebiliriz.

Aşılanmayı bireysel bir karar olarak görenlerin “İstersem olurum ya da olmam, çocuğuma yaptırırım ya da yaptırmam, bu benim kararım.” diye düşünmeleri de ne yazık ki sadece kendilerini etkilemiyor. “Toplum Bağışıklığı” (İng: "Herd Immunity") kavramı da göz önünde bulundurulması gereken bir konudur ve “bireysel” görünen bu kararın etkileri aslen “toplumsal” bir düzeye ulaşmaktadır (diğer adıyla “Salgın”). Toplum bağışıklık seviyesi belirli bir eşiğe gelince, ancak o zaman bir salgının önü kesilebilir. Bununla birlikte bağışıklık sistemi yetmezliği olanları, kanser tedavisi görenleri, organ nakli hastalarını, yaşça çok büyük ya da küçük kişileri ve aşılanamayan diğer bireyleri risk altına sokmamak için toplumsal bağışıklık eşiğinin yüksek olması gerekmektedir. Örneğin kızamık için toplumun en az %90-95 oranında ve daha az bulaşıcı olan çocuk-felcinin en az %80-85 oranında aşılanması gerekmektedir. Bu o kadar ciddi bir meseledir ki, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 2019 senesinde küresel sağlık için iklim değişikliği ve hava kirliliği gibi başlıkların yanında aşı karşıtlığının da tehdit listesinin başlarında yer aldığını belirtti.

Sokakta gördüğünüz bir kedi yavrusunu sevmek istediğinizde annesi gelip size dişlerini ve pençelerini göstererek nasıl korumacı bir tavır takınıyorsa, insan ebeveynlerin çocuklarını korumaya çalışma isteği de bir o kadar içgüdüsel ve anlaşılabilir bir durumdur, bu sevgi bağı elbette küçümsenemez. Ancak sırf bu yanlış bilgilendirmelerden dolayı aşılara dair uzmanlaştığını düşünerek çocuklarını ve hatta bebeklerini önlenebilir hastalıklardan dolayı kaybeden ailelerin üzüntülerini bir düşünün. Bu tarz pişmanlıklara dair bir sürü haber de bulabilirsiniz. Öte yandan, aşılar nedeniyle öldüğü söylenen insanların ezici çoğunluğu aşılar nedeniyle değil, tamamen alakasız nedenlerle hayatlarını yitirmişler; ancak hasbelkader çocuklarını bir noktada aşılattıkları için suçu aşılarda bulmaktadırlar. Yani aşı olmayan insanların aşı olmadıkları için aşıyla önlenebilir hastalıklara yakalanarak öldüklerinden neredeyse eminiz; benzer ama tam tersi şekilde, aşı olanların ezici çoğunluğunun aşılar nedeniyle ölmediğinden de neredeyse eminiz.

Sonuçta bir şeyin, bir diğer şeyden önce gelmesi, önce gelenin sonra gelenin nedeni olduğunu garanti etmez (buna post hoc safsatası denir). Aşıların hastalıkları önlediğini deneysel olarak ispatlamak mümkündür ve bu yapılmıştır; ancak aşı olan bir çocuk, aynı zamanda parka da gitmiştir, çeşitli yemekler de yemiştir, belirli genlere de sahiptir ve daha nicesi... Aşı olan bir çocuğun aylar veya yıllar sonra ölmesi, suçlunun aşı olduğunu garanti etmez. Genetik ve çevresel birçok faktör buna sebep olabilir. Zaten klinik deneylerde belirli hastalıkların ve yan etkilerin görülme sıklığının ölçülmesi de bundandır.

En nihayetinde ölüm, kimsenin başına gelmesini istemediğimiz bir acıdır ve bu hikâyeleri gördükçe kalbimiz kırılıyor, ancak cehaletin bedeli de ne yazık ki böyle işliyor. Bu yazıyı yazmamızın nedenlerinden biri de sizin benzer hatalara düşmemeniz içindir. İnsan beyni kolay aldanabilir. Örneğin aşılanmayı reddeden ve kendini sağlıklı ve fit bir kadın olarak gören Avustralyalı bir anne, taşıdığı boğmaca bakterisini yeni doğan bebeğine bulaştırdığında yaşadığı bu korkunç durumun kaydını alıp sosyal medyada paylaşarak şu sözlere yer verdi:

Eğer zamanı geri döndürebilseydim, kendimi korumaya alırdım.

Bebeğinin iki hafta içerisinde nefes alamayacak kadar öksürmesi sonucunda da:

Bir anlığına orada avucunuzun içinde öldüğünü sanıyorsunuz. Bu kadar yoğun sevgi beslediğiniz küçük ve şirin bir şey için gereğinden fazla ıstıraplı bir durum.

Gelin siz de bizimle dürüst olun, bu acıyı yaşamaya değer mi?

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
38
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 22
  • Muhteşem! 9
  • Bilim Budur! 9
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Umut Verici! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Üzücü! 2
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Grrr... *@$# 1
  • İğrenç! 1
  • Korkutucu! 1
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/02/2023 09:11:19 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9862

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Bilgi
Gezegen
Sağlık Bilimleri
Kuyruk
Toprak
Antibiyotik
Teyit
Algoritma
İklim Değişimi
Balina
Bilinç
Analiz
Deri
Diyabet
Coğrafya
Bilimkurgu
Antikor
Bağırsak
Hidrotermal Baca
Maske
Zehirli Mantar
Kuş
Kadın Doğum
Bakteri
Uyku
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
A. B. Acar, et al. Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi?. (5 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 6 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9862
Acar, A. B., Bakırcı, Ç. M. (2021, January 05). Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi?. Evrim Ağacı. Retrieved February 06, 2023. from https://evrimagaci.org/s/9862
A. B. Acar, et al. “Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 05 Jan. 2021, https://evrimagaci.org/s/9862.
Acar, Arsel Berkat. Bakırcı, Çağrı Mert. “Aşı Karşıtlığına Şüpheci Bir Bakış Açısı: Aşılar, İddia Edildiği Gibi 21. Yüzyılın Tehlikesi Olabilir mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 05, 2021. https://evrimagaci.org/s/9862.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.