Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı?

Çiçek Hastalığı, Çocuk Felci ve Kızamık, İnsanlığı Mahvetti; ancak Geliştirdiğimiz Aşılar, Bu Hastalıklara Dur Diyebilmemizi Sağladı!

Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı? Wired UK
Kızamıklı birinin eli.
11 dakika
2,994
  • Epidemiyoloji
  • Viroloji

Bugün yaşayan birçok insan, 2020'nin ilk aylarında COVID-19'un ortaya çıkmasına kadar bulaşıcı hastalık salgınları konusunda hiçbir deneyime sahip değildi. COVID aşıları henüz piyasaya sürülmeye başlamışken, insanlık tarihindeki en bulaşıcı hastalıklardan üçüne ve onlarla savaşmak için geliştirilen aşılara bir göz atalım. Böylece COVID-19 aşılarının, bu salgını bitirmek konusunda neden önemli olduğunu daha iyi anlayabilmenizi umuyoruz.

Çiçek Hastalığı

Çiçek hastalığına Variola major ve Variola minor adı verilen iki virüs varyantından biri neden olur. Çiçek hastalığı ateş ve kusmayla başlar, ardından ağız ve boğaz mukozalarında enantem adı verilen küçük kırmızımsı lekeler görülür. Bu lezyonlar patladığında, vücuda büyük miktarlarda virüs saçarlar ve bu da makül adı verilen sıvı dolu kabarcıklarla kaplanır. Maküller, avuç içlerine ve ayak tabanlarına kadar uzanır. Bir hafta sonra, eğer hasta ölmediyse, maküller kabuklanıp dökülür, ancak büyük izler bırakır ve çoğu durumda körlüğe neden olurlar.

Tüm Reklamları Kapat

Çiçek hastalığı, havadaki virüs parçacıklarının solunması yoluyla bulaşır, ancak aynı zamanda vücut sıvıları veya yatak veya giysi gibi kontamine nesnelerle temas yoluyla da yayılabilir. Çiçek hastalığında ölüm oranı %30 civarında, bebeklerde ise bu oran daha yüksektir. Doğal olarak ortaya çıkan son çiçek hastalığı vakası Ekim 1977'de görüldü. 1980'de Dünya Sağlık Örgütü (WHO), hastalığın kökünün kurutulduğunu (tamamen yok edildiğini) ilan etti.

Çiçek Hastalığının Tarihi

Çiçek hastalığının en eski izleri, Hindistan'da MÖ 1500 ve daha sonra Çin'de MÖ 1122 civarındaki tıbbi yazılara dayanmaktadır. MÖ 1145 civarında ölen Mısır Firavunu Ramses V'in mumyası, çiçek hastalığı belirtileri göstermektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Çiçek hastalığına yakalanmış Bangladeşli bir çocuk
Çiçek hastalığına yakalanmış Bangladeşli bir çocuk
James Hicks / Wikimedia Commons

Çiçek hastalığından ölen Avrupalı liderler arasında 1694'te İngiltere Kraliçesi II. Mary, 1711'de Avusturya İmparatoru I. Joseph, 1794'te Fransa Kralı XV. Louis yer alırken; çiçek hastalığından kurtulanlar arasında besteciler Mozart ve Beethoven, İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth, Frankenstein yazarı Mary Shelley ve ABD başkanları George Washington ve Abraham Lincoln yer alıyor.

735 ile 737 tarihleri arasında Japonya'da ortaya çıkan bir çiçek hastalığı salgını, ülke nüfusunun üçte birinin ölümüne sebep oldu. Avrupa'da Orta Çağ boyunca Haçlı Seferleri için yapılan seyahatler, çiçek hastalığının geniş çapta yayılmasına neden oldu ve Avrupalı kaşiflerin hastalığı beraberinde Yeni Dünya'ya taşıması sonucunda, doğal bağışıklığı olmayan yerli nüfus yok oldu. 18. yüzyılda Avrupa'da çiçek hastalığı her yıl tahminen 400.000 kişinin ölümüne sebep oldu.

1912'de çiçek hastası Illinois'li bir adam
1912'de çiçek hastası Illinois'li bir adam
Illinois Halk Sağlığı Departmanı / Wikimedia Commons

Çiçek Hastalığı Aşısı

MS 9. yüzyılda Persli hekim Ebû Bekir Muhammed bin Zekeriyyâ er-Râzî, çiçek hastalığını kızamık ve suçiçeğinden ayıran ilk kişiydi. 1700 yılında, İngiliz doğa bilimci ve doktor Martin Lister, Çin'de yaşayan Doğu Hindistan Kumpanyası'nın bir çalışanından çiçek hastalığı aşısı raporlarını aldı. Bu çalışan, çiçek hastalığı kabuklarının pudra haline getirildiğini, ardından hastalığın sadece hafif bir vakasını geliştirecek ve daha sonra bağışıklık kazanacak sağlıklı insanların burunlarına üflendiğini anlattı.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

1721'de İngiliz Osmanlı Büyükelçisinin eşi Leydi Mary Wortley Montagu, bu yöntemi günümüz İstanbul'da yaşarken gözlemledikten sonra, beraberinde İngiltere'ye götürdü. Bununla birlikte, İngiliz doktor Edward Jenner, çiçek aşısının asıl mucidi olarak kabul edilmektedir.

Jenner, sağdıkları ineklerden, aynı virüsün sığırlardaki versiyonu olan sığır çiçeği kapmış olan sütçülerin çiçek hastalığına karşı bağışık olduğunu fark etmişti. 14 Mayıs 1796'da, bir sütçü kızın ellerindeki sığır çiçeği kabarcıklarından irin aldı ve bahçıvanının oğlu James Phipps adında sekiz yaşındaki bir çocuğa bu irini vererek, tarihteki ilk "çiçek aşısını" yaptı. Jenner, daha sonra Phipps'i, çiçek hastalığına maruz bıraktı ve bu deney sonucunda, çocuğun bağışıklık kazandığını kanıtladı. 1840'a gelindiğinde, İngiliz hükümeti nüfusuna ücretsiz sığır çiçeği aşıları sağlanmaya başlamıştı bile!

Jenner, inokülasyon aşısı için kullandığı materyalini tanımalmak için seçtiği kelimeyi, Latince "inek" anlamına gelen vacca kelimesinden almıştır - ki günümüzde bunlara bu nedenle vaccine denmektedir (Türkçedeki "aşı" sözcüğü ise "yama, eklenti, onarım, geçmek, geçirmek" anlamına gelen āş kökünden gelmektedir). O sırada Britanya ile savaş halinde olan Napolyon, Jenner'ın aşısından o kadar etkilenmişti ki, bütün askerlerini aşılattı ve Jenner'a bir madalya vererek onu "insanlığın en büyük hayırseverlerinden biri" olarak adlandırdı. Jenner, 1802'de Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi'ne fahri üye ve 1806'da İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi. 1823 yılında ise hayatını kaybetti.

1972'den önce doğduysanız, sol üst kolunuzda aşıya batırılmış ve daha sonra kolunuzun derisini birkaç kez delmek için kullanılan çatallı bir iğne ile yapılan bir çiçek hastalığı aşısı izi olma ihtimali yüksektir. Günümüzde birçok ülke çiçek aşısı stoğuna sahiptir; ancak hastalık eradike edildiği için yaygın olarak uygulanmamaktadır.

Çiçek aşısı ve çatallı iğnesi
Çiçek aşısı ve çatallı iğnesi
CDC / Wikimedia Commons

Çocuk Felci (Polio)

Poliyomiyelit veya halk arasında bilinen adıyla çocuk felci (polio), 20. yüzyılın ilk birkaç on yılı boyunca dünyadaki çocukları özellikle de yaz ve sonbahar ayları boyunca tehdit etti. Hastalık, tropik bölgelerde yıl boyunca tehdit oluşturuyordu. Çocuk felci, ağza giren enfekte dışkı ile veya insan dışkısına veya tükürüğüne maruz kalan yiyecek veya suyla yayılıyor, bu sebeple özellikle de çocukların havuzlarda (özellikle de atık havuzlarında) "kazayla" ağızları açık yüzdüklerinde yaygın bir tehdit oluşturuyordu.

Tüm Reklamları Kapat

Diğer birçok bulaşıcı hastalığın aksine çocuk felci, doğal olarak sadece insanlarda görülür. Bazı çocuk felci vakaları hafif veya hatta asemptomatik olsa da vakaların %1'inde virüs, merkezi sinir sistemine (CNS) girerek omuriliği, beyin sapını veya beynin motor korteksini etkiler ve devamında felce neden olabilir.

Demir akciğerler
Demir akciğerler
The Guardian

Bu felç, bacaklarda meydana gelebilir veya diyaframın solunumla ilişkili kasları dahil olmak üzere tüm vücudu etkileyebilir. Bu durumda hastalar, demir akciğer olarak bilinen negatif basınçlı bir ventilatöre yerleştirilmelidir. Çocuk felcine yakalanan hastalar haftalarca, bazıları aylarca ve bazıları tüm yaşamları boyunca demir akciğerde kaldı.

Birçok Tanındık İsim, Çocuk Felcine Yakalandı!

1921'de 39 yaşındaki Franklin Delano Roosevelt, çocuk felcine yakalandığı 1920 yılında, başkanlık seçimlerinde Başkan Yardımcısı olarak seçilememişti. Hastalık, Roosevelt'in bacaklarını kalıcı olarak felç etmişti. Daha sonrasında Warm Springs, Georgia'da kurduğu bir çocuk felci rehabilitasyon merkezinde iyileşti. 1929'da bu engelinin üstesinden gelen Roosevelt, New York eyaletinin valisi oldu ve 1932'de görevdeki başkan Herbert Hoover'ı mağlup ederek Amerika Birleşik Devletleri'nin 32. başkanı oldu. Buhranın zirvesinde göreve başlayan Roosevelt, "New Deal", Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu, Ulusal Çalışma İlişkileri Yasası, Federal Mevduat Sigorta Şirketi, Sosyal Güvenlik ve 1938 Adil Çalışma Standartları Yasası'nı yarattı. Başkanları sadece iki dönemle sınırlayan ABD Anayasası'nın 22. değişikliğinden önce, Roosevelt 1936, 1940 ve 1944'te yeniden seçildi. Dördüncü döneminin üçüncü ve küçük bir bölümünde, ABD'ye İkinci Dünya Savaşı'nın karanlık günlerinde rehberlik etti. 12 Nisan 1945'te Warm Springs'teyken yaşamını yitirdi.

Franklin Delano Roosevelt tekerlekli sandalyede
Franklin Delano Roosevelt tekerlekli sandalyede
Margaret Suckley / Wikimedia Commons

Çocuk felci geçiren diğer tanınmış isimler arasında sekiz aydır hastanede yatan aktris Mia Farrow, yatalak haldeyken okuma sevgisi geliştiren aktör Donald Sutherland, bir yıldan fazla yatağa mahkum olan yönetmen Francis Ford Coppola ve çocuk felcinden etkilenen bacaklarını güçlendirmek için dans etmeye başlayan dansçı Gwen Verdon yer alıyor.

Tüm Reklamları Kapat

Çocuk felci yüzünden evine hapsedilen Franklin Mars, annesinin mutfağında şeker yapmasına yardım etti ve M&M's, Snickers, Mars Bar, 3 Silahşör, Dove, Skittles ve Twix gibi lezzetlerin üreticisi olan Mars Candy Company'yi kurdu.

İlk oyuncak ayıları yaratan Steiff Company'nin kurucusu Margarete Steiff, çocuk felci nedeniyle tekerlekli sandalyeye mahkum oldu. Ünlü bilim kurgu yazarı Arthur C. Clarke, 1962'de çocuk felcine yakalandı ve aylarca yatağa kapatıldı. 2008'deki ölümünden önce Clarke, son yıllarını, yıllarca uykuda kaldıktan sonra semptomların geri döndüğü çocuk felci sonrası sendromu nedeniyle tekerlekli sandalyede geçirdi.

Aşı, Çocuk Felcinin Kökünü Kuruttu!

1950'de ilk çocuk felci aşısı Polonyalı-Amerikalı virolog Hilary Koprowski tarafından geliştirildi ve aşı üretiminde canlı ama zayıflatılmış virüs kullanıldı. 12 Nisan 1955'te, Pittsburgh Üniversitesi'nden doktor ve tıbbi araştırmacı Jonas Salk, ilk inaktive edilmiş çocuk felci aşısını ilan etti. Enjeksiyonla uygulanan aşının %99 etkili olduğu kanıtlandı.

1954'te Polonyalı-Amerikalı doktor ve mikrobiyolog Albert Sabin ağızdan verilebilen (oral) bir çocuk felci aşısı yarattı ve 1956 ile 1960 yılları arasında toplu halde Rus vatandaşlarına verilen aşıyı mükemmelleştirmek için Rus bilim insanlarıyla çalıştı. 1961 yılına kadar Sabin aşısı, Amerikalılar için yaygın olarak mevcuttu ve bir küp şekerin üzerine damlatılarak tüketildiği için özellikle yaygın bir şekilde kullanıldı.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Modern Dünya Küresi: Antik, 20 cm, Işıksız

Yeryüzü dağlarını, ovalarını, nehirlerini, kısaca fiziki durumunu gösteren ürünümüzü, hem gerçek bir eğitim materyali hem de şık bir aksesuar olarak kullanabilirsiniz.

ESTETİK: Modern seri ürünlerimiz grafik, eksen ve ayak tasarımlarıyla bütüncül ve yeni bir estetik yaklaşıma sahiptir. Geliştirmiş olduğumuz yeni üretim teknolojimiz sayesinde demonte yapıya sahip olan yeni serimizde ekvator çizgisinin ışıklandırılması tasarımın güzelliğini ön plana çıkarmaktadır.

ÇEVRE DOSTU: Gürbüz Yayınları olarak tüm ürünlerimizde orijinal ham madde kullanarak sebep olunabilecek çevresel sorunları kendi bünyemizde minimize ettiğini taahhüt ediyoruz. Aynı zamanda modern seri ürünlerimizin demonte yapısı sayesinde, paketleme ve stoklama organizasyonlarında daha az karton ambalaj kullanarak yeşili koruyan çevre dostu bir tutumu destekliyoruz.

  • Harita Türü: Antik
  • Çap: 20 santimetre
  • Işık Durumu: Işıksız
Devamını Göster
₺165.00
Modern Dünya Küresi: Antik, 20 cm, Işıksız

Kızamık

Kızamık o kadar bulaşıcıdır ki, maruz kalan her on kişiden dokuzunda hastalık belirtileri görülür; buna rağmen insan haricindeki hayvanları etkilemediği bilinmektedir.

Kızamık virüsü, 40 santigrat derece gibi çok yüksek ateşlere, gözlerde iltihaplanmaya, Koplik'in ağız içi lekeleri olarak bilinen lekelere ve tüm vücutta kızarıklığa neden olur. Çok sinsidir, kulak enfeksiyonları, zatürre ve beyin zarının iltihabı olan ensefalit gibi ikincil enfeksiyonlara neden olur. Ensefalit, nöbetlere ve körlüğe yol açabilir.

Kızamıklı bir çocuk
Kızamıklı bir çocuk
CDC / Wikimedia Commons

1950'lerde, dünyadaki en bulaşıcı hastalıklardan biri olan kızamık, ABD'deki sınıfları kasıp kavurdu. 1529'da Küba'da ortaya çıkan bir kızamık salgını ülke nüfusunun üçte ikisinin ölümüne sebep oldu. 1531'de, Meksika ve Orta Amerika'yı harap etmeden önce Honduras nüfusunun yarısını öldürdü. 1850'lerde, Hawaii nüfusunun %20'sinin ölümüne sebep oldu ve 1875'te yine aynı ülkenin nüfusunun üçte biri olan 40.000'den fazla Fijili'yi öldürdü. 1855 ile 2005 yılları arasında kızamığın dünya çapında yaklaşık 200 milyon insanın ölümüne sebep olduğu tahmin ediliyor.

Kızamık hastası, Aztek çizimi
Kızamık hastası, Aztek çizimi
Wikimedia Commons

Aşılar, Kızamığın Kökünü Kuruttu!

1963'ten önce, ABD'deki neredeyse her çocuk, 15 yaşına gelene kadar kızamık geçiriyordu. O yıl, Amerikalı virolog John Enders ve Dr. Thomas Peebles, kızamık virüsünü Boston, Massachusetts'teki bir hastalık salgını sırasında hastalardan alınan kan örneklerinden izole etti. İlk kızamık aşısını oluşturmaya başladılar.

1968'de Amerikalı mikrobiyolog Maurice Hilleman bu aşıyı geliştirdi ve 1968'den beri Edmonston-Enders aşısı ABD'de verilen tek kızamık aşısı oldu. Bu aşı, genellikle kabakulak ve kızamıkçık veya Alman kızamık aşıları ile birleştirilir ve elde edilen aşı, MMR aşısı olarak adlandırılır.

Kızamık, çoğunlukla Afrika ve Asya gibi gelişmekte olan bölgelerde yılda yaklaşık 20 milyon insanı etkiliyor. 1980'de 2.6 milyon insan kızamıktan öldü, 1990'da bu sayı 454.000'e düştü ve 2014'te küresel aşılama bu sayıyı 73.000'e düşürdü.

Aşı Karşıtları, Çocuklarımızın Hayatını Tehdit Ediyor!

1996 yılında Richard Barr adlı bir avukat, "aşının çocuklara zarar verdiği" iddiasıyla toplu bir dava açmaya çalışıyordu ve bunun için davadan edineceği parayı kırışabileceği uzman bir tanık arayışındaydı. Andrew Wakefield adlı eski bir İngiliz doktor, bu iş için biçilmiş kaftandı. Wakefield ve birkaç meslektaşı bu davaya dahil oldular ve 1998'de Wakefield ve 11 ortak yazar, İngiliz tıp dergisi The Lancet'te, MMR aşısı ile otizm arasında bir bağlantı olduğunu iddia eden bir makale yayınladılar.

Bu olaylar sonrası aşı uygulamalarında ani bir keskin düşüş yaşandı ve bu da kızamık ve kabakulak vakalarının artmasına neden oldu. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), Amerikan Pediatri Akademisi ve Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Servisi tarafından yürütülen araştırmalar MMR aşısı ile otizm arasında herhangi bir bağlantı bulamadı. O günden beri yapılan hiçbir çalışma, aşılar ile otizm arasında herhangi ilişki tespit edemedi. Hatta aşı karşıtları tarafından fonlanan çalışmalar bile, aşılar ile otizm arasında bir ilişki olmadığını ispatladı.

Nihayetinde bir çalışma, Wakefield'ın verileri ve kanıtları kasten manipüle ettiğini ve söz konusu araştırmada daha önceden bildirilmeyen, açık çıkar çatışmaları olduğunu ortaya çıkardı. Wakefield'in makalesi 2004 yılında The Lancet'ten kaldırıldı ve dergi, 2010 yılında makaleyi tamamen geri çekme kararı aldı. Aynı ay Wakefield, Birleşik Krallık Genel Tıp Konseyi tarafından suçlu bulundu ve Tıp Kaydı'ndan çıkarıldı, bu da artık Birleşik Krallık'ta tıp yapamayacağı anlamına geliyordu.

Ancak Wakefield ve arkadaşlarının para tutkusuyla söylemeyi seçtiği yalanlar, çocuklara zarar vermeyi sürdürüyor. Bugün tahminlere göre, çocukların sadece %70'i önerilen iki doz kızamık aşısını alıyor. Kızamık vakaları şu anda son 20 yılın en yüksek seviyesinde ve ölümler son dört yılda %50 artmış durumda. Sahtebilim, can ve mal kaybına neden olmaya devam ediiyor.

Tüm Reklamları Kapat

Sonuç

Bir salgının göbeğindeyken, COVID-19'un da insanlığı tehdit eden uzun bir hastalıklar silsilesinden sadece biri olduğu gerçeğini unutmak kolay olabiliyor. Fakat her türlü komplo teorisine, yalana ve belirsizliğe rağmen COVID-19, en nihayetinde ölümcül bir bulaşıcı hastalık olarak toplumumuzu tehdit ediyor ve diğer tüm bulaşıcı hastalıklar gibi, bu hastalığın tedavisi de onu görmezden gelmek, hakkında komplolar uydurmak veya bilimsel dayanağı olmayan iddiaları atıp tutmak değil; aşılar, ilaçlar ve maske, test, takip, izolasyon, karantina gibi epidemiyolojik mücadele yöntemleriyle bu hastalıkla mücadele etmek.

Bunu yaparken, tarih boyunca sağlığımızı tehdit etmiş ve etmeye devam eden sayısız hastalığın kökünü kurutan veya bu hastalıkları kontrol altında tutmak için gece-gündüz demeden çalışarak aşı ve ilaçları üreten bilim insanlarından ve bilim emekçilerinden minnetimizi esirgememeliyiz.

Aşıların bilim tarihi için ne tür bir zafer olduğunu ve neden önemli olduklarını daha iyi anlamak için bu yazımızı okuyabilirsiniz.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
22
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Muhteşem! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Interesting Engineering | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/02/2023 03:32:38 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9800

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Bilgi
Gezegen
Sağlık Bilimleri
Kuyruk
Toprak
Antibiyotik
Teyit
Algoritma
İklim Değişimi
Balina
Bilinç
Analiz
Deri
Diyabet
Coğrafya
Bilimkurgu
Antikor
Bağırsak
Hidrotermal Baca
Maske
Zehirli Mantar
Kuş
Kadın Doğum
Bakteri
Uyku
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
M. Wendorf, et al. Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı?. (5 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 6 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9800
Wendorf, M., Çakmak, T., Bakırcı, Ç. M. (2021, January 05). Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı?. Evrim Ağacı. Retrieved February 06, 2023. from https://evrimagaci.org/s/9800
M. Wendorf, et al. “Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 05 Jan. 2021, https://evrimagaci.org/s/9800.
Wendorf, Marcia. Çakmak, Tuğçe. Bakırcı, Çağrı Mert. “Aşılar, Bizi İnsanlık Tarihinin En Bulaşıcı Hastalıklarından Nasıl Kurtardı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 05, 2021. https://evrimagaci.org/s/9800.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.