Bu Reklamı Kapat

Don't Look Up (Yukarı Bakma) Filminin Bilimsel ve Felsefi Analizi: Neden Yukarı Bakmalısınız?

Don't Look Up (Yukarı Bakma) Filminin Bilimsel ve Felsefi Analizi: Neden Yukarı Bakmalısınız?
Bu Reklamı Kapat
24 dakika
1,432 Okunma Sayısı
Notlarım
Bu Reklamı Kapat

Don't Look Up (Yukarı Bakma), Netflix'in 2021 yapımı hit filmi. COVID-19, iklim değişimi, evrim ve genel olarak bilim inkarcılığının gırla gittiği bugünlerde, "şüphecilik" kisvesi altında sürdürülen bilim karşıtı paranoyanın varabileceği boyutları gösteren; komedi, dram ve bilimkurgu karışımı bir film. Filmde müthiş bir yıldızlar geçidi var (Leonardo DiCaprio, Jennifer Lawrence, Meryl Streep ve Cate Blanchett, oyuncular listesinin sadece bir kısmı), bu bakımdan hakkını vermek lazım; ancak ana tür olan komedi açısından ne kadar başarılı bir iş çıkarıyor, onu size bırakıyoruz (belki kara mizâh veya satir denerek işin içinden çıkılabilir).

Muhakkak filmin sanatını değerlendiren ustalar çıkacaktır; o nedenle biz burada işin bilimine ve (bilim) felsefesine bakalım. Don't Look Up'ta gösterilen bilim ne kadar gerçekçi? Ne tür tutarsızlıklar var? Bu yazıda filmle ilgili az miktarda spoiler olacağı konusunda uyarmak isteriz.

Don't Look Up Filminin Bilimsel Analizi

Öncelikle, bu filme "katı bilimkurgu" demek zor olsa da işin bilim tarafının iş görecek kadar sağlam olduğu söylenebilir. Bu kısımda, filmin bilimsel iddiaları ve kısımlarıyla ilgili genel bir değerlendirme yapacağız. 

Bu Reklamı Kapat

NEOWISE: Filmdeki Kuyrukluyıldızın İlhâm Kaynağı

Filmin bilim danışmanı (en azından en önde gelen danışmanı), eskiden NASA'nın Jet İtim Laboratuvarı'nda çalışan, şimdiyse Arizona Üniversitesi Gezegen Bilimi Profesörü olan Dr. Amy Mainzer.[1] Liderlik ettiği ekibi, 2020 yılında 5 kilometre çapa sahip NEOWISE kuyrukluyıldızını keşfetmişti - ki filmdeki kuyrukluyıldız da az çok NEOWISE'dan ilham alıyor.[2] 2020 yılının Mart ayında keşfedilen NEOWISE, aynı yılın Temmuz ayında Güneş'e çok yakın bir noktaya ulaşmıştı.[3] Yani filmde gösterilen keşif ile çarpışma arasındaki 6 ay 14 günlük süre oldukça makul ve gerçekçi bir bir süre.

21 Temmuz 2020'de NEOWISE'ın Joshua Tree Ulusal Parkı'ndan (Kaliforniya, ABD) görünümü
21 Temmuz 2020'de NEOWISE'ın Joshua Tree Ulusal Parkı'ndan (Kaliforniya, ABD) görünümü
Kalpa Semasinghe

Buna bağlı olarak, filmin başında gösterilen, kuyrukluyıldıza ait teleskop görüntüleri de oldukça isabetlidir. Tek sorun, bu görüntülerin çekildiği teleskobun, gözlemevindeki bütün ışıklar açıkken fotoğrafları topladığını imâ eden sekanstır. Teleskopların gözlemevinin kendisinden kaynaklı ışıklar ile uzaydan gelen ışıklar arasında ayrım yapabilmesi mümkün değildir. Bu nedenle bir gözlem yapılacağı zaman, istenmeyen ışık kaynaklarının hepsi yok edilir (örneğin gözlemevi tamamen karanlığa gömülür). Bunlar elbette ufak detaylar ve sinematik etki amacıyla bu tür detaylar görmezden gelinebiliyor; fakat bilmekte fayda var.

Filmdeki kuyrukluyıldız fotoğrafları
Filmdeki kuyrukluyıldız fotoğrafları

Yapay Zeka Çelişkisi: Dijitalleşme ve Algoritma Bağımlılığı

Film boyunca dijitalleşme ve algoritmalara bağımlılaşma sürecimiz, BASH Cellular isimli bir mega-firmanın araçları üzerinden oldukça isabetli bir şekilde gösterilmiş; hatta Metaverse-vari göndermeler de görmek mümkündü. Ancak yapay zekanın gücü klişe bir şekilde abartılarak, birçok bilimkurgunun düştüğü hataya düşülmüş. İzah edelim.

Bu Reklamı Kapat

Filmde, bir insanın 22.740 yıl sonra bir ötegezegende nasıl öleceğini doğru bir şekilde öngörebilecek kadar güçlü bir yapay zeka olmasına rağmen; bir kuyrukluyıldızı parçalamakla ilgili risk ve sorunları doğru düzgün tespit edemediğimiz gösteriliyor. Yapay zekayı tanrılaştırıp da, onu var eden medeniyetimizi tanrılaştırmamak filmlerde çok sık düşülen, basit bir hata. Ne yazık ki Don't Look Up da bu hatanın kurbanı olmuş.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Asteroid Madenciliği Çelişkisi: Anlamsız Riskler...

Bir diğer tutarsızlık da asteroid madenciliği konusunda. Özellikle de son dönemde asteroidlere gönderilen araçlar (örneğin Hayabusa, Hayabusa 2 ve OSIRIS-REx) sayesinde giderek bilimsel olasılık radarına giren bir saha olmasına rağmen, pratik olarak asteroid madenciliği yapmaktan hâlâ oldukça uzaktayız. Bunun başlıca nedenleri arasında uzay uçuşlarının aşırı yüksek maliyeti, madenciliğe uygun asteroidlerin tespit edilmesindeki güçlükler ve uzay ortamında işlevsel bir madencilik operasyonu sürdürmek konusundaki deneyimsizliğimiz bulunuyor. Örneğin bu saha 2000'lerde popülerleştiğinde çok sayıda asteroid madenciliği girişimi türemişti; ancak bunların ayakta kalabilenlerinin hepsi, "genel amaçlı itiş/roket teknolojisi" firmalarına dönüştüler ve asteroid madenciliğinden uzaklaştılar.[4] Ancak gün gelip de bunu başardığımızda, Dünya'daki kaynaklara nazaran pratik olarak sınırsız kaynaklara erişeceğimiz doğrudur.

Ne var ki film, bir senaryoyu takip etmek amacıyla bir yandan asteroid madenciliği sorunlarını birkaç ayda hâlledebileceğimiz teknolojilere (hâlihazırda) sahipmişiz gibi bir imaj yaratırken, diğer yandan gezegeni yok edecek bir riski almaya gerekeceği imâsında bulunmaktadır. Bu, mantıksal bir çelişki yaratmaktadır: Eğer asteroid madenciliğini bu kadar kolay bir şekilde yapabileceğimiz düzeyde gelişmiş bir teknolojimiz varsa, trilyonlarca dolarlık maden çıkarmak için çok daha güvenli alternatifler bulmak zor değildir. Dolayısıyla sırf bu madenler için gezegenin tamamını (ve geleceğe dönük tüm gelirleri) riske atmak, günümüzün (vahşi) kapitalist şartlarında bile absürt bir tercih gibi gözükmektedir. Öte yandan filmde Mark Rylance tarafından enfes bir şekilde canlandırılan; Elon Musk, Steve Jobs, Mark Zuckerberg ve Jeff Bezos karışımı olan ürkütücü Peter Isherwell karakterini görünce, böylesi bir açgözlülüğün yapılmayacağı konusunda şüpheye düşmek pek de zor değil. Ancak yine de sırf bu nedenle asteroidi yön değiştirecek bir görevi yarıda kesmek hiç de akıl kârı değildir (gerçi filmde akıl kârı olmayan şeyler anlatıldığı için, sanıyoruz bu karar filmi tamamlamaktadır).

Asteroid Riski Gerçekçi mi?

Tüm bunlar bir yana, sanıyoruz asıl soru şu: Filmdeki türden bir çarpışma yaşanır mı? Cevap: Tartışmasız bir şekilde evet! Zaten filmde gösterilen, Dünya tarihinde çok kez yaşanmış bir olay.

Genelde "meteor" veya "kuyrukluyıldız" dendi mi dinozorlar akla gelir; ama son 2.2 milyar yılda gezegenimize birçok kez devasa asteroidler çarptı. Örneğin Chicxulub meteoru, filmdekine benzer şekilde 10 kilometre çapa sahipti (filmde yanlış bir şekilde 5 kilometre civarında olduğu imâ edilmektedir) ve ardında 150 kilometrelik bir krater bıraktı. O meteor 66 milyon yıl önce çarptığında, kuşlar hariç dinozorların tamamını ve o dönemde yaşayan bütün türlerin %75'ini yok etmişti. Bu, o büyüklükteki bir gök cisminin Dünya'ya en son çarptığı zamandı.

Filmde, böyle bir çarpışma sonucunda Dünya'daki yaşamın tamamen silineceğine işaret ediliyor; ama muhtemelen en azından mikrobik yaşam, çok büyük ihtimalleyse 5-10 kilogramın altında olan hayvanlar hayatta kalabilirdi. Örneğin dinozorlar yok olmasına rağmen, bugün yaşayan insan da dahil bütün memeli hayvanların ufak kemirgen ataları 66 milyon yıl önceki yıkımdan çıkmayı başardılar ve baskın sınıf haline geldiler. Tabii film, insanın yok olacağı gerçeğine odaklanıyor - ki evet, sadece 9 kilometrelik bir göktaşı bile, belki "über" yer altı sığınaklarına sığınanlar ve filmde gösterildiği gibi yıldızlararası yolcular hariç tüm insanları ve canlılığın çoğunu dakikalar ve saatler içinde silip atardı (dolayısıyla filmin en sondaki bitiş sahnesi komedik bir zorlama olmakla birlikte, bilimsel olarak tamamen imkânsız).

Bu Reklamı Kapat

Ama Dünya, bundan daha büyük asteroidlerle de yüzleşti: Örneğin 2.2 milyar yıl önce, bugün Güney Afrika olarak bildiğimiz bölgeye düşen Vredefort Meteoru yaklaşık 15 kilometre çapa sahipti ve ardında 160 kilometrelik bir krater bıraktı. O dönemde Dünya'da sadece mikrobik yaşam olduğu için anlamlı bir yok oluşa neden olmadı; ama bundan çok daha iri meteorların da çarptığı düşünülen ama henüz doğrulanamamış çok sayıda vaka var. Örneğin Avustralya'nın güneydoğusundaki Wilkes Land Kütle Birikimi, dinozorları yok edenden 2.5 kat daha iri bir meteorun izi olabilir - ki yapılan incelemeler, bu kütle birikiminin oluştuğu zamanı günümüzden 100 ila 500 milyon yıl öncesi arasına koyuyor.[5], [6] Bu aralıkta, 252 milyon yıl önce yaşanan ve dinozorlara gidecek soy hattının önünü açan Permiyen-Triyasik Yok Oluşu dönemi de var.[7], [8] Yani dinozorların yok olmasını değil de yükselmesini sağlayan yok oluş da bir meteorla tetiklenmiş olabilir; ama bu henüz kesin değil. 

Wilkes Land'deki anormal kütle birikimi
Wilkes Land'deki anormal kütle birikimi
Wikipedia

Yapılan istatistiki analizler, 1 kilometre çapa sahip son derece tehlikeli asteroidlerin Dünya'ya ortalama 500.000 yılda bir çarptığını, 5 kilometre civarında çapa sahip ve küresel yıkıma neden olabilecek asteroidlerinse 20 milyon yılda bir çarptığını gösteriyor.[9], [10], [11] 1998'den beri bu işe ayrılan kaynaklar sayesinde 1 kilometreden büyük olan ve Dünya'ya yakın yörüngelerden geçen 1000 kadar asteroidin %90-95'ini tespit ettiğimiz düşünülüyor.[12] Bu kadar iri asteroidler arasında hala keşfedemediklerimiz olması inanılmaz korkutucu; ama kısmen küçük olmasına rağmen şehirleri yok edip, ülkelerarası yıkıma neden olabilecek 140 metre ve üzerindeki 25.000 kadar asteroidin sadece %35 kadarını keşfettik.[1]

Bu tür bir olay yaşanırsa, filmde gösterildiği gibi nükleer bombalarla parçalamak da dahil bir dizi yapabileceğimiz şey var: Örneğin NASA'nın yeni fırlattığı DART görevi, iri göktaşlarına doğru açıda ve hızda çarparak asteroidlerin rotasını birkaç santimetre bile olsa değiştirmeyi hedefliyor. Eğer bu saptırma yeterince erken ve yeterince başarılı olursa, o birkaç santimlik fark, milyonlarca kilometrelik bir yörüngede on binlerce kilometre sapmaya karşılık gelebilir ve Dünya'ya çarpmak yerine asteroidin Dünya'yı sıyırmasına neden olabilir.[13]

Filmde gösterilen nükleer bombayla parçalama kulağa havalı gelse de biraz riskli bir iş, çünkü genelde öyle 1-2 atom bombasıyla olacak bir şey değil (filmde de onlarca fırlatma yapılması gerektiği doğru bir şekilde gösteriliyor), yüzlerce atom bombası kullanmak gerekebilir ve buna rağmen asteroid, rotasından sapmak yerine onlarca daha ufak parçaya ayrılarak yine Dünya'da yıkım yaratabilir (ayrıca nükleer bombaları patlayabilir roketlerle uzaya göndermek fazlasıyla riskli bir iş).[14], [15] Daha güvenli bir yöntem, olabildiğince iri bir aracı, asteroid Dünya’dan yeterince uzaktayken onun yanına park edip, paralel bir şekilde uçurmak olur. Aracın kütleçekimi nedeniyle asteroid yavaş yavaş araca doğru kayacak ve rotası değişecektir (tabii asteroid de aracı çekeceğinden, yakıt kullanarak rota düzeltmesi yapmak gerekecektir). Ama henüz asteroidlerle mücadele konusunda çok az şey biliyoruz ve tam da bu yüzden bu asteroidlere ve onlardan kurtulma yollarına daha fazla kaynak ayırmamız lazım, zaten filmde verilen ana mesaj bu: Bilime kulak vermeyi öğrenmemiz gerekiyor. Buna işin felsefi tarafında tekrardan geleceğiz.

Bu Reklamı Kapat

Yıkımdan Çıkma Yolları: Kriyojenik Dondurma ve Yıldızlararası Yolculuk

Böylesi bir felaket olduğunda ötegezegenlere insan göndererek "paçayı yırtma" fikri çok cezbedici; ancak modern teknolojimiz dahilinde tamamen olanak dışı gözüküyor. Yıldızlararası mesafeler müthiş büyüklükte ve araçlarımız inanılmaz yavaş. Gönderilen görevin birkaç kişiden oluşması mümkün değil; ancak iri bir şehir kadar insanı göndereceğiz ki, muhtemelen on binlerce yıl sürecek yolculuk boyunca üreyebilsinler ve soyları devam edebilsin (bunun yaratacağı sorunları ve işin maddi boyutunu tahmin edebilirsiniz).

Bu nedenle bilimkurguda genelde "ışık hızında giden araçlar" veya "kriyojenik beden dondurma" gibi çözümlere sığınılır. Her ikisi de makul olan çözümler sayılmaz; ancak Don’t Look Up, daha biyolojik olan beden dondurmayı seçmiş. Ne yazık ki insan vücudu, kriyojenik olarak dondurmak için çok büyük (ve dolayısıyla kolayca parçalanıyor). Bu çok denendi ve ne yazık ki başarısızlıkla sonuçlandı, dolayısıyla şu anda tamamen terk edilmiş bir araştırma sahası (mikrobik yaşamı dondurup çözebiliyoruz). Ama bu kadarının bilimkurguda olacağını söyleyerek görmezden gelebiliriz.

İşin bilim tarafını bu şekilde özetlemek mümkün. Elbette daha fazla detaya girip, daha çok bilgi verilebilir; fakat bunları fark etmeyi size bırakıyoruz. Ne olursa olsun, işin bilim kısmının anlatmaya çalıştığı gibi, eldeki veriler çok açık: İnsanlığı yok edebilecek türden bir olayın tekrar yaşanmaması için 1 tanecik bile neden yok. İşte sorun (ve filmin ana mesajı) da burada başlıyor.

Don't Look Up Filminin Felsefi Analizi

Bu kısımda filmin felsefe, özellikle de bilim felsefesi açısından değerlendirmesini yapacağız. Bu, elbette daha bireysel/öznel yargıları içeriyor olacak ve yukarıdaki kadar "veri-odaklı" olmayacak. Buna karşılık, burada anlatacaklarımızın bilimsel metottan nasibini almış ve bilime değer veren herkesçe hemfikir olunabilecek mesajlar olduğunu düşünüyoruz. Ayrıca, yukarıdaki analizde olduğu gibi, elbette filmde verilen mesajların tamamına değinmemiz imkânsız olacak; fakat yeterli bir analiz olacağına inanıyoruz.

Tersine Dönmüş Önceliklerimiz

Filmin özünde göstermeye çalıştığı şey, aslında gündelik yaşamlarımızın sıradanlığına ne kadar gömüldüğümüz. Var oluşumuzu ne kadar kanıksadığımız. Politik meseleler, gündemdeki konular, gündelik dertlerimiz bizi durmaksızın meşgul ediyor. "Dünyada", yani Evren'de olan bitenden bihaber bir şekilde yaşamlarımıza devam ediyoruz. Halbuki bizim kontrolümüz dışında olan ama kontrol altına almak için çabalayabileceğimiz problemler, herhangi bir gün karşılaşabileceğimiz herhangi bir problemden çok ama çok daha önemli, en azından çok daha temel problemler.

Agora Bilim Pazarı
Bilim ve Felsefe Seti (4 Kitap): Bilime Felsefeden Bakmak, Bilim Din ve Eğitim, Eskiçağ Aydınlığı, Eskiçağ Ahlakları

Bu seti alarak edineceğiniz ürünler şöyle:

  • Bilime Felsefeden Bakmak

“Bilimin ve felsefenin daha doğrusu üst düzeyde düşünmenin başlıca sorunu yöntem sorunudur. Gündelik yaşamda düşünmenin temel sorunu bile yöntem sorunu olmalıdır: yöntemsizlikte ne kadar zaman ve güç harcıyoruz. Kendiliğinden yöntemli olmakla yöntemi sorun etmek aynı şey olmamalı. Bilimin ve felsefenin temel sorunu özellikle Yeniçağ’ın başlarından bu yana yöntem sorunudur. Yöntem zamanla felsefeden çok bilimde belirleyici oldu ve bilim denince yöntem akla gelir oldu. Görüşler ortaya koymaktan çok doğrulara ulaşmak yöntemli olmayı gerektiriyordu. Bilim alanlarında çalışanlar en iyi sonuçları ya da en verimli sonuçları almak için yönteme zorunlu olduklarını gördüler.  Onlar bu gerçeği görebilmek için aşağı yukarı XVII. yüzyıla kadar beklediler. Bunu zamanını beklemek diye de anlayabiliriz belki: üst düzey düşüncenin gelişiminde bazı erken oluşumlar olsa da her şey kendi zamanını bekler gibidir. Meyvanın tam olgunlaşması gene de zaman alır. Eskilerin yöntem diye belirgin bir sorunları yoktu.

  • Bilim Din ve Eğitim

Hüseyin Batuhan bu kitabında “çağdaş uygarlık”tan giderek uzaklaşan bir Türkiye’de çok tartışılan konulara parmak basıyor. Batuhan, bilime karşı ilgisizlik, belletme sistemine
dayanan eğitim, Kuran kursları, İmam Hatip Liseleri ve yobazlığın, dindarlığın yerini almasından yola çıkarak karanlığa giden güzergâhı irdeliyor.

  • Eskiçağ Aydınlığı

Eskiçağ derken bugün bize pek de uzun görünmeyen epeyce uzun bir dönemi düşünürüz. Eskiçağ insanın kendini insan olarak aramaya başladığı dönemdir. İnsan o zaman dünyada bir yabancıdır, bilinmezlik ufkuyla sarılmıştır. O bu dar ufkunu genişletmeye başladıkça düşünen insan gerçeği ortaya çıkmaya başlar. Böylece yavaş yavaş mitoloji insanından felsefe insanına geçilir. Ne var ki bu geçiş birden olmaz, uzun süreçler boyunca gerçekleşir. Bu geçiş özellikle yunan-roma uygarlığında kendini ortaya koyar. Eskiçağ aydınlığı bütün bir çağda bir dönemin özelliklerini, onun ne olup ne olmadığını araştırıyor. Afşar Timuçin’in açık ve duru anlatımıyla aydınlanma serüveninin izini sürüyoruz.

  • Eskiçağ Ahlakları

Eskiçağ felsefeleri bilgi ve siyaset sorunlarındaki derinlikleri kadar kılı kırk yaran ahlak görüşleriyle de bugünün düşünce dünyasında çok önemli bir yer tutuyor. Eskiçağ ahlakları günümüzde insanla ilgili pekçok sorunu tartışmak ve çözmek konusunda bize kolaylıklar sağlayacaktır.

Devamını Göster
₺115.00 ₺230.50
Bilim ve Felsefe Seti (4 Kitap): Bilime Felsefeden Bakmak, Bilim Din ve Eğitim, Eskiçağ Aydınlığı, Eskiçağ Ahlakları

Ama bize her ne olduysa önceliklerimiz, tam tersine dönmüş halde. Daha önceden, hayatta kalma ve üremeden, yani kendi varlığını koruma güdüsünün ne kadar temel olduğundan söz etmiştik. Ne tuhaf ki filmin dikkat çekmeye çalıştığı gibi, bir tür olarak kendi varlığımızı korumamızı sağlayacak asıl çabaların hepsi ikinci plana atılmış, önemsizleştirilmiş halde: Hastalıklar, meteorlar, küresel ısınma, depremler ve daha nicesi, yani varlığımızı direkt olarak tehdit eden, hala üzerlerinde inanılmaz az kontrolümüz olan meseleler, bize günlük yaşamı sekteye uğratan rahatsızlıklar, bir etkisi olmayacak, gelip geçici sıkıntılar gibi geliyor. Para kazanmak, kariyer yapmak, ün yapmak gibi şeylerse hayatta kalma güdümüzün yerini almış halde.

Yaşadığımız sistemde önceliklerimiz baş aşağı edildi ve farkında bile değiliz. Bir süredir var olduğumuz ve hasbelkader bir medeniyet inşa edebildiğimiz için, sürekli var olacağımız ve medeniyetimizin hep ayakta olacağı varsayımında bulunuyoruz. Bu varsayımın makul olduğunu gösteren 1 tane bile işaret yok. İçinde yüz milyarlarca galaksiyi barındıran, her biri içinde yüz milyarlarca yıldız bulunan, 13.82 milyar yıl yaşındaki bir Evren'de, 4.6 milyar yıl yaşındaki bir kaya parçası üzerinde, taş çatlasa 300.000 yıldır var olan bir türüz. Taş çatlasa 10.000 yıllık bir medeniyete sahibiz. Anlamlı bilimsel atılımları taş çatlasa son 300 yıldır yapıyoruz. Biz, daha yolun başında bile değiliz ve ertesi gün yok olmamızı engelleyen hiçbir şey yok. Ama sonsuza kadar var olacağımıza kendimizi çoktan ikna etmiş gibi davranıyoruz.

Bilim ve Toplum Arasındaki Gerilim

Bize kalırsa bilim insanları ile toplum arasındaki gerilim de buradan patlak veriyor: Çünkü bu varsayımın hatasını gören birine diğerlerinin nasıl gözükeceğini bir düşünün. İçinde bulunduğumuz salgını ele alın: 1960'lardan beri tanıdığımız ve solunum yoluyla bulaşan bir virüs grubunun yeni evrimleşmiş bir üyesi, 2019'un sonundan beri toplumumuzun tabiri yerindeyse içinden geçiyor. Elimizin altında hem 3 asırdır kullandığımız aşılar var, hem de 1980'lerden beri geliştirilen yeni nesil aşılar var. 1900'lerden beri geliştirilen maske teknolojimiz var.[16] Orta Çağ'dan beri bilinen sosyal mesafe ve karantina araçlarımız var.[17] Üstüne bir de bütün topluma aynı anda uyarı ve yönlendirmede bulunabileceğimiz kitlesel iletişim araçlarımız, mikrobiyolojimiz, virolojimiz, epidemiyolojimiz var. Vahşi doğada olsak pıtır pıtır belki yarımızı eleyecek salgınları, binde 7 gibi ölüm oranlarıyla atlatabileceğimiz kadar gelişmiş hastanelerimiz, ilaçlarımız, bilimimiz var. Daha da hafif atlatalım, masum insanlar gereksiz yere ölmesinler istiyoruz, bilimin tüm araçlarını kullanarak salgına yönelik müdahaleler geliştiriyoruz. Çok da basit müdahaleler: Aşını ol, maskeni tak, mesafeni koru. Bitti gitti.

Buna rağmen insanlar, bu kadar basit şeyleri bile yapamıyorlar. Neden? Özgürlükleri elinden alınıyormuş. Neden? Ürünlere güvenmiyorlarmış. Dünya genelindeki yüz binlerce saygın akademisyenin yazdığı makalelere ve söylediklerine değil de, bulgularını YouTube üzerinden veya internet sitelerinden açıklayan doktorlara güveniyorlarmış - ki filmde de bu davranış kalıbı çok net bir şekilde gösteriliyor. Öyle değiller ama, haydi o inandıkları kişilerin de saygın doktorlar olduğunu varsayalım. Bunların değil de onların doğru söylediğini nereden biliyorsunuz? Bilmiyorsunuz.

Bildiğiniz tek şey var: İçinde bulunduğumuz durum rahatsız edici, belki korkutucu... Ve zihninizde, eğer tüm sıkıntının "abartı" veya "yalan" olduğunu söylerseniz, o sıkıntının ortadan kalkacağı sanrısını geliştiriyorsunuz. Bu yüzden hâlihazırda duymak istediklerinizi söyleyenleri "kahraman", diğerlerini "düşman" veya "satılmış" ilân ediyorsunuz ve kendi doğrularınızı inşa etmeye başlıyorsunuz. İşte bilim insanlarını ve verinin peşinden gidenleri çileden çıkaran da bu tavır. Don't Look Up, bilimin haklı çığlığını yansıtıyor.

Bilişsel Kopukluk ve Psikolojik Savunma Mekanizmalarımız

İnsanların bu psikolojik savunma davranışına, bilimde birçok isim veriliyor. Ama en göze çarpanı "bilişsel kopukluk" (İng: "cognitive dissonance"). Duyguları, düşünceleri, inançları ve değerleriyle çelişen bir bilgiyle karşılaşıp, psikolojik stres altına giren bireyler; o bilgiye yönelik veri, gözlem ve kanıtlar, kendi inançlarıyla örtüşene kadar veya inançları gerçeklerle örtüşene kadar, gerçeklere ters düşen davranışlar sergilemeye daha meyilli hale geliyorlar.[18], [19], [20]

Elbette bilime değer veren kişiler de bir tehdit karşısında psikolojik strese giriyorlar; ama salgın ya da meteor riski gibi stres faktörleri bu kişilerin dünya görüşünü oluşturan bilimsel veri ve objektif gerçeklerle hâlihazırda örtüştüğü için, bilişsel kopukluk yaşamıyorlar. Daha ziyade, stresin diğer bileşenlerinden, örneğin sağlık üzerindeki olumsuz etkilerinden mustarip oluyorlar.

Öte yandan bilime halihazırda pek kafa yormamış veya değer vermeyen kişilere aynısı olduğunda, birçoğunun ilk yaptığı şey inkâr etmek oluyor. Ve bu inkâr üzerine bir hikaye inşa etmeye başlıyorlar. O hikayeyi destekleyecek kişileri merkeze alıyorlar, onların ürettiklerini "gerçek" belliyorlar. Bu kişilerin "ürettikleri" şeyler, kimi durumda onlarca yıldır biriken verilerle tamamen çelişiyor olsa bile... Objektif veriler, iddialarının tam tersini gösteriyor olsa bile... O verileri üretmekte kullandıkları metotların yanlış olduğu bilinse bile... Daha önceden anlattığımız ispat yükü ve olağanüstü kanıt prensiplerini tatmin etmiyor olsalar bile, bu inançlarında ısrar ediyorlar. Ta ki ya gerçekler onlardan yana değişene kadar - ki bu neredeyse hiçbir zaman olmaz, ya da inançları ve değerleri, gerçeklerle örtüşecek biçimde değişene kadar...

Bu Reklamı Kapat

Bu nedenle mesela başta aşılara karşıt olan kişilerin çoğu, yakınlarındaki birilerinin salgına yakalandığını gördükten sonra fikirlerini değiştiriyorlar.[21], [22], [23] Veya bu yüzden COVID'e yakalanıp da bir nefes daha alabilmenin değerini anlayacak noktaya gelen kişiler, doktorlarına "Bana aşı yapın ne olur." diye yalvarıyorlar.[24], [25], [26], [27], [28] O noktada, belki iş işten geçmiş olsa bile, bilişsel kopukluk kırılmış oluyor ve inanç sistemi, gerçeklerle örtüşecek biçimde baştan geliştiriliyor. Sosyoekonomik durumu, çevresi veya şansı dolayısıyla bu duruma henüz düşmeyen kişilerse, yalanı sürdürmeye ve yeni kurbanlara yaymaya devam ediyorlar. Ama eldeki sorunda, mesela salgının gidişatında, iklimin değişiminde veya asteroidin rotasında köklü bir değişim olmazsa ve bu unsurlar türü tehdit etmeye devam ederse, yeterince uzun süre geçtiğinde elbette bu kişiler ya ölüyorlar ya yılıyorlar ve hatırlananlar, o gerçekleri en başından söyleyen bilim insanları ve o sorunlarla gerçekten savaşmayı seçen kişiler oluyor.

Yukarıdan izleyebileceğiniz, çiçek hastalığıyla ilgili videoda da bunu görmüştük: Bugünkü aşı karşıtlığının aynısı 1800'lerde de de vardı, birebir aynı argümanları kullanıyorlardı ama o karşıtların hiçbiri bugün hatırlanmıyor, çünkü hepsi hatalıydı. Ve yine yanılıyorlar. Bu bir fikir değil, yanıldıklarını biliyoruz. Yukarıdaki videoda da anlattığımız gibi, bu kişiler yine unutulacaklar ve arkalarında sadece zarar verdikleri insanların anısını bırakacaklar. Çünkü gerçeklere karşı kazanamazsınız. Gerçeklerin, er ya da geç ortaya çıkmak gibi bir huyu vardır.

Gerçek, Ne Zaman Gerçek Olur?

Burada filmde çok üzerinde durulmayan bir diğer noktaya değinmemiz de çok önemli: Dünya'ya doğru bir asteroidin gelmesi veya bir diğer kritik örnek olarak iklimin yıkıcı bir şekilde, insan faaliyeti nedeniyle değiştiği gerçeği, bilim insanları onu keşfetti diye gerçek olmuyor. Bilime değer verenler diyor diye gerçek olmuyor. Amerikan başkanı, FDA, CDC, Sağlık Bakanlığı, o, bu, şu söyledi diye gerçek olmuyor. Veya başkanın tutucu taraftarları nihayet yukarı bakıp da gerçeği gördüler diye de gerçek olmuyor. Gerçek, bizim onu bilmemizden, anlamamızdan, kabul etmemizden tamamen bağımsız olarak zaten gerçek.

Bilimi kötüye kullananlar yok mu? Filmde gösterildiği gibi, sadece kendi emelleriyle örtüştüğünde bilime sarılan yöneticiler yok mu? Elbette var! Olmaz mı? Başımızın belası bunlar! Ama bu, bilimin çalışmadığını göstermiyor. Bilimin söylediklerinin yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Bizim, yönetici seçmek konusunda berbat olduğumuz anlamına geliyor. Aşağıdan izleyebileceğiniz Squid Game ve Sosyal Darwinizm'le videomuzda verdiğimiz atomu parçalama örneğimizi hatırlayın.

Dolayısıyla bilim ile politik mesajların örtüştüğü dönemlerde de, bilimden şüphe etmek kadar anlamsız bir şey yok. En sık düşülen hata bu. Politikacıların çıkarlarını sorgulayın, sizi tutan yok. Sorgulamazsanız hata edersiniz, vatandaşlık görevlerimizden belki de en önemlisi seçilmiş devlet memurlarını hizada tutmak. Bilimin metodunu da sorgulayabilirsiniz; ama bunu politikadaki gibi halk arenasında değil, bilim arenasında yapmak zorundasınız. Çünkü demagoji ve "alternatif doğrular" politikada işe yarayabilir; ama bilimsel metotta bunların yeri yok.

Bu Reklamı Kapat

Bilime Neden Güveniyoruz?

İşte gerçekler, bizim inançlarımızdan bağımsız olarak gerçek olduğu için bize o gerçeği objektif olarak ortaya çıkarabilecek bir araç, bir yöntem lazım. Bunu bugüne kadar başarabilen tek bilgi türü bilim. Bu yüzden bilime güveniyoruz.

Bu yüzden bilimin tartışmasız bir şekilde koyduğu kanıtlara rağmen, aşılara, iklim değişimine, insanların kendilerinden önce gelen hayvanlardan evrimleşerek var olduğuna veya dinozorların yok olduğuna inanmıyorsanız bile, bu videoyu bilimin ürettiği bir araç üzerinden izliyorsunuz. İnkarcılığınızı bilimin araçlarıyla yayıyorsunuz. Bilim karşıtı toplantılarınıza, bilimin ürettiği araçlarla gidiyorsunuz. Çünkü bilim, çalışıyor.

Telefonunuzu, arabanızı, evinizi üreten bilimle iklimin değiştiğini veya canlıların evrimleştiğini veya aşıların çalıştığını söyleyen bilim aynı bilim. Ürettiğimiz bu metot, Evren'le ilgili gerçekleri ortaya koymak ve daha önemlisi onları araca dönüştürmek konusunda müthiş ve rakipsiz bir başarıya sahip. Aşağıdan izleyebileceğiniz Thalidomide videosunda (ve buradaki yazımızda) gördüğümüz gibi, bu yöntem de elbette hatalar yapıyor; ama o hataları düzelten yine bilim oluyor. Alternatif bütün yöntemlerden kat kat daha az hata yapıyor. Ve o hatalardan öğrenen, o hataları tekrar etmemek için elinden geleni yapan yine bilim camiası oluyor. Anlayacağınız, bilime güvensizlik bizi asla daha iyi bir noktaya götüremez, bu çok açık. Filmin ana mesajı da bu.

Başımızın Belası: Doğrulama Önyargısı ve Algıda Seçicilik

Aslında bu, "doğrulama önyargısı" ile ilişkili bir konu ve bilişsel kopukluğun temelinde de bu yatıyor: Bizler, inançlarımızı ve değerlerimizi doğrulamak istiyoruz. Bu, bizim en büyük bilişsel zaaflarımızdan biri. Bizi (ve inançlarımızı) doğrulayacak verileri cımbızlayıp, gerisini görmezden gelmeye meyilliyiz - ki nasıl yaptığımıza bağlı olarak, bu davranışımıza "cımbızlama safsatası" veya "algıda seçicilik" gibi isimler veriliyor. İnançlarımıza ters düşen veri sayısı arttıkça, o veriler ışığında inançlarımızı gözden geçirmek yerine, onlara daha sıkı sıkıya gömülmeye meyilliyiz. Buna psikolojide "geri tepme etkisi" diyoruz.

Ama tüm bu hatalara, bilim insanları da açık, bunu çok iyi anlamamız gerekiyor! Filmde yine bir Hollywood klişesine sığınarak derinliksiz "nerd" karakterler gibi gösterilseler de, bilim insanları da en nihayetinde insan. Ama arada bir fark var: Bilim insanları, daha da önemlisi onların takip etmek zorunda oldukları metot, bu zaafların farkında. Bu zaafları biliyor. Onları elimine edecek mekanizmalar geliştirmiş halde ve geliştirmeye de devam ediyor. Bu araçlar hata payını belki %0 yapamaz, ama sizin oturduğunuz yerden vardığınız bir sonuca nazaran, varılan sonuçların isabetsiz olma riskini milyonlarca kat azaltan metotlar bunlar. Filmde sözü edilen akran denetimi, yani "peer-review" gibi mekanizmalar, hep bunların uzantıları. Bilimin bu konularda sıkıntısı hiç yok değil; ama en azından kendimizi kandırmadığımızdan emin olmak için elimizden geleni ardımıza koymadığımız, evrensel bir yöntem inşa etmiş haldeyiz. Çünkü unutmayın: En kolay kandırabileceğiniz kişi, kendinizsiniz.

Sosyal Kimlikler: "Biz" vs. "Onlar"

Tüm bunları anlatarak bile tetiklediğim çok riskli bir diğer konu var: Sosyal kimliklerimiz... Bu sitenin okurları, kendilerini bilimsever kimliğiyle tanımlayan, bilime değer veren kişiler. Bilime şu anda değer vermeyen veya hiçbir zaman kulak vermemiş kişilerse, kendince deneyimleri olan, belki başlarından veya bir tanıdıklarının başından bir hastanede kötü bir şeyler geçmiş olan, belki internette okudukları sahtebilim ve bilim inkarcılığı kuyularına istemeden düşmüş olan insanlar. Sonuçta herkes bilim insanı olamaz. Herkes bilimsel metodu kullanamayabilir. Ama ne olursa olsun bunlar, bizlerin sosyal kimlikleri, inşa ettiğimiz "sosyal balonlar".

Bu Reklamı Kapat

Yukarıdan izleyebileceğimiz videomuzda anlattığımız gibi, insanlar burada saydıklarıma nazaran çok daha basit nedenlerle bile birbirini ötekileştirmeye ve kamplaşmaya hazır canlılar. Dolayısıyla sırf bu filmden ve bilimin çalıştığından bahsetmek bile, "biz" ve "onlar" ayrımı yaratacak. Niyetimiz asla bu olmasa bile... Filmde gördüğümüz de buydu: "Yukarı Bak" diyenler ve "Yukarı Bakma" diyenler... Ama yapılan çalışmalar, bu farklardan ve onların yüzeyselliğinden söz etmenin, bu kampları eritmenin en güçlü yolu olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla bu yazıyı sonlandırmadan önce, bunu yapacağız.

Dünya Yangın Yeri!

Şunu net bir şekilde anlamamız gerekiyor: Bilimi savunan, bilimi anlatan, bilime değer veren insanlar olarak, birilerinin iddia ettiği gibi onun bunun maşası, bilmem kimin fonladıkları falan değiliz. Bizler de sizler gibi hayatını olabildiğince iyi, mutlu, huzurlu, sevdikleriyle sürdürmeye çalışan sıradan insanlarız. Belki tek farkımız, bunu yaparken inşa ettiğimiz gerçeklik algısını, gazetelere, internet forumlarına veya haberlere göre değil de ya da üyesi olduğumuz "güvenilmez ama eğlenceli" ve "bize benzer arka plana sahip kişilerden oluşan" bir sosyal medya grubunun söylediklerine göre değil de, bilimin keşfettiği verilere, akademik makalelere, bilim konferanslarında sunulan verilere dayandırıyor olmamız. Bunların objektifliğe daha yakın olduğunu biliyor, anlıyor ve kabul ediyor olmamız. Ki ne diyoruz? Bu yöntemin de hata yapabileceğini biliyoruz. Ama en azından bunu kabul ediyoruz, bunun yaşanmadığından emin olmak için aktif çaba sarf ediyoruz. 

Bunu yaptığımızda gördüğümüz bir gerçek var: Dünya'mız, yangın yeri... Salgını boşverin, bunlar gezegenin hastalığının semptomları, hastalığın kendisi değil. Gezegenimiz, yanıyor. İnsanlar olarak inşa ettiğimiz bu muhteşem medeniyet, kontrolsüz bir büyüme fazından geçtiği için, var olan kaynakları düzgün planlamaksızın yok etti ve hızla yok etmeye devam ediyor. Dünya'nın ekosistemi içerisinde kurulan dengeleri alt üst ettik.

Bunları söyleyen hiç kimse, medeniyetimize veya insani değerlere karşı olan kişiler değiller. Tam tersine! İnsan medeniyetinin arşa ulaşması için, sonsuzluğa erişmesi için, bu gezegeni ve üzerinde yaşayan her canlıyı olabildiğince korumamız gerektiğini biliyor ve anlıyoruz. Bunu yapmadığımız her sene, çocuklarımızın ve torunlarımızın geleceğini daha fazla ve geri döndürülemez risklere sürüklüyoruz. Başımıza gelen felaketlerin önemli bir bölümü de bizim bu vurdumduymazlığımızın, eğer kulak tıkarsak sorunların ortadan kalkacağı sanrımızın bir sonucu. 

Bu Reklamı Kapat

Sonuç

Bu yazıda, konuyu daha fazla uzatmamak adına filmde gösterilen siyasi şarlatanlıkların detaylarına, sosyoekonomik göndermelere falan hiç girmedik. Onlar, başlı başına ayrı bir yazıyı hak ediyor ve eminiz işi bu açıdan ele alacak yazılar zaten yazılacaktır. Ne var ki onlar, bize kalırsa en bariz, en tartışmasız sorunlarımız. Biz burada size daha temel olan bilişsel sorunlarımızı anlatmaya çalıştık.

Şunu kabullenmemiz gerekiyor: Dünya'ya dev bir "asteroid" yaklaşıyor. Bu asteroid illa bir "göktaşı" olmak zorunda değil: İklim değişimi, sosyoekonomik eşitsizlikler, bilim inkarcılığı, kâr amacıyla gezegeni satmak konusunda gözünü kırpmayacak ve gözünüzün yaşına bakmayacak kan emiciler... Bu, çok başlı bir asteroid, çok sayıda yıkımı getirecek bir asteroid. Ve bu, felaket tellallığı değil, verilerin gösterdiği apaçık bir gerçek. Evet, o asteroid çarpmadan önce yapılan her uyarı felaket tellalığı gibi gelecek; ama unutmayın, o asteroid çarpma noktasına geldiği zaman alacağınız her önlem de nafile olacak.

İşte bizi bu tür bir asteroide hazırlayacak, hatta ondan kurtarabilecek tek yol, onunla ilgili gerçekleri ortaya çıkarmak, bunda hemfikir olabiliriz, değil mi? Bunu yapabilecek tek araç da bilim. Başka bir yol varsa, gerçekleri bilimden daha objektif ve evrensel bir şekilde ortaya koyabilecek bir yöntem varsa siz söyleyin, onu uygulayalım. Ama yok.

Dolayısıyla bir tür olarak hayatta kalmak ve ilerlemek istiyorsak, bu var oluş savaşında yan yana, omuz omuza yer alabilmemiz için, sizden tek bir ricamız var: Yukarı bakın. Gerçeği göreceksiniz. Yıldızlara ulaşmak için ihtiyacımız olan her şeye sahibiz. Tek yapmamız gereken, ölümümüze saniyeler kala gerçeği fark edip de kurtuluş yolları için yalvarmamıza neden olacak yanlış dürtülerimizi dizginleyip, medeniyetimizi doğru, rasyonel, bilimsel kararlar üzerine inşa etmek.

Beş duyuyla donanmış insan, etrafındaki Evren'i araştırır ve bu maceraya Bilim der.

Edwin Hubble, Astronom

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 3
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b J. Kluger. The Science Behind Netflix's Don't Look Up. (21 Aralık 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Time | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Science Mission Directorate. Dr. Amy Mainzer. Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Minor Planet Center. Mpec 2020-G05: Comet C/2020 F3 (Neowise). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: International Astronomical Union | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. A. Abrahamian. How The Asteroid-Mining Bubble Burst. (26 Haziran 2019). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: MIT Technology Review | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. R. V. Frese, et al. Permian-Triassic Mascon In Antarctica. (01 Ocak 2005). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: ResearchGate | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. von Frese. Big Bang In Antarctica -- Killer Crater Found Under Ice. (06 Mart 2016). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Ohio State University | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. J. Li. (2012). The Tectonic Cause Of Mass Extinctions And The Genomic Contribution To Biodiversification. arXiv e-prints, sf: arXiv:1212.4229. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. S. Fleur. After Earth’s Worst Mass Extinction, Life Rebounded Rapidly, Fossils Suggest. (16 Şubat 2017). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: The New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. Paine, et al. The Frequency And Consequences Of Cosmic Impacts Since The Demise Of The Dinosaurs. Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: ResearchGate | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. Bostrom. Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios. Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Nick Bostrom | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Marcus, et al. Earth Impact Effects Program. Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Imperial College London | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Reichhardt. Nasa’s Most Important Mission, Long Delayed, Is Finally On Track. (30 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Air & Space Magazine | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Talbert. Double Asteroid Redirection Test (Dart) Mission. (30 Haziran 2017). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. G. Andrews. How A Nuclear Bomb Could Save Earth From A Stealthy Asteroid. (18 Ekim 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: The New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Delbert. The Government Says We Should Use Nukes To Deflect Asteroids. (19 Nisan 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Popular Mechanics | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Matuschek, et al. (2020). The History And Value Of Face Masks. European Journal of Medical Research, sf: 1-6. doi: 10.1186/s40001-020-00423-4. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ CDC. History Of Quarantine. (20 Temmuz 2020). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: CDC | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. L. Dawson. (1999). When Prophecy Fails And Faith Persists: A Theoretical Overview. Nova Religio, sf: 60-82. doi: 10.1525/nr.1999.3.1.60. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. Festinger. (2010). Cognitive Dissonance. Springer Science and Business Media LLC, sf: 93-106. doi: 10.1038/scientificamerican1062-93. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. Festinger. (1957). A Theory Of Cognitive Dissonance. ISBN: 9780804709118. Yayınevi: Stanford University Press.
  • ^ M. Guenot. Vaccine-Hesitant Woman Changed Mind After Hospitalized With Covid-19. (02 Ağustos 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Business Insider | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Cassata. It’s Ok If You’ve Changed Your Mind And Now Want To Get A Covid-19 Shot. (30 Eylül 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Healthline | Arşiv Bağlantısı
  • ^ KFF. Vaccine Monitor: Some Who Were Hesitant To Get A Vaccine In January Say They Changed Their Mind Because Of Family, Friends And Their Personal Doctors. (13 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: KFF | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. Dolan. Patients Beg For Covid-19 Vaccine Just Before Intubation, Doctor Says. (22 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: KKTV | Arşiv Bağlantısı
  • ^ WFXR. Dying Covid Patients Begging Southwest Virginia Doctors For The Vaccine With Their ‘Final Breaths’. (05 Ağustos 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: WFXR | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Pruitt-Young. Before Dying, An Unvaccinated Tiktok User Begged Others Not To Repeat Her Mistake. (09 Eylül 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: NPR.org | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. Willetts. Unvaccinated Texas Mom And Dad On Ventilators Beg Their 4 Kids To Get Covid Shots. (02 Ağustos 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: Star Telegram | Arşiv Bağlantısı
  • ^ CNN. Doctor: Patients 'Beg Me For The Vaccine' Before Being Intubated. (21 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 29 Aralık 2021. Alındığı Yer: CNN | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/01/2022 01:09:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11292

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Savunma
Kelebek
Cinsiyet Araştırmaları
Beyaz
Cinsel Seçilim
İnsanlar
Sinirbilim
İnsanlık
Diyet
Gen
Zihin
Kuş
Anatomi
Tümör
Köpekler
Mars
Bilimkurgu
Gerçek
Işık Hızı
Dil
Bilim Felsefesi
Kontrol
Dna
Evrim Kuramı
Kök Hücre
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et