Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar?

İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar? BuzzFeed
15 dakika
4,484
  • Şüphecilik (Skeptisizm)
  • Sosyal Psikoloji
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 46. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Bazen gerçeğin çok açık olduğu durumlarda bile ailenizin veya arkadaşlarınızın sahte bilgileri savunduğunu görmüşsünüzdür. Burada sözünü ettiğimiz, gerçeğin bilinmediği durumlarda farklı tarafların birbiriyle kavgası değil; örneğin her iki tarafın da "gerçeği" bildiğini iddia ettiği türden felsefi tartışmalardan söz etmiyoruz. Gerçeğin net olarak bilindiği durumlarda, hatta kontrollü şartlarda üretilen yalanların sonradan açıklandığı durumlarda bile insanların başta inandıkları (veya inandırıldıkları) yalanı savunmaya devam etmesinden söz ediyoruz. Burada çok ciddi bir psikolojik önyargı yatıyor. Bu önyargıyı tanımak, sonu gelmeyecek tartışmalardan erkenden çıkmanızı sağlayabilir.

Sosyal psikolojide, gerçeklerin bilindiği durumlarda yalanı savunmayı sürdürmek inanç direnmesi (İng: "belief perseverance") veya kavramsal muhafazakarlık (İng: "conceptual conservatism") olarak tanımlanmaktadır.[1] Yani bu durumda, savunulan bir düşünceyi veya iddiayı açıkça çürüten kanıtlar olmasına rağmen kişi yanlış inancını sürdürmeyi seçmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Örneğin bir gazetecinin, bazı kaynaklara dayanarak bir politikacının rüşvet aldığını ilân ettiğini düşünelim; hatta bu politikacı, rüşvet almayacağını düşündüğünüz biri olsun. Bu, eskiden o politikacıya güvenen insanlarda, o politikacının rüşvet aldığı inancını doğuracaktır; yani herkes değilse de bir grup insan gazeteciye ve iddiasını dayandırdığı kaynaklara inanacaklardır (ve gerçekten de o politikacı rüşvet almış olabilir!). Ancak 2 gün sonra aynı gazetecinin bir diğer yayın yaparak, kaynaklarının kendisine yalan söylediğini, dolayısıyla haberin yalan olduğunu ilân ettiğini düşünelim. İlk başta habere inanan insanların hepsi değilse de bir bölümü, bu yeni veri ışığında eski fikirlerine dönmeyecektir, politikacının rüşvet aldığına inanmaya devam edecektir.[2] Haberi yalanlayan kaynak ile, haberi ilk yapan kaynak, birebir aynı kişi olmasına rağmen! Bu kişilere sorulduğunda, "Kesin işin içinde bir bit yeniği var." veya "Bu şüpheli bir durum, neden önce öyle açıkladı da sonra böyle açıkladı. Bir rüşvet olayı oldu demek ki." gibi izahlar geliştireceklerdir.

Elbette politika gibi kurumlarda bu tür dalaverelerin çok döndüğü iddiası ardına sığınılabilir. Belki de gerçekten işin içinde bir bit yeniği vardır; olmadığını söyleyemeyiz. "Ya politikacı o gazeteciye baskı yapıp da haberi geri çektirdiyse?" Ama bunun komplo teorisyenlerinin "Ama ya öyleyse?" tarzı argümanlarıyla ne kadar benzer olduğunu görüyor musunuz? Sırf bir kurum genel olarak "kirlenmeye açık" olarak görüldüğü için veya fikir değiştirme gibi "şaibeli" bir davranış sergilendiği için ispat yükü yön değiştirmemektedir: Ortada bir iddia varsa ("X kişisi rüşvet aldı."), bunu kanıtlamak iddia sahibinin sorumluluğudur; savunmadaki tarafın değil.

Tüm Reklamları Kapat

Politika örneği çok mu duygu ve önyargı yüklü? Pekala, çok daha kontrollü şekilde yapılmış birkaç örneğe bakalım.

İnanç Direnmesine Yönelik Akademik Çalışmalar

İntihar Mektupları Deneyi

1975 yılında Journal of Personality and Social Psychology dergisinde yayınlanan bir araştırmada, 25 deneğe bir grup intihar mektubu verildi ve bu mektuplardan hangilerinin gerçek, hangilerinin sahte olduğunu belirlemeleri istendi.[3] Katılımcılar her bir mektubun sahte mi yoksa gerçek mi olduğunu düşündüklerini bildirdikçe, araştırmacılar da onlara "Doğru bildin." veya "Yanıldın." diyerek geri bildirimde bulundular.

Ancak araştırmacıların verdikleri geri bildirim, gerçek bir geri bildirim değildi. Her bir katılımcıya her bir mektup için verilmesi gereken geri bildirim, önceden belirlenmişti: Bir gruba ağırlıkla "doğru bildikleri" söylenecekti, diğer gruba ise ağırlıkla "yanlış bildikleri" söylenecekti. Yani bir kişi, mektubun sahteliğini doğru da teşhis etmiş olsa, yanlış da teşhis etmiş olsa, önceden hazırlanmış bir geri bildirimi duydu. Kişinin mektubu teşhis edebilme becerisinin araştırmayla hiçbir alakası yoktu.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Buna bağlı olarak, bazı katılımcılara üst üste "doğru bildikleri" söylendiğinde, bu katılımcılar kendilerinin "intihar mektuplarının sahteliğini teşhis edebilme" konusunda ortalamadan başarılı olduklarına inanmaya başladılar. Bir grup katılımcıya ise üst üste "yanlış bildikleri" söylendiğinde, bu katılımcılar kendilerinin "intihar mektuplarının sahteliğini teşhis edebilme" konusunda ortalamadan başarısız olduklarına inanmaya başladılar.

Araştırma sonunda uzmanlar, katılımcılara tek tek ve bütün detaylarıyla araştırmanın nasıl hazırlandığını, kendilerinden istenen görevin aldıkları geri bildirimle hiçbir alakası olmadığını, geri bildirimlerin önceden planlandığını, mektupları teşhis etme konusunda ortalamadan daha başarılı veya başarısız olup olmadıklarını bu çalışma ile bilemeyeceklerini anlattılar (buna debrifing denmektedir). Yani yalan, bir bütün ve tartışmasız olarak ortaya çıkarıldı ve gerçekler, katılımcılara tüm çıplaklığıyla anlatıldı.

Ne var ki kendilerinin ortalamadan daha başarılı olduğuna inanmış olanlar, bu yeni bilgi ışığında inançlarını değiştirmediler. Halen kendilerinin "intihar mektuplarının sahteliğini teşhis edebilme" konusunda ortalamadan başarılı olduklarına inanmaya devam ediyorlardı. Bir mektubun sahte mi yoksa gerçek mi olduğunu nasıl teşhis edebildiklerini anlatıp (sahte bir inanç etrafında karmaşık bir kurgu yaratıp), bu konuda neden gerçekten bir yetenekleri olduğunu düşündüklerini izah ediyor, deneyi tasarlamış akademisyenlere yanıldıklarını ispatlamaya çalışıyorlardı.

Bu, absürt bir sonuçtur; çünkü rastgele seçilmiş deneklerin intihar mektuplarının gerçekliğini veya sahteliğini teşhis etme konusunda özel bir becerisi olmasının kişisel bir önemi olmamalıdır. Yani bir katılımcının, bir akademisyeni, mektup teşhisi konusunda gerçekten yeteneği olduğuna inandırma çabası sergilemesi ilginçtir. Gülüp geçmek, "Vay be beni kandırdınız." demek, hatalı olduğunu söylemek, olası seçenekler arasındadır. Ancak edinilen yeni bir inanç, özellikle de duygusal olarak yüklüyse ("Ben daha iyiyim.", "Ben daha güvendeyim.", "Ben hep korunacağım." gibi bir duyguyu tetikliyorsa), gerçeğin ortaya çıkarılmasından sonra bile var olmaya devam etmekte, gerçeklere direnmektedir. İşte bu yüzden buna inanç direnmesi adı verilmektedir.

Katılımcıların, bilim insanlarının bir deney için bu tür bir oyun yaptıklarına inanmamaları için hiçbir gerekçe yoktur ve olamaz da. Bu deneyin gerçekten önceden planlandığı, fon başvuruları, laboratuvar notları, toplantı kayıtları, diğer uzmanların görgü tanıklığı, vb. güvenilir kaynaklarla ispatlanabilir. Deneyde kime ortalamadan daha iyi olduğunun söyleneceğinin rastgele belirlendiği tartışmaya yer bırakmayan bir biçimde gösterilebilir. Elbette bilim insanlarının kötücül amaçlarla bu tür bir yalan inşa ettikleri, spesifik bir katılımcının gerçekten intihar mektuplarını teşhis etmekte diğerlerinden başarılı olmasına rağmen, onun aslında o kadar da başarılı olmadığını söyleyerek o katılımcıya zorbalık yapmaya çalıştıkları bir evren hayal edilebilir. Ancak o evren, muhtemelen bu Evren olmayacaktır. Kaldı ki bir kişinin gerçekten mektup teşhisinde başarılı olup olmadığı, inanç direnmesi araştırmasıyla ilişkili olmayan, katılımcıların deneycilere bağımsız olarak güvendiği bir düzenekle gösterilebilir. Yani istenirse, hiçbir kuşkuya yer bırakmaksızın bu deneyin inanç direnmesini araştırdığı ve katılımcıların mektup teşhisinde özel bir yeteneği olmadığı gösterilebilir.

Tüm Reklamları Kapat

Sorun da budur: İnanç direnmesi, kanıttan bağımsızdır. Ne kadar kanıt gösterilirse gösterilsin, kanıtlar ne kadar açık ve net olursa olsun, bir şeye bir kez inanmış birinin kanıt ışığında fikir değiştirmesi kimi zaman mümkün olamamaktadır. Yani bu kişiler, gerçeği bilmek yerine kendini kandırmayı seçmektedir.

İşte bu nedenle inanç direnmesi, bir çeşit onaylama önyargısı olarak da bilinmektedir. Kişiler, inanmak istedikleri (veya inandıkları) şeyi baştan belirlemişlerdir. Sonrasında yaptıkları, halihazırda inandıkları şeyi ispatlayacak kanıtlar bulmaya (yoksa da üretmeye) çalışmak, inançlarını çürüten verileri ise görmezden gelmektir (yani veri cımbızlamaktır).

21 Aralık Kehanetinin Müritleri

Bunu, sahtebilimin her alanında görmek mümkündür: 21 Aralık'ta Dünya'nın sona ereceği yalanlarını mutlaka duymuşsunuzdur. Eğer duyduysanız, bu yalanın hemen her yıl hortlatıldığını ve istisnasız olarak her seferinde hatalı çıktığını da bilirsiniz (diye ümit ediyoruz). Bilmiyor olabileceğiniz bir şey, bu yalanın hortlatılmasının çok eski bir tarihi olduğu gerçeğidir: Örneğin sosyal psikolog olan Leon Festinger, Henry Riecken ve Stanley Schachter, 1956 yılında yayınladıkları Kehanet Yanıldığında (When Prophecy Fails) isimli kitaplarında, Seekers adı verilen UFO dinine inanan bir grubu yakından izleyip, gördüklerini aktarmışlardır.[4] Bu grup, 21 Aralık 1954 yılında kıyametin kopacağına ve Dünya'nın sona ereceğine inanan bir külttür.

Yıllar yılı o güne hazırlık yapıp, birçok ritüel geliştirip, çok sayıda kişiyi ailelerinden ve işlerinden kopararak kültlerine dahil ettikten sonra, 20 Aralık 1954 gecesi, gece yarısına kadar gerilimli bir şekilde beklemişlerdir; ancak kıyamet kopmamıştır. Bu açık başarısızlık ve kanıt karşısında grubun bir kısmı, "inançları sayesinde Tanrı'yı yıkımdan vazgeçirdiklerine" kanaat getirmişlerdir ve inançlarını sürdürmeyi seçmişlerdir. Çok belirgin ve keskin bir sonucun öngörülmesi sonucunda, eğer bu öngörü doğru çıkmazsa, hipotezin (inancın) terk edilmesi rasyonel olan tercihtir. Ancak inanç direnmesi, buna izin vermemektedir.

Tüm Reklamları Kapat

İtfaiyeciler ve Riskten Kaçınma

Bir diğer örnekte, katılımcılara iki itfaiyecinin riskten kaçınma testinin sonuçları verildi ve sonrasında bu itfaiyecilerin çalışma performansını değerlendirmeleri istendi.[5] İtfaiyecilerin riskten kaçınma testi, uydurma veriler içeriyordu: Katılımcılardan bir kısmına, risk almayı tercih eden itfaiyecilerin daha iyi bir iş çıkardığı söylendi, diğerlerine ise riskten kaçınmayı tercih edenlerin daha başarılı olduğu söylendi. Bu veri, gerçekten toplanmış olsaydı bile, sadece riskten kaçınma tercihine bağlı olarak itfaiyecilerin başarısı hakkında genel geçer bir yargıya varmak mümkün olmazdı; ancak zaten veri uydurulmuştu.

Ne var ki verinin sahte olması, katılımcılar için önemsizdi. Bir kez veriyi ikna edici bulmaları yeterliydi. Artık bir grup riskten kaçınmanın, diğer grupsa risk almanın itfaiyeci başarısını belirlediğinden eminlerdi. Araştırmacılar, verinin uydurma olduğunu ilan ettiklerinde (debrifing yapıldığında), katılımcıların, itfaiyecilerin risk davranışı ile iş performansı arasındaki ilişkiye olan inancı zayıfladı; ama tamamen kırılmadı. Katılımcıların %50'si, halen inançlarında ısrar ediyordu. Sonradan yapılan görüşmelerde, inançlarında ısrarcı olan katılımcıların debrifingde verilen bütün bilgileri anladığı ve bunları ciddiye aldığı da anlaşıldı. Yani ortada bir kafa karışıklığı ya da belirsizlik yoktu; verilerin araştırma için uydurulduğunu biliyor ve anlıyorlardı. Dahası, debrifingde verilen bilgilere güveniyorlardı da - yani araştırmacıları "sahtekarlık" veya "yalancılık" ile suçlamıyorlardı. Sadece bu deney sırasında geliştirdikleri inancın, verilerin sahte olmasından bağımsız olduğuna inanıyorlardı.

Ama değil! İnançlarımız, veriler ile şekillenmeli; veriler inançlarımız ile şekillenmemeli. Yoksa Evren'i olduğu gibi değil, olmasını istediğimiz gibi yorumlarız. Fakat bu Dünya'daki insan sayısı kadar, hatta ondan daha fazla sayıda Evren yorumu geliştirilebilir (veya Evren içindeki spesifik herhangi bir konuya yönelik sayısız anlatı ve yorum geliştirilebilir). Ne var ki bunların büyük bir kısmı, aynı anda doğru olamaz; yani birbirlerini dışlayan inançlardır/izahlardır/hipotezlerdir. Fakat biz, inatla kendi inancımızın doğruluğunda ayak dirersek, gerçeği öğrenmemiz mümkün olmaz. İşte bilim veya genel olarak rasyonel düşünce, gerçek olan ile olmayanı, inandıklarımız ve objektif gerçekler ışığında ayıklamayı hedefleyen felsefi yaklaşımlardır.

Hesap Makinasına İman

Bir diğer çalışmada araştırmacılar, matematiği iyi olan gençlere 7 adet aritmetik matematik sorusu verdiler. Yapmaları gereken tek şey, iki sayının çarpımını, mesela 252×1.2252\times{1.2} çarpımını tahmin etmekti (cevap, 302.4'tür).

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Dâhiler Sınıfı - Muhammed Ali: Tüm Zamanların En Büyüğü

DÂHİLER SINIFI: OKUMASI KOLAY, UNUTMASI ZOR

Kimi sporcular şampiyon olur, kimileri ise efsane. Bu, önce ismini, sonra sporu ve nihayetinde Amerika’yı değiştirmiş bir adamın hikâyesi. Bu, Muhammed Ali’nin hikâyesi.

Büyük ilgi gören Dâhiler Sınıfı serisi MUHAMMED ALİ: TÜM ZAMANLARIN EN BÜYÜĞÜ ile devam ediyor.

Dâhiler Sınıfı Serisi Hakkında:

Bunlar, her biri kendi yöntemiyle; kelimeleriyle, icatlarıyla, seçimleriyle ve hatta kaderleriyle dünyayı değiştirmiş kadınların ve erkeklerin hayat hikâyeleri; şaşkınlık ve hayranlık duymanızı sağlayacak, hayal gücü ve merak duygunuzu harekete geçirecek büyüleyici hikâyeler. Dâhiler Sınıfı serisi bu özel insanları çocuklarla (9 yaş ve üstü) tanıştırmak üzere tasarlandı. İlk olarak yayımlandığı İtalya’da büyük övgü toplayan ve ardından pek çok dile çevrilen Dâhiler Sınıfı, minik ebadı, renkli illüstrasyonları, bilgiyi heyecan ve macerayla birleştiren anlatımıyla çocukların kolay okuyacağı, zor unutacağı, onlara öğrendiklerinden daha da fazlasını merak ettirecek bir seri.

Devamını Göster
₺69.00
Dâhiler Sınıfı - Muhammed Ali: Tüm Zamanların En Büyüğü

Sonrasındaysa bu kişilere birer hesap makinası verildi. Ancak hesap makinası, her seferinde giderek daha da hatalı cevap verecek şekilde değiştirilmiş, "bozuk" bir makinaydı. Gençler, yukarıdaki çarpımı girdiğinde, makina 302.4 yerine, mesela 452.4 cevabını veriyordu. Dolayısıyla gençlerin önceden yaptığı tahminlerden farklı (ve oldukça uzak) yanıtlar veriyordu. Gençler, buna bağlı olarak matematiksel işlem güçleriyle ilgili bir inanç oluşturmaya başladılar ("Belki de bu işte pek iyi değilim." gibi).

Kişilere makinanın bozuk olduğu söylenmesine rağmen, katılımcıların yarısı, hesap makinasının neden doğru olabileceğine, kendi becerilerinin neden daha zayıf olabileceğine yönelik açıklamalar geliştirmeye çalışmayı sürdürdüler. Bu, kendilerini küçük görüyor olmalarına rağmen devam eden bir direnişti. Kanıta veya kanıt aramaya ihtiyaç duymaksızın inanmaya "iman" dendiği için, bu kişilerin hesap makinasına iman ettikleri bile söylenebilir. Üstelik bu türden bir imanın gelişmesi için illâ öğrenci gibi daha düşük bilgi seviyesinde olmaya da gerek yoktur. Bir diğer çalışmaya bakalım.

Kürenin Hacim Formülüne İman

Doğa bilimleri alanında doktora sahibi olup 2 büyük üniversitede araştırmacı veya profesör olarak mesleğini icra eden 19 katılımcı üzerinde yapılan bu deneyde, katılımcılarla yaklaşık 4 saat boyunca bazı bilimsel malzemeler üzerine okuma ve incelemeler yapıldı.[6] Dağıtılan el kitapçığının bir noktasında, kürenin hacmini hesaplamaya yönelik olarak verilen bir formül, bir kürenin hacmini gerçekte olandan %50 daha fazla hesaplayacak şekilde yanlış yazılmıştı.

Bu bilgilerin üzerinden geçen doktoralı katılımcılara, gerçek bir küre, bir miktar su ve derecelendirilmiş bir ölçek verildi. Öncelikle formülü kullanarak kürenin hacmini hesaplamaları istendi. Sonrasındaysa, suyu kürenin içine döküp, bu suyu derecelendirilmiş kaba aktarıp, gerçek hacmi deneysel olarak hesaplamaları istendi. Doğal olarak, formül hatalı olduğu için, formülle hesaplayarak elde ettikleri sonuç, deneysel yöntemden %50 fazlaydı.

Katılımcılardan 1 tanesi hariç hepsi, deneysel yöntem sonucu elde ettikleri hacim miktarından ziyade, uydurma formülün verdiği hacim miktarını savunmaya çalıştı! Bu durum, gerçeğe yönelik ideolojik açıdan oldukça nötral olması gereken durumlarda bile, bir yalana bir kez kandığımızda, en azından bir süreliğine gerçekler karşısında yalanları savunmaya devam edebileceğimizi göstermektedir. Bu, insanın bilişsel gelişimi önünde büyük bir engeldir ve bu bilişsel kopukluğu (İng: "cognitive dissonance") anlamak, bu yüzden çok önemlidir.

Geri Tepme Etkisi: İnanç Direnmesi Neden Tehlikelidir?

İnanç direnmesi, kimi zaman devam eden tesir olgusu olarak da bilinir; çünkü hatalı bilgi, düzeltildikten sonra bile inançlarımızı etkilemeye devam eder.[7] Bunun pratikte birçok çıkarımı vardır: Örneğin komplo teorileri veya sahtebilim türleri, insanları yalanlarına kandırmak için fazla bir çaba sarf etmek zorunda değillerdir. Daha önceden bir inanç konusunda nötral olan kişilere, alternatif bir dünya (bir yalan) veya bir sahtebilim iddiasından söz etmek yeterli olacaktır. Yeterince çok kişiye söz edilmesi halinde, mutlaka bu yalana inanacak yeterli kitle oluşacaktır. Bu noktada, komplo teorisyenleri ve sahtebilimciler, adeta dokunulmazdır. Çünkü yalanları ortaya dökülse bile inananları (en azından bir kısmı, kimi zaman çoğu) onlara inanmaya devam edecektir. Dolayısıyla bu kişilerin kendi pozisyonlarını savunma ihtiyacı bile yoktur. İnsanın bilişsel yetersizliği, ihtiyaç duydukları kadar mürit toplamalarını mümkün kılacaktır.

COVID-19 salgını gibi belirsizlik ve kafa karışıklığı olan durumlarda da inanç direnmesinin tehdidi etkisini hissettirmektedir. Örneğin aşılar konusunda eskiden kararsız olmayan kişiler, sadece aşılarla çözebilecek bir salgının gidişatı boyunca aşı karşıtlığına maruz kaldıkları için, halk arasında aşı kararsızlığı baş gösterebilir ve bu, salgınları uzatarak daha fazla hastalık, ölüm ve yıkıma neden olabilir.[8] İşin bir diğer kötü tarafı, sahtebilim ve komplo teorileriyle mücadelenin işleri daha da kötü yapabilecek olmasıdır. İnsanlar, sahtebilim ve komplo teorileriyle ile ilgili iddiaların nasıl çürütüldüğüne tanıklık ettiklerinde bile, bu çürütmeleri hatırlamaktan ziyade, sahte iddiaları hatırlamaya meyillidirler. Bu, sahtebilim iddialarının daha duygu yüklü, sahtebilim çürütmelerinin ise daha mantık yüklü olmasından olabilir. Bir diğer ihtimal, belli bir inanca saplantılı bir şekilde bağlanmış kişilerin, o inançların çürütülmesi çabasını inançlarına bir "saldırı" olarak görmesi ve halihazırda sürdürdükleri komplonun bir parçası olarak yorumlamaları olabilir.[9]

Geri Tepme Etkisi ve Türleri

Bir yalanın ortaya çıkarılmasının, yalana olan inancı güçlendirmesine Geri Tepme Etkisi (İng: "Backfire Effect") adı verilmektedir. Bugüne kadar 3 çeşit geri tepme türü tanımlanmıştır:

  1. Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme: Sahte bir iddiayı çürütmeye çalışırken, o sahte iddiayı tekrar etmek durumunda kalınabilir. İddianın tekrar edilmesi, kişilerde bir aşinalık etkisine sebep olabilir. Bu aşinalık sonucunda kişiler, çürütmeden ziyade, çürütmenin konu edindiği sahte bilgiyi hatırlayabilir ve ona inanabilirler.
  2. Aşırı Savunma Nedeniyle Geri Tepme: Kimi zaman güçlü gerçeklere karşı ileri sürülen zayıf sahtekarlıklar, gerçeğin savunucularının abartılı miktarda kanıt ileri sürerek o zayıf iddiayı ezip geçme çabasına dönüşebilir. Ne var ki sahte bir iddiaya karşı aşırı fazla sayıda gerçek ileri sürmek, kişilerin zihninde sahte iddianın gerçek olabileceği izlenimini doğurabilmektedir ("Bu kadar büyük bir direnç varsa, belki de bir şeyleri gizlemeye çalışıyorlar?" gibi). Sahtebilimde bolca başvurulan yüklü soru safsatası da bundan ileri gelmektedir: Sahtekarlar, bolca yüklü soru sorarak kişileri gereğinden fazla bilgi vermeye zorlarlar ve bu, izleyiciler üzerinde bir şeylerin gizleniyor olabileceği izlenimini doğurur.
  3. Dünya Görüşü Nedeniyle Geri Tepme: Birçok kişinin çok iyi oturmuş bir dünya görüşü vardır ve bu görüşün tehdit altında olduğunu hissettikleri anda, gerçeklere kulaklarını tıkayıp, kendi görüşlerini yüceltecek sahte iddialara sarılmayı seçebilirler. En sık görülen geri tepme etkisi budur; öyle ki, bu türden geri tepme, genel olarak "geri tepme" kavramıyla eş anlamlı olarak da kullanılabilir.

Sonuç

Görebileceğiniz gibi inanç direnmesi ve geri tepme etkisi, bir arada ele alındığında, insanın gerçeğe ulaşması önündeki en büyük zihinsel engellerden biri olarak görülebilir. Neyse ki bu etkinin farkında olmak, bu etkiye direnmek yolunda atılabilecek en önemli adımdır ve siz, bu yazıyı okuyarak, bu adımı atmış oldunuz.

Ne var ki herkesi bu konuda bilinçlendirmek oldukça zor bir iştir. Buna bağlı olarak, nesilsel atalet adını verebileceğimiz ilginç bir durum oluşur: Bir nesil, kendi yarattığı gerçeğe hapsolur ve diğer nesillerin (örneğin genç neslin) araştırma ve deneyimleri sonucu ortaya çıkan gerçeklere ayak direr. Bu nesillerin fikrini değiştirmek çok zor olabilmektedir; çünkü aşina oldukları, bir dünya görüşü inşa ettikleri ve yoğun kanıtlarla savunulan gerçeklere karşı, kendi önyargı ve inançlarını savunmaya devam etmeye meyillidirler. Bu durum, insanlığın ilerleyişini büyük oranda kısıtlamakta ve yavaşlatmaktadır.

Sanıyoruz bu durumu en iyi karşılayan söz, büyük fizikçi Max Planck'tan gelmektedir:[10]

Yeni bir bilimsel gerçek, karşıtlarını ikna edip onların ışığı görmesini sağlamakla bir zafer kazanmaz. Daha ziyade, bu karşıtlar nihayetinde ölürler ve yeni nesiller, gerçeklere alışık olarak büyür.
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 46. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
28
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 26
  • Muhteşem! 14
  • Bilim Budur! 10
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 7
  • İnanılmaz 5
  • Umut Verici! 4
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Güldürdü 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ M. Nissani. (2005). A Cognitive Reinterpretation Of Stanley Milgram's Observations On Obedience To Authority.. American Psychological Association, sf: 1384-1385. doi: 10.1037/0003-066x.45.12.1384. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Z. Kunda. (1999). Social Cognition. ISBN: 9780262611435. Yayınevi: MIT Press (MA).
  • ^ L. Ross, et al. (2006). Perseverance In Self-Perception And Social Perception: Biased Attributional Processes In The Debriefing Paradigm.. American Psychological Association, sf: 880-892. doi: 10.1037/0022-3514.32.5.880. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. Festinger, et al. (1964). When Prophecy Fails: A Social And Psychological Study Of A Modern Group That Predicted The Destruction Of The World. ISBN: 9780061311321. Yayınevi: Torchbooks/Harper & Row (NY).
  • ^ C. A. Anderson, et al. (2006). Perseverance Of Social Theories: The Role Of Explanation In The Persistence Of Discredited Information.. American Psychological Association, sf: 1037-1049. doi: 10.1037/h0077720. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. . Nissani, et al. (2009). Experimental Studies Of Belief Dependence Of Observations And Of Resistance To Conceptual Change. Cognition and Instruction, sf: 97-111. doi: 10.1207/s1532690xci0902_1. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. M. Johnson, et al. (2005). Sources Of The Continued Influence Effect: When Misinformation In Memory Affects Later Inferences.. American Psychological Association, sf: 1420-1436. doi: 10.1037/0278-7393.20.6.1420. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Romm. Vaccine Myth-Busting Can Backfire. (12 Aralık 2014). Alındığı Tarih: 10 Haziran 2021. Alındığı Yer: The Atlantic | Arşiv Bağlantısı
  • ^ B. Nyhan, et al. (2015). Does Correcting Myths About The Flu Vaccine Work? An Experimental Evaluation Of The Effects Of Corrective Information. Vaccine, sf: 459-464. doi: 10.1016/j.vaccine.2014.11.017. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. Eysenck. (2017). Rebel With A Cause. ISBN: 9781351494588. Yayınevi: Routledge.
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/01/2023 03:15:02 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10567

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Abd
Mistisizm
Çiçek
Diş Gelişimi
İnternet
Ay Görevleri
Bilim İnsanı
Enfeksiyon
Onkoloji
Retrovirüs
Yumurtalık
Maske Takmak
Savunma
Psikoloji
Diş Hekimi
Yer
İklim Değişimi
Solunum
Işık Hızı
Yıldız
İnsanlar
Anksiyete
Çekirdek
İnsan Sağlığı
Gözlem
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar?. (11 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 28 Ocak 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/10567
Bakırcı, Ç. M. (2021, June 11). İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar?. Evrim Ağacı. Retrieved January 28, 2023. from https://evrimagaci.org/s/10567
Ç. M. Bakırcı. “İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 11 Jun. 2021, https://evrimagaci.org/s/10567.
Bakırcı, Çağrı Mert. “İnanç Direnmesi ve Geri Tepme Etkisi: İnsanlar Yalan Olduğunu Kesin Olarak Bildikleri Şeyleri Neden Savunuyorlar?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, June 11, 2021. https://evrimagaci.org/s/10567.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.