Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!

Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!
11 dakika
7,480
  • Psikoloji
  • Sahtebilim
Podcast
16:45
Altay Kenger
Seslendiren
52
  • İndir
Humpty Dumpty, "Böyle açıklamalar yapmaya devam etmene gerek yok," dedi, "mantıklı değiller ve ilgimi çekmiyorlar." (Lewis Carroll, Aynanın İçinden)

Psikoloji, bir zihin ve davranış bilimidir. Astrolojiyle, Rhonda Byrne'ın Sır kitabından doğan The Secret akımıyla veya diğer Yeni Çağ gevezelikleri ile hiçbir ilgisi yoktur. Ancak psikolojiye ilgi duyan birçok zeki insan, bazen kulağa "psikoloji ile ilgiliymiş gibi" gelen bu bilimsel temelden yoksun mantık dışı mevhumlara çekildiğini de hissedebilir. Peki bu konuda endişelenmemiz gerekir mi?

E Ne Olmuş Yani?

Belki de bu konu, o kadar da önemli değildir? Bazı insanlar bu inançların saçma ve çoğunlukla zararsız olduğunu düşünür, ayrıca insanların kahir ekseriyeti bunlara zaten inanmaz, değil mi?

Tüm Reklamları Kapat

Ancak anketler bu durumun tam da tersini gösteriyor: Çoğunluğumuz, gerçeğe tam bir sadakat göstermiyor. Mesela Amerikalıların %73'ünün en azından 1 adet paranormal inancı vardır.[1] Pek çok sahtebilim, kamusal alanda geniş bir ilgi toplar.[2] Üstelik böylesi mantıksız inançlar, halihazırda insanları gerçek anlamda öldürüyor olsa bile![3]

Carl Sagan'ın o ünlü öngörüsünü hatırlıyor musunuz? Şöyle demişti:[4]

Tüm Reklamları Kapat

Çocuklarımın yahut torunlarımın zamanının Amerikası için şöyle bir öngörüm var: [...] o vakit geldiğinde, ileri teknolojinin gücü çok az kişinin elinde olacak ve kamu çıkarlarını temsil edenler, var olan sorunları anlamaktan bile aciz kalacak; insanlar kendi gündemlerini belirleme becerilerini, yetkili kişiler de bilinçli sorgulama yetilerini kaybedecek; işte, kristal kürelerimizi sıkıca kavrayıp endişeyle yıldız fallarına başvurduğumuzda, eleştirel melekelerimiz düşüşe geçip, neyin iyi hissettirdiği ile neyin doğru olduğunu ayırt edemez hale geldiğimizde ayağımız kayacak, ve neredeyse hiç fark etmeden, batıl inançlara ve karanlığa tekrar gömüleceğiz.

Ne yazık ki, o noktayı geçtik, hatta çoktan aştık bile.

Bu yazının amacı, okuyuculara ilgi çekici gelen ama içi tamamen boş olan beş mevhum hakkında biraz bilgi vermek, bilgi verirken de biraz eğlendirmek olacak.

Psikolojiyle İlgili Gibi Gözüken 5 Saçmalık

1. Astroloji

Penny: "Ben bir yay burcuyum, bu da muhtemelen sana bilmen gerekenden çok daha fazlasını söylecektir."

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sheldon: "Tabi ki, bu, doğum esnasında güneşin keyfi olarak tanımlanmış takımyıldızlara olan konumunun insan kişiliğini bir şekilde etkilediğine ilişkin kitlesel ve kültürel bir yanılgıya senin de inandığını söylüyor." (Big Bang Theory)

Astrolojinin neden bir saçmalık olduğuna dair bazı nedenler şunlar:

İlk olarak, astrolojik tahminlerle yapılan deneysel testler, astrolojinin hiçbir işe yaramadığını göstermektedir. 40'tan fazla kontrollü çalışmanın meta analizi, uzman astrologların, insanlardaki dışa dönüklük gibi temel kişilik özellikleri bile tahmin etmek konusunda tesadüften daha iyi performans gösteremediğini ispat etmektedir.[5] Hem öznenin, hem de araştırmacıların uygulanan deneysel koşulu bilmediği çift kör testler de, yapılan astrolojik tahminlerin kanıtlarla desteklenemediğini işaret etmektedir.[6]

İkincisi, gezegenlerin kişiliğinizi etkilediği hakkında tespit edilmiş bir mekanizma bulunamamıştır.

Üçüncüsü, eğer astrolojinin insanlar üzerindeki etkisine sebep olan şeyin yerçekimi ile ilgili olduğunu düşünüyorsanız (ki yanılıyorsunuz), bu zannedildiği gibi değildir: Doğduğunuz sırada odada bulunan doktorun sizin üzerinizde yarattığı yerçekim kuvveti, Güneş Sistemi'mizdeki herhangi bir gezegenin size o anda uyguladığı yerçekim kuvvetinden daha güçlüdür.

Tüm Reklamları Kapat

Dördüncüsü, astrolojinin doğru olması için fizik ve psikoloji hakkında bildiğimiz hemen hemen her şeyin yanlış olması gerekir. Fizik ve psikoloji konusunda bildiğimiz her şey yanlış değildir.

Beşinci ve son olarak, astrolojiye olan inancın, sadece bilişsel önyargılar (doğrulama yanlılığı gibi) ve ne idüğü belirsiz yazıların (Barnum ifadeleri gibi) bir kombinasyonu tarafından yönlendirildiğini düşünmek için ortada oldukça iyi nedenler vardır.[7], [8]

Gezegenler ve kişiliğimiz arasında gerçek bir bağlantı yoktur.[9], [10]

Daha net anlatmak gerekirse: İnsan olarak, olmadık yerlerde bile kalıplar görmeye meyyal olduğumuzu akılda tutmakta yarar var.[11] Bu, Ramsey Teorisi’nden elde edilen matematiksel kavramlarla birlikte, zihinlerimizde rastgele örüntüler bulan detektörlerin varlığına dair kanıtlar gözden geçirildiğinde daha iyi anlaşılabilir.[12], [13]

Tüm Reklamları Kapat

Bu arada, bu bilişsel önyargılar insani açıdan evrenseldir ve onlarla hepimiz mücadele etmekteyiz.[14] Hiç kimse bu çeşit önyargılara karşı bağışıklık geliştirmemiştir! Bu yüzden zaman zaman, tıpkı diğerleri gibi böyle insani zaaflara yenik düşerseniz, kendinizi kötü hissetmeyin. Umudumuz o ki, bu tür bilişsel önyargıların bizi nasıl yoldan çıkardığını ne kadar iyi öğrenirsek, dünyanın nasıl işlediğine dair asılsız iddialara karşı da o kadar uyanık olacağız.

Ayrıca, astrolojiyi fazla ciddiye almanın tehlikelerini distopyacı bir açıdan işleyen bilimkurgu dizisi The Orville'in 2. sezon 5. bölümüne göz atmanızı da tavsiye ederiz.[15]

2. Myers-Briggs Kişilik Testi

Myers-Briggs Kişilik Tipi Göstergesi (MBTI), dünyanın en popüler kişilik testlerindendir. Ama ne yazık ki bu testin büyük bir kısmı tamamen saçmalıktan ibarettir.

Sunduğu sonuçlar tutarsızdır, hayata dair çıkarımları kestiremez, temel kişilik değişkenlerini göz ardı eder ve ampirik olarak doğrulanmamış fikirlere dayanır. Myers-Briggs Şirketi bile bu testin, "öngörüsel değil, tanımsal bir şekilde tasarlandığını" iddia etmektedir; ancak insanlar hala bunu işyerindeki davranışları tahmin etmek için yaygın olarak kullanmaktadırlar. Myers-Briggs'in daha derin bir incelemesi için buradaki yazımızı okuyabilirsiniz.[16]

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Hario Shizuku Yavaş Soğuk Kahve Demleme Ekipmanı

Hario “Shizuku” Slow Drip Brewer Yavaş Soğuk Demleme (Cold Brew)
Hario’nun yeni lansmanını yaptığı Shizuku Slow Drip Brewer’i her seviyedeki kullanıcı için kusursuz bir soğuk demleme yapma imkânını sunuyor. Klasik damlatma yöntemiyle yapılan soğuk demlemelerden farklı olarak Shizuku herhangi bir ayar gerektirmeyen tasarımıyla kahve severlere kolay ve hatasız kullanım olanağı sunuyor.
Hario tarafından özel olarak tasarlanan “serbest damlatma mekanizması” ile yaklaşık olarak 1 saate kadar kahvenizi kolayca demleyebiliyorsunuz.

• Isıya dayanıklı cam gövde
• Ayar gerektirmeyen damlatma mekanizması
• Kolay kullanım ve temizlik
• Yaklaşık 1 saate kadar soğuk demleme süresi
• 600 ml kapasite

Devamını Göster
₺1,068.00
Hario Shizuku Yavaş Soğuk Kahve Demleme Ekipmanı

Ünlü bir espride de söylendiği gibi:[17]

Açık fikirli olmak iyidir; ancak fikirlerinizi çok fazla açarsanız beyniniz kafanızdan düşebilir. 

3. Homeopati

Homeopati, "benzer benzeri iyileştirir" söyleminden yola çıkan ve seyreltilmiş maddelerin etki arttırdığı fikrine dayanan bir alternatif tıp şeklidir.

Bunun bir saçmalık olduğunu anlamak için çeşitli deliller saymamız gerekirse:

  1. Kontrollü çalışmalar homeopatinin plasebodan daha iyi bir netice vermediğini gösteriyor.[18], [19]
  2. Fizik, kimya, biyoloji ve tıbbın çoğu alanlarıyla çelişiyor (ve siz, bu bilimlerin işe yaradığını zaten biliyorsunuz; çünkü enfeksiyonlarımızı iyileştiriyorlar ve şu anda bu yazıyı okuduğunuz cihaz bu bilimler sayesinde çalışıyor).[20]
  3. Kanıtlar, homeopatinin temel ilkelerinin (yani hastalığa benzer tedaviler uygulamanın veya kimyasalları seyreltmenin gücünü arttırdığının) yanlış olduğunu açıkça göstermektedir.[21], [22]

Gerçekten de homeopatiye olan inancın, psikolojik beklentiler üzerinden ve plasebo etkisi tarafından yönlendirildiği ayan beyan görülmektedir.

Tim Minchin'in beat akımından etkilenen hareketli bir şiirinde oldukça manidar bir şekilde ifade ettiği gibi:[23][24]

Alternatif tıp ya işe yaramaz ya da çalışmaz, bunlar kanıtlandı.

İşe yaradığı kanıtlanmış alternatif tıbba ne diyorlar biliyor musun?... Tıp!

Homeopatik bir acil servisin nasıl görüneceğini hiç merak ettiniz mi? Komedi ikilisi Mitchell ve Webb, bu konuda bize harika bir skeçle biraz fikir veriyor:[25]

Ve başka bir videoda gösterildiği gibi, homeopatide "çift kör" çalışmaların nasıl çalıştığını öğrenebiliyoruz:[26]

Çalışmayı yapıyorsunuz ve sonra sonuçlara kör kalıyorsunuz... Hem de tam iki kez!

Tüm Reklamları Kapat

Bu fikrin anlaşılması hayli uzun zaman aldı; ancak artık birçok insan homeopatinin zararsız bir saçmalık olmadığını, aksine her yıl insanları gerçek tedavilerden uzaklaştırarak ölümlere sebep olan tehlikeli bir zırvaya tekabül ettiğini kabul ediyor.[27], [28] Bu genel kabul, ayrıca, okunmaya değer olan "Sözde Terapilere Karşı Avrupa Manifestosu" gibi olumlu gelişmelere yol açmıştır.[29]

4. The Secret (Rhonda Byrne'ın "Sır" Kitabı)

Bu... her zamanki New Age saçmalığıydı... biraz psikopalavra, biraz kendine yardım (self-help) üzerine ipuçları, üzerine de sözde kutsal metinlerden ve Ruhunuz İçin Tavuk Suyuna Çorba’dan alıntılar eklenmiş bir lapa işte. (Connie Willis, Inside Job)

Ah şu Sır, tam da her şeyi yerle bir edecek türden saçma bir kitaptır. Olumlu biçimde kullanılan görselleştirmenin hayatınıza iyi şeyler getireceği fikri üzerine kurulu olup, hayatınızdaki talihsizliklerin veya sefaletle kuşatılmış olmanızın aslında kendi düşüncenizin olumsuzluğundan kaynaklandığından, yani kendi başınıza açtığınız sorunlar olduğundan dem vurur. Diğer birçok bilim dışı inanış çeşidi gibi, Sır da iddialarını ciddileştirmek için kuantum fiziğini kötüye kullanır (size söylemeliyiz ki bu, tamamen klişe bir stratejidir) ve arka yüzü oldukça çirkindir.[30], [31], [32]

Chabris and Simons adlı uzman iki psikolog, bu kitapla satılmaya çalışılan deli saçmasını analiz ederek, insanların bunu neden özellikle çekici bulduğunu bir The New York Times makalesinde vurgulamışlardı.[33] Mark Manson tarafından yazılmış, sınır tanımayan başka bir analizde ise, bu doktrinin nasıl temel bir yanılsama üzerine kurulu olduğu açıklanmaktadır.[34]

5. Psişikler, Medyumlar, Kahinler, Falcılar ve Psikokinetikçiler

Baylar, bayanlar, ikili cinsiyet tezini reddedenler, işte size NBA All-Star takımı seviyesinde bir seçme saçmalıklar topluluğu...

Tüm Reklamları Kapat

Sahte umutlar karşılığında insanların mallarını mülklerini silkelemek elbette yeni bir şey değil. Harry Houdini ve Muhteşem Randi gibi yalan avcıları, zamanında böyle dolandırıcılıklar yapanların maskelerini düşürerek mükemmel bir iş çıkarmışlardı.[35]

Hele psikoloji öğrencisiyseniz, Muhteşem Randi'yi muhakkak tanımanız gerekir.[36] Eğer tanımıyorsanız, buna onun harika YouTube videolarıyla başlayabilirsiniz:[37]

Kişisel hayatı ile desteklediği kariyeri hakkında yapılmış An Honest Liar adlı belgesele de göz atmanız lazım.[38] Yayınlamış olduğu kitaplarsa kesinlikle tavsiye edilir.[39]

Astral düzlemdeki Yüksek Bilgelik zırvalarını yayıyor, ve bu şekilde izleyicilerini karanlıkta bırakarak onların ceplerini boşaltıyordu. (Connie Willis, Inside Job)

Bu konularda biraz kafa yormak istiyorsanız, tüm zamanların en allı pullu bilim kurgu yazarı olan Connie Willis'in Hugo ödüllü bu harika romanını okumalısınız.[40] Kitapta Willis, seansları, şüpheciliği ve romantizmi merkeze alan bir paradoksun etrafında dönen, mükemmel olarak hazırlanmış, ciddi şekilde yapılandırılmış ve tatmin edici bir şekilde sonlanan bir masal örgüsü sunmakta.

Tüm Reklamları Kapat

Psikoloji Öğrencileri İçin: Sakın Psikolojiyle Alakalı Önemli Bir Noktayı Kaçırıyor Olmayasınız?

Bilimsel bir temel taşımayan ve mantık dışı olan bu tür inançlara kapılmış bir psikoloji öğrencisi misiniz? Eğer öyleyse, kusura bakmayın, ama bir yerde disiplininizin metodolojik omurgasını ve canlandırıcı ruhunu ıskalamaktasınız. Psikolojinin ilerleyişi -ya da psikolojinin amacı diyelim- insan zihnini, varlığına dair hiçbir kanıtımızın olmadığı veya nedensel biçimlere dayanmayan şeylere bağlamadan, en doğal şekilde açıklamaktır. Psikoloji, zihni doğallaştırabildiği ve onu bilimin kapsamına sokabildiği ölçüde başarılıdır.

Arzulanan hedef aslında oldukça büyüktür: Zihni; deja vu, plasebo etkisi, sinirden kaynaklanan kaşıntılar, sahte anılar, sinestezi, gerçekçi rüyalar, ölüm öncesine dair deneyimler gibi tüm güzel tuhaflıklarıyla bir bütün olarak, evrenin bilinen herhangi bir yasasını ihlal etmeden, mucizelere güvenmeden ve eldeki fenomenleri açıklamak için gereksiz varlıklara ihtiyaç hissetmeden, tamamen doğal bir şekilde anlamak... Gezegensel çekimlerle yoğrulmuş ruhlara, kehanetlere veya kişilik özelliklerine izin verirseniz, oyuna daha başlamadan pes etmiş olursunuz.

İyi haberse, zihni bu şekilde düşünmeye başlamak için hala geç değil. Beyniniz, fizik yasalarına uyan ve evrimin kör algoritmik süreçleri tarafından şekillendirilmiş, yumuşacık, ıslak bir bilgisayar gibidir. Karanlık tarafa geçmeye var mısınız? Bilimsel temel taşımayan mantıksız inançları o kadar da özlemeyeceksiniz, size söz veriyorum. Bu natüralist zihin akımında, yalnızca huşu ve ihtişam mevcut.

Ayrıca kurabiyelerimiz bile var![41]

Tüm Reklamları Kapat

Havalı Saçmalıkları Nasıl Tespit Edersiniz?

Bunları "saçmalık" olarak nitelendirmeyecek kadar centilmen ve bilgin biri olan Carl Sagan, zırvaların nasıl tespit edileceğine dair ünlü bir makale kaleme almıştır.[42] Bu yazı, dünya hakkında nasıl düşünülmesi gerektiğini sorgulayan herkes için hep güncel kalacak bir okumadır. Ayrıca Sagan'ın Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı kitabı ve Dawkins’in neyin doğru olduğunu nasıl bilebileceğimize dair gençlere yönelik Gerçeğin Büyüsü: Neyin Gerçekten Doğru Olduğunu Nerden Biliyoruz? adlı kitabı da yol gösterici kaynaklardır.[43], [44]

Eğer herşeyi içinde toplayarak yalan avcılığı yapan kaynaklarıyla ilgileniyorsanız, Skeptic Magazine ve Center for Inquiry sayfalarına göz atmayı düşünebilirsiniz.

Özellikle psikolojiyi merak ediyorsanız, popüler psikolojinin 50 büyük klasik miti üzerine Scott O. Lilienfeld'ın yazdığı güzel bir kitap da bulunmakta.[45]

Peki batıl inançlarımıza ne olacak? Belki siz de batıl-agnostik olabilirsiniz, ama yine de bu konuyla ilgili kısa ve eğitici videolar izleyerek kendinizi eğitebilirsiniz:[46], [47]

Tüm Reklamları Kapat

Ama komplo teorilerinin psikolojisi hakkında sorularınız varsa, komik video derlemeleri ve komplocu düşünce üzerine bilimsel makalelere bakmalısınız:[48], [49]

Ve son olarak, bilim harika bir şey olduğu için, insanların görünüşte bir derinliği olduğu zannettikleri saçmalıklara karşı nasıl tepki verdiklerine dair bazı araştırmalar var. (Mesela üzgün olmak, ilginç bir şekilde insanları daha da şüpheci yapıyormuş gibi görünüyor. Tabii burada saçmalığın kaynağı da önemli).[50], [51], [52]

Peki Bundan Sonra Ne Yapmak Lazım?

Kabul etmek gerekir ki, bu yazı, öğrencilerin psikoloji bilimine yakınmış gibi gelen temelsiz ve mantıksız inanışlar hakkında daha eleştirel düşünebilmeleri için bir başlangıç teşkil edebilseydi, bundan çok memnun olurduk. Her altbaşlıkta ele alınan konular maalesef kısa ve yüzeysel kalıyor, ancak izlemeniz ve biraz daha derin okuma yapmanız için birçok referans kaynağı bıraktık. Hiç olmazsa, buradaki şarkılar ve videolar sizi biraz güldürecektir.

Şunu lütfen unutmayın: Zihinle ilgili iddiaları değerlendirirken anekdotları kaynaktan sayamayız. Delillendirdiğimiz tüm kanıtların koşer ve garantili -yani doğrulama yanlılığı ile lekelenmemiş, plasebo etkisi tarafından yönlendirilmemiş, dünyayı hatalı veya yanılgıya açık bir şekilde anlamaya çalışırken anlama aç zihinlerimizin yapabileceği milyonlarca hatadan arındırılmış- olması gerekir. Bu nedenle, bilimsel kontrolleri yapılmış titiz ve uygun çalışmalar yerine, kişisel anekdotlardan gelen kanıtları tercih edemeyiz. Bu kulağa biraz sert gelebilir, ancak bilişsel önyargılarla filtrelenmiş kişisel anekdotlar anlatmak, bir sayının sol tarafına sıfır eklemek gibidir.

Tüm Reklamları Kapat

"Eğer bir şey, dünyayı anlamak için sistematik kanıtlarla desteklenmiyorsa, veya açıklama yapmak için gerçekten gerekli değilse, ona ihtiyacımız yoktur." ilkesine bağlı kalmak zorundayız. Douglas Adams bir keresinde şöyle diyor:[53]

Zemininde perilerin olduğuna inanmak zorunda kalmadan, bir bahçenin kendiliğinden güzel olduğunu görmek yeterli değil midir?

Amacımız zihni anlamaksa, hayalleri ve hüsnükuruntuları bir kenara bırakmalıyız. Onlara ihtiyacımız yok ve onlarsız daha iyi olacağız. Bu doğal dünyada fazlasıyla ihtişam ve huşu var – tıpkı Emily Dickinson'ın  (1830-1886) şu zamanlar ötesi şiirinde harikulade bir şekilde yakaladığı gibi (şiirin çevirisi için Talat Sait Halman'a teşekkür ederiz):[54]

BEYİN GÖKTEN GENİŞTİR

Beyin gökten çok daha geniştir,

Tüm Reklamları Kapat

Yan yana koyarsan ikisini,

Beyin kendi içine rahatça

Sığdırır hem göğü, hem seni.

Beyin denizden çok daha derin,

Tüm Reklamları Kapat

Belki masmavi denizin dibi,

Ama beyin onu hemen emer

Kova dolduran süngerler gibi.

Beyin, Tanrı ağırlığına denk,

Tüm Reklamları Kapat

Kaldır, dirhem dirhem tart istersen,

Sanki değişik görünürler mi

Hece nasıl değişikse sesten?

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
42
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 31
  • Tebrikler! 25
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 12
  • Umut Verici! 10
  • Muhteşem! 8
  • Merak Uyandırıcı! 8
  • İnanılmaz 6
  • Grrr... *@$# 2
  • İğrenç! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/12/2022 07:32:33 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11518

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Yılan
Mantık
Bilgisayar
Modern
Öne Çıkan
Hormon
Hastalık Dağılımı
Video
Biyokimya
Abiyogenez
Genel Görelilik
Amerika Birleşik Devletleri
Kuantum Fiziği
Makale
Aile
Bağışıklık Sistemi
Nükleer
Viral Enfeksiyon
Çevre
Teyit
Ara Geçiş Türleri
Kitap
Mistik
Malzeme
Hidrojen
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
L. A. (. الشواف), et al. Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!. (5 Mart 2022). Alındığı Tarih: 6 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/11518
الشواف), L. A. (., Bakırcı, Ç. M., Kaftancıoğlu, . (2022, March 05). Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!. Evrim Ağacı. Retrieved December 06, 2022. from https://evrimagaci.org/s/11518
L. A. (. الشواف), et al. “Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 05 Mar. 2022, https://evrimagaci.org/s/11518.
الشواف), Laith Al-Shawaf (ليث. Bakırcı, Çağrı Mert. Kaftancıoğlu, . “Saçmalığı Tespit Etmek: Psikolojiye İlgiliyseniz, Psikoloji Gibi Gözüken Bu Zırvalara İnanmayın!.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, March 05, 2022. https://evrimagaci.org/s/11518.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.