Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?

Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?
9 dakika
1,114
  • Sosyal Psikoloji
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 44. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Daha önceki bir yazımızda detaylıca analiz ettiğimiz üzere, insanlar bir yalanın veya sahtebilim iddiasının söylediğini kendi başlarına keşfetmiş gibi hissettiklerinde, o yalanı pekiştirecek sözde kanıtları kendileri uydurmaya ve bulmaya meyillidirler. Bunu yaparken, o düşünceyi çürüten verileri görmezden gelirler. Bu, insanlığın gerçeğe ulaşması önünde büyük bir engeldir. Dolayısıyla bununla mücadele etmek gerekir.

Ancak sahtebilim iddiaları ve yalanlarıyla boğuşanların dikkat etmesi gereken bir diğer konu, o yazımızda geri tepme etkisi olarak tanımladığımız psikolojik bir etkidir. Yani bir insanı yalanlardan uzaklaştırıp gerçeklere kavuşturma çabası, geri teperek o kişilerin yalanlara daha da sıkı sarılmasına neden olabilir. Önceki yazımızda, bunu sağlayan 3 farklı geri tepme etkisinden bahsetmiştik. Bu yazıda, onlardan ilki olan aşinalık nedeniyle geri tepme etkisi (İng: "familiarity backfire effect") üzerinde duracağız.

Tüm Reklamları Kapat

Aşinalık nedeniyle geri tepme etkisini yaratan en büyük problem, şu gerçektir: Bir sahtebilim veya komplo teorisine yeterince aşina olmayan insanlar, bunların çürütülme çabalarını gördükleri zaman, aynı zamanda yalanların ve sahte iddiaların orijinallerine de maruz kalmaktadırlar. Bu, bir "aşinalık" yaratmaktadır ve uzun vadede insanlar, yalanların çürütülmesini (veya nasıl çürütüldüğünü) değil, yalanın kendisini hatırlayıp ona inanabilir.[1] Bir bilgiye sık sık maruz kalmak (yani aşinalaşmak), aynı zamanda onu bilişsel olarak işlemeyi kolaylaştırmakta ve inancı sağlamlaştırmaktadır.[2] Buna bağlı olarak bireyler, o iddia hakkında sosyal bir konsensus (ortak yargı) olduğuna da inanırlar ve böylece kendilerini bir grubun parçası hissederler.[3] Bu aidiyet duygusu da pozitif bir duygu olduğu için, hatalı inancı daha da pekiştirir.

Yapılan bir çalışmada, sağlıkla ilişkili iddialara yönelik olarak yapılan çürütme çabalarının, kısa vadede çürütmenin kendisinin hatırlanmasıyla ama uzun vadede kimi zaman çürütmeden ziyade iddianın kendisinin daha fazla hatırlanması ve buna daha fazla inanılmasıyla sonuçlandığı gösterilmiştir.[4] Benzer şekilde, bir diğer çalışmada, insanları sağlık konusunda uyarmanın, belli bir süre sonra uyarının kendisini hatırlamaktan ziyade, uyarının yapılmaması gerektiğini söylediği şeyi hatırlayıp onu daha fazla yapmaya sevk edebildiği gösterilmiştir.[5]

Tüm Reklamları Kapat

Savunma Yaparken Saldırganı Güçlendirmek

Örneğin bir gazetecinin, bazı kaynaklara dayanarak bir politikacının rüşvet aldığını ilân ettiğini düşünelim; hatta bu politikacı, rüşvet almayacağını düşündüğünüz biri olsun. Bu, eskiden o politikacıya güvenen insanlarda, o politikacının rüşvet aldığı inancını doğuracaktır; yani herkes değilse de bir grup insan gazeteciye ve iddiasını dayandırdığı kaynaklara inanacaklardır (ve gerçekten de o politikacı rüşvet almış olabilir!). Ancak 2 gün sonra aynı gazetecinin bir diğer yayın yaparak, kaynaklarının kendisine yalan söylediğini, dolayısıyla haberin yalan olduğunu ilân ettiğini düşünelim. İlk başta habere inanan insanların hepsi değilse de bir bölümü, bu yeni veri ışığında eski fikirlerine dönmeyecektir, politikacının rüşvet aldığına inanmaya devam edecektir.[2] Haberi yalanlayan kaynak ile, haberi ilk yapan kaynak, birebir aynı kişi olmasına rağmen! Bu kişilere sorulduğunda, "Kesin işin içinde bir bit yeniği var." veya "Bu şüpheli bir durum, neden önce öyle açıkladı da sonra böyle açıkladı. Bir rüşvet olayı oldu demek ki." gibi izahlar geliştireceklerdir.

Elbette politika gibi kurumlarda bu tür dalaverelerin çok döndüğü iddiası ardına sığınılabilir. Belki de gerçekten işin içinde bir bit yeniği vardır; olmadığını söyleyemeyiz. "Ya politikacı o gazeteciye baskı yapıp da haberi geri çektirdiyse?" Ama bunun komplo teorisyenlerinin "Ama ya öyleyse?" tarzı argümanlarıyla ne kadar benzer olduğunu görüyor musunuz? Sırf bir kurum genel olarak "kirlenmeye açık" olarak görüldüğü için veya fikir değiştirme gibi "şaibeli" bir davranış sergilendiği için ispat yükü yön değiştirmemektedir: Ortada bir iddia varsa ("X kişisi rüşvet aldı."), bunu kanıtlamak iddia sahibinin sorumluluğudur; savunmadaki tarafın değil. Politika, çok duygu ve önyargı yüklü bir saha olduğu için örneği beğenmediyseniz, bu yazımızda diğer alanlardan gelen çok sayıda örneği görebilirsiniz.

Ama önemli olan, şunu anlamaktır: Kimi zaman politikacılar, kendilerine saldıran yalancılara karşı kendilerini savunmaya çalışırken, ister istemez yalancıların iddialarını tekrar etmek zorunda kalırlar: "Ne demek 100.000 dolar rüşvet aldın, ben nasıl öyle bir şeyi yaparım. Ben anamdan helal süt emmişim, 100.000 dolar rüşvet benim neyime!" gibi bir cümle içinde "100.000 dolar" iddiasının tekrar tekrar söylenmesi, kitlenin aklında çürütmeden ziyade o sayının kalmasıyla ve dolayısıyla rüşvetin alınmış olabileceğinin hatırlanmasıyla sonuçlanabilir. Bu durum, aksi yönde kanıtlar sunulması halinde bile inanç direnmesi olgusunun ortaya çıkmasına ve dolayısıyla kişilerin orijinal iddiaya inanmaya devam etmesine neden olabilir.[6], [7]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bazı Uyarılar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Elbette hemen her sosyal psikoloji konusunda olduğu gibi, bu konuda da sahada tartışmalar bulmak mümkündür. Aşinalık nedeniyle geri tepme etkisinde dikkat edilmesi gereken 2 nokta vardır.

İlk olarak, aşinalık nedeniyle geri tepme etkisinin nasıl ve ne zaman yaşandığı konusunda geniş bir çeşitlilik vardır. Örneğin bir çalışmaya göre, aşinalık sonucu geri tepme etkisi daha ziyade 65 yaş ve üstü gibi daha yaşlı insanlarda daha yaygındır, 18-27 yaş arası gençlerde çok daha az etkiye sahiptir.[4] Ayrıca aynı çalışmaya göre, bu etkinin ortaya çıkması için belli bir süre geçmesi gerekmektedir; çünkü çürütme yapıldıktan kısa bir süre sonra, insanlar orijinal iddiaya değil, çürütmeye inanmaya meyillidirler ancak bu, bir grup insanda zamanla tersine döner.

İkincisi, bir dizi çalışma, aşinalık nedeniyle geri tepme etkisinin gerçek bir tepki olduğuna yönelik ya zayıf kanıtlar bulabilmiştir ya da hiçbir kanıt bulamamıştır.[8], [9], [10], [11], [12] Diğer türden geri tepme etkilerinin (örneğin kişilerin, kendi inanç dünyalarına meydan okuyan kanıtları reddederek inançlarına daha sıkı sarıldıklarını söyleyen dünya görüşü nedeniyle geri tepme etkisi gibi etkilerin) de gücü ve gerçekliğiyle ilgili tartışmalar bulunmaktadır.[13]

Bu iki önemli uyarıya karşılık, geri tepme etkisinin gerçek olduğunu gösteren birçok doğrudan ve dolaylı kanıt bulunmaktadır. Örneğin sahtekarlıkları veya yalanları çürütmekle ilgili olmayan bağlamlarda da insanlar, kendilerine tekrar edilen bilgilerin doğru olduğuna inanmaya meyillidirler.[14] Buna maruz kalma etkisi (İng: "mere exposure effect") adı verilmektedir.[15] Aynı şekilde, sahte gerçek etkisi (İng: "illusory truth effect") adı verilen bir diğer etki de bir bilgiye tekrar tekrar maruz kalmanın insanların ona inanma ihtimalini artırdığını göstermektedir.[16], [17], [18] Yeniden tekrarlama etkisi (İng: "reiteration effect") üzerinde yapılan çalışmalar da, benzer bir şekilde, belirli ifadelere maruz kalmanın onlara inanma ihtimalini artırdığını göstermektedir.[19], [20] "Bir yalanı yeterince tekrar ederseniz, insanlar için o yalan gerçeğe dönüşecektir." tarzı sözler de buradan gelmektedir.

Ayrıca, aşinalık nedeniyle geri tepme etkisine doğrudan kanıt bulamayan araştırmalarda bile bu etkinin farklı şekillerde tezahür edebileceğine yönelik uyarılar bulunmaktadır:[10]

Tüm Reklamları Kapat

(...) bu çalışmamız, yanlış bilgilerle ilgili bir düzeltmeye maruz kalmanın, yeni iddialarda bile, maruz kalmayan kontrol grubuna nazaran aşinalığa bağlı geri tepme etkisine neden olmadığını ve bu nedenle düzeltme yapmanın yanlış bilgileri yeni izleyicilere kolay kolay yaymadığını gösteriyor.

Bununla birlikte, gereksiz yanlış bilgi tekrarından kaçınmaya yönelik tavsiyelerin yerinde olduğu söylenebilir çünkü 1 kez tekrar etmek, bir düzeltme yaparken düzeltmenin belirginliği açısından faydaları olabilir; yanlış bilgilerin fazladan tekrar edilmesinin herhangi bir ek fayda sağlamaksızın aşinalığı artırma riskini taşıması mümkündür.

Ayrıca, bu çalışmamızda bir önermeyle ilgili belirli inançlar söz konusu olduğunda, düzeltmelerin geri tepmediğini göstermiş olsak da, bunu yanlış bir şeyi ifade ederek elde edilen kapsamlı çerçevelemeden ayırt etmek gerekir. Örneğin, bir hükümet yetkilisinin "Bir karbon vergisi planımız yok." demesi, bir karbon vergisi uygulamasının hazırlanmakta olduğu inancında bir azalma sağlayabilir, ancak aynı zamanda "vergi" kelimesini kullanmak, insanları ideolojik veya pragmatik nedenlerle yeni vergilere karşı çıkmaya itebilir. Yani yanlış bilgi çerçevesini tekrarlamak yanlış bilginin kendisinin tekrarından daha fazla zarar verebilir ve bu nedenle iletişimciler, belki de düşüncelerini düzeltme çerçevelerinin ne olduğuna daha fazla odaklamalıdır.

Tüm bunlar gözetildiğinde, aşinalık nedeniyle geri tepme etkisinin nasıl ve ne zaman yaşandığı konusunda köklü bir çeşitlilik bulunduğu, bazı araştırmaların bu etkiyi tespit edemediği (veya çok zayıf bir şekilde tespit edebildiği) söylenebilir. Öte yandan, konuyla ilişkili diğer olgu ve bilişsel mekanizmalar yönünde genel destek olduğu ve bu nedenle gereksiz yere hatalı bilginin tekrar edilmesinden uzak durulmasının genel geçer olarak önerildiği de söylenebilir. Çünkü yanlış bilgiye olan aşinalığın artması, bazı durumlarda o bilgiyi düzeltme ihtimalinden daha çok zarar verebilir.

Tüm Reklamları Kapat

Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisinden Korunma Yöntemleri

Bu etkiyi önlemek veya başkaları üzerinde bu etkiye sebep olmamak için bazı temel noktalara dikkat etmenizi öneririz:[21]

  • Sahte bir iddiayı çürütürken, iddianın söylediklerini tekrarlamak yerine, eldeki gerçeklere odaklanın, o gerçekleri anlatın.
  • Sahte iddianın içeriğini gereğinden fazla tekrar etmeyin. Mümkünse neyi çürüteceğinizi kısaca söyleyin, sonrasında gerçeklere ve vereceğiniz bilgilere odaklanın. "Bunlar böyle söylüyor.", "Bunlar şöyle şeyler iddia ediyorlar." gibi cümlelerden olabildiğince kaçının.
  • Bir iddiayı çürütürken, doğrudan iddiayı çürüteceğinizi söyleyerek başlamayın. Gerçekleri ortaya koyarak başlayın, daha sonra bu gerçeklerin söz konusu iddiayı nasıl çürüttüğünü gösterin.[22] Zaten gerçekler anlaşıldıysa, sahtekarların ileri sürdüğü iddialar kişilerin zihninde otomatik olarak çürütülmüş olacaktır, sizin ekstradan o iddialardan söz etmenize gerek kalmayacaktır (veya çok kısaca üzerinden geçmeniz yeterli olacaktır).
  • Sahte bir iddiadan veya bir yalandan söz edeceğiniz zaman, bunun sahte bir iddia veya bir yalan olduğunu açıkça belirtin.[23] Sahte iddia üzerinde harcayacağınız kısa zamanda, bu iddianın ne tür diğer yanlış anlaşılmalara neden olabileceğini ve insanların bu yalanları yaymaktaki amaçlarının ne olduğunu da çok kısaca anlatın, böylece insanları uyarın.[24]
  • Her sahte bilgiden söz ettiğinizde, mutlaka doğru bilgiler silsilesi ile devam edin. Buna, yalanı gerçekle boğmak denmektedir. Bunu yapmak, doğru bilgilerin insanların aklında kalma süresini ve ihtimalini artıracaktır.[25]

Örneğin, eğer Dünya'nın şekliyle ilgili sahte bilgiler yayan gruplardan bahsedecekseniz, onların iddialarını tekrar tekrar gündeme getirmeyin. Dünya'nın şeklinin nasıl belirlendiğini, ne tür araçlar kullanıldığını, deney bile yapmaya gerek olmadan (rasyonel çıkarımlarla) ve deneysel yöntemlerle Dünya'nın şeklinin nasıl belirlendiğini, belirli teknolojilerin ve bazı doğa yasalarının neden Dünya'nın şekli sayesinde bu şekilde çalışabildiğini (GPS uyduları veya kütleçekimi gibi) izah edin. İlla sahtebilim iddialarından söz edecekseniz, söz ettikten sonra bunun yanlış olduğunu ve doğruların neler olduğunu anlatmayı unutmayın. Ancak söz ettiğiniz gerçeklerin basitçe anlaşılabilecek şekilde aktarıldığından emin olmanız gerekmektedir. Birçok komplo teorisi veya sahtebilim iddiası, insanların kolayca yutabileceği şekilde tasarlandığı için, eğer siz de gerçekleri yeterince basit ve başarılı sunamazsanız, istemeden de olsa sahtebilim iddialarına güç kazandırmış olabilirsiniz.

Buna ek olarak, sadece spesifik iddiaları çürütmeye çalışmak yerine, genel olarak rasyonel düşünme, kanıt peşinde koşma, kanıt karşısında fikir değiştirme gibi yetenekleri insanlara kazandırmaya çalışmak daha köklü (ama biraz daha zor) bir çözüm önerisi olacaktır. Buna, önyargıdan arındırma teknikleri (İng: "debiasing techniques") adı verilmektedir. Kararların alındığı ortamın pekiştirilmesi, eğitim kültürünün geliştirilmesi, insanların rasyonel süreçleri işlettikleri ortamların iyileştirilmesi gibi adımlar, sahtebilim ve komplo teorisi gibi yalan bilgilerin yayılabilirliğini düşürecektir.

Son olarak, hiç birimizin bu tür etkilerden muaf olmadığını, kendimizin de kandırılabilir olduğunu hatırlamamız gerekmektedir. Başkalarına önerdiğiniz ve uyguladığınız teknikleri kendi üzerinizde de uygulayarak, kendi önyargılarınızı kırdığınızdan emin olmalısınız. Örneğin sağlıkla ilgili paylaşımlar yapan biriyseniz, bugüne kadar savunduğunuz bir iddia zamanla yeni veri ve kanıt ışığında değişecek olursa, bu konudaki görüşlerinizi değiştirmekten kaçınmamalısınız. Sürekli benzer bilgiler veriyor olmanızdan ötürü, belli bir bilimsel argümana karşı gereğinden fazla inanç beslemediğinizden emin olmalısınız. Bilimde kanıt karşısında görüş değiştirmenin erdem olduğunu unutmamalısınız.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
6
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 44. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/12/2022 19:53:16 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10579

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Doğa Yasası
Sosyal
Müzik
Sahte
Cinsiyet
Yanlış
Biyokimya
Wuhan Koronavirüsü
Astronomi
Evrimsel Biyoloji
Çeşitlilik
Manyetik
Su Ayısı
Karanlık Madde
Obezite
Kimya Tarihi
Lgbt
Tedavi
Avcı
Göğüs Hastalığı
Doğru
Savunma
Önlem
Nasa
Atmosfer
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
I. Shatz, et al. Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?. (15 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 6 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/10579
Shatz, I., Bakırcı, Ç. M. (2021, June 15). Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?. Evrim Ağacı. Retrieved December 06, 2022. from https://evrimagaci.org/s/10579
I. Shatz, et al. “Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 15 Jun. 2021, https://evrimagaci.org/s/10579.
Shatz, Itamar. Bakırcı, Çağrı Mert. “Aşinalık Nedeniyle Geri Tepme Etkisi: Sahtebilim ve Komplo Teorisi İddialarını Çürütmeye Çalışmak, Bu İddiaları Neden Güçlendiriyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, June 15, 2021. https://evrimagaci.org/s/10579.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.