Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı?

Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı? Pixabay
Big bang
17 dakika
5,513
  • Fiziksel Kozmoloji

13.8 milyar yıl önce, Evren'in sahip olduğu tüm madde ve enerji, sadece bir insan boyutundaki bir küreye sığacak hacme sıkışmış hâldeydi. Tüm bu enerjinin bu kadar küçük bir alanda toplanmış olmasına rağmen, yine de bir kara deliğe dönüşmedik. Bunun yerine, Evren, enerji yoğunluğunu o kadar isabetli biçimde dengeleyen hızla genişledi ki, ölçülmüş tüm kozmik tarihimiz boyunca, çökme ve genişleme arasındaki o ince çizgide yürümeyi başardık.

Büyük Patlama Sonrası
Büyük Patlama Sonrası
Forbes

Bugün Evren'de gördüğümüz her şey, her yöne doğru yaklaşık 46 milyar ışık yılı boyunca uzanıyor ve bilim insanları bu yolculuğun başlangıç anını daha sıcak, daha yoğun, daha düzgün ve daha hızlı genişleyen bir döneme kadar takip edebiliyorlar. Birçok teorisyen gibi siz de bu dönemden çok daha öncesine, istediğiniz kadar yoğun ve sıcak olan bir tekillik dönemine kadar gitmek isteyebilirsiniz. Ancak Evren'in doğumu hakkındaki çoğu yanlış anlaşılmanın temelinde, bu heves yatıyor. Çünkü netice itibarıyle Büyük Patlama, Evren'in başlangıcı değildir; bu onur, Kozmik Enflasyon'a aittir ve herkesin bunun neden olduğunu anlaması gerekmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Evren sadece düzgün bir şekilde genişlemekle kalmaz, aynı zamanda içinde zaman geçtikçe yıldızlar, galaksiler ve galaksi kümeleri oluşturmamızı sağlayan küçük yoğunluk kusurlarına sahiptir. Homojen bir arka plan üzerine yoğunluk heterojenliği eklemek, Evren'in bugün nasıl göründüğünü anlamak için başlangıç noktasıdır.
Evren sadece düzgün bir şekilde genişlemekle kalmaz, aynı zamanda içinde zaman geçtikçe yıldızlar, galaksiler ve galaksi kümeleri oluşturmamızı sağlayan küçük yoğunluk kusurlarına sahiptir. Homojen bir arka plan üzerine yoğunluk heterojenliği eklemek, Evren'in bugün nasıl göründüğünü anlamak için başlangıç noktasıdır.
Forbes

Evren ile İlgili, Açıklanması Gereken Gerçekler

Günümüzde Evren'e baktığımızda açıklanması gereken birçok gözlemlenebilir gerçekle karşılaşıyoruz. Bunlar:

  • Daha uzak galaksilerin bizden uzaklıkları ile doğru orantılı olarak bizden uzaklaşıyormuş gibi göründüğü gerçeği,
  • Daha uzak mesafelerdeki galaksilerin daha küçük, daha genç ve daha az gelişmiş göründüğü gerçeği,
  • Evren'in, daha uzak mesafelerde, daha az kümelenmiş şekilde daha az yığılma göstererek daha tekdüze göründüğü gerçeği,
  • Ağır maddelerin (Hidrojen ve helyumdan ağır olan atomların) en uzak mesafelerde %0'a yakınsadığı gerçeği,
  • Ve uzayın her tarafında çok soğuk fakat açıkça tanımlanabilir bir kara cisim radyasyonu gördüğümüz gerçeğidir.

İlginç olan ise, bugüne kadar geliştirilmiş sadece 1 teori bu gözlemlerin her biriyle tutarlıdır: Büyük Patlama.

Tüm Reklamları Kapat

Günümüzün Samanyolu Galaksisi ile kıyaslanabilir olan gökadalar sayısızdır; ancak Samanyolu benzeri olan daha genç gökadalar, bugün gördüğümüz gökadalardan genel olarak daha küçük, daha mavi, daha kaotik ve gaz bakımından daha zengindir. Var olmuş ilk galaksilerde bu niteliklerin abartılı düzeylere erişmesini bekleriz - ki şimdiye kadar gördüğümüz kadarıyla gerçekten de öyle. Evrenin yapısının şekillenmesi ve kendisini bugün gördüğümüz biçimde inşa edebilmesi için kozmik zaman ölçekleri gerekir.
Günümüzün Samanyolu Galaksisi ile kıyaslanabilir olan gökadalar sayısızdır; ancak Samanyolu benzeri olan daha genç gökadalar, bugün gördüğümüz gökadalardan genel olarak daha küçük, daha mavi, daha kaotik ve gaz bakımından daha zengindir. Var olmuş ilk galaksilerde bu niteliklerin abartılı düzeylere erişmesini bekleriz - ki şimdiye kadar gördüğümüz kadarıyla gerçekten de öyle. Evrenin yapısının şekillenmesi ve kendisini bugün gördüğümüz biçimde inşa edebilmesi için kozmik zaman ölçekleri gerekir.
Forbes

Büyük Patlama Teorisi'ne göre geçmişte Evren daha sıcak, daha yoğun ve daha tekdüzeydi. Genişleyip soğuyarak ve geniş bir kozmik ağ kurmak üzere hareket ederek, bugün olduğu hale evrimleşti. Genel Görelilik yasaları, her yönde ve konumda kabaca eşit miktarda madde ve enerjiyle dolu bir Evren gerektirdiğinden, zaman geçtikçe uzayın dokusu genişler, buna bağlı olarak fotonların dalga boyları süner ve büyük kütleli parçacıkların kinetik enerjisinin azalmasına ve yerçekimi kusurlarının istikrarlı bir şekilde büyümesine neden olur.

Büyük Patlama Teorisi Neden Doğrudur?

Büyük Patlama çerçevesinde, yukarıda bahsettiğimiz gözlemlenebilen olguların her birine fiziksel bir açıklama getirmek mümkündür:

  • Uzaktaki galaksilerin ışığı kırmızıya kayıyor gibi gözükür; çünkü Evren genişlerken ışığın dalga boyunu da uzatır.
  • Daha uzak galaksiler gerçekten daha gençtir ve daha az evrimleşmiştir.
  • Evren, geçmişte daha az kümelenmiş hâldedir.
  • İlkel atomik oranlar; %75 hidrojen, %25 helyum ve %0.00000007 lityumdur.
  • "Artık radyasyon" ise 1960'ların ortalarında keşfedilmiştir: Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması...
Penzias ve Wilson'ın orijinal gözlemlerine göre, galaktik düzlem bazı astrofiziksel radyasyon kaynakları (merkezde) yaydı; ancak yukarıda ve aşağıda, geriye kalan tek şey, mükemmele yakın, düzgün bir radyasyon arka planıydı. Bu radyasyonun sıcaklığı ve spektrumu günümüzde ölçülmüştür ve Büyük Patlama'nın tahminleriyle uyuşma düzeyi olağanüstü seviyededir. Mikrodalga ışığını gözlerimizle görebilseydik, geceleri gökyüzü fotoğraftaki yeşil oval gibi görünürdü.
Penzias ve Wilson'ın orijinal gözlemlerine göre, galaktik düzlem bazı astrofiziksel radyasyon kaynakları (merkezde) yaydı; ancak yukarıda ve aşağıda, geriye kalan tek şey, mükemmele yakın, düzgün bir radyasyon arka planıydı. Bu radyasyonun sıcaklığı ve spektrumu günümüzde ölçülmüştür ve Büyük Patlama'nın tahminleriyle uyuşma düzeyi olağanüstü seviyededir. Mikrodalga ışığını gözlerimizle görebilseydik, geceleri gökyüzü fotoğraftaki yeşil oval gibi görünürdü.
Forbes

Bu son keşif, Büyük Patlama'ya alternatif olabilecek teorilerin neredeyse hepsini öldürmüştür ve Büyük Patlama'yı Gözlenebilir Evren içinde kozmik başlangıcın hikayesi konumuna getirmiştir. Evren; bu erken sıcak, yoğun ve tekdüze durumdan, zamanla genişleyip soğuyarak ortaya çıktı.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Evren belirli bir enerji eşiğinin altında soğuduğunda, kütlesi çok büyük olan parçacıkları kendiliğinden (E=mc2E = mc^2 aracılığıyla) üretemez hale gelir; saniyenin ilk birkaç zerresi boyunca, pozitif elektronlar ve anti nötronlar dışındaki her antimadde parçacığı yok olur.

Büyük Patlama'dan 1 saniye sonra nötronlar ve anti nötronlar "dondular", yani enerjiye bağlı olan etkileşimleri o kadar düşük bir frekansa indi ki, bir daha etkili şekilde birbirleriyle iletişime geçemediler.

Ardından nükleer reaksiyonlar oluşup söndüler, nötr atomlar ilkel bir radyasyon salarak kararlı yapıda oluştular ve yerçekimi kusurları giderek daha büyük ölçeklerde büyüyerek ilk yıldızların, ardından galaksilerin ve ardından sonsuz bir kozmik ağın oluşmasına yol açtılar.

Bugün gördüğümüz yıldızlar ve galaksiler her zaman var değillerdi ve ne kadar geriye (yani daha sıcak, daha yoğun ve daha tekdüze durumlara doğru) gidersek, Evren de sözde "tekilliğe" o kadar yaklaşır. Ancak, bir tekilliğe geri dönmek, cevaplayamayacağımız bulmacalar yarattığından, bu ekstrapolasyonun gerçekte bir sınırı vardır.
Bugün gördüğümüz yıldızlar ve galaksiler her zaman var değillerdi ve ne kadar geriye (yani daha sıcak, daha yoğun ve daha tekdüze durumlara doğru) gidersek, Evren de sözde "tekilliğe" o kadar yaklaşır. Ancak, bir tekilliğe geri dönmek, cevaplayamayacağımız bulmacalar yarattığından, bu ekstrapolasyonun gerçekte bir sınırı vardır.
Forbes

Peki ya Büyük Patlamanın başlangıç hikayesi nedir? Büyük Patlamanın kendisi nereden geldi?

Tekilliğin Sancılı Öyküsü

Teorik fiziğin elverdiği kadar geriye giderek evrenin soğuması ve genişlemesi hakkında çıkarım yaparsanız, geçmişte tekillik olarak bilinen bir olaya ulaşırsınız. Tekillik, tüm madde ve enerjinin tek bir noktada toplanmasına verilen isimdir. (Parçacık başına ~1019 GeV'lik son derece yüksek bir enerjiye ulaşıldığında - ki bu, Büyük Patlama'dan sonra ~ 10-43 saniyelik bir "Evren yaşına" tekabül eder, fizik yasaları bozulur ve aşina olduğumuz fizik teorileri mantıklı sonuçlar üretmeyi bırakır.)

Tüm Reklamları Kapat

Genel görelilik perspektifinden tekillik, uzay ve zamanın başlangıç ya da bitiş noktasına uyumlu olan tek olaydır. Bu sayede Büyük Patlama çerçevesinde tekilliğe kadar giden tahminlerde bulunabilir ve meşru olarak "başlangıç" diyebileceğimiz bir noktaya ulaşabiliriz.

Evren'in tüm ömrünü geriye doğru sararsak, giderek daha erken, daha sıcak ve daha yoğun durumlara ulaşırız. Bu, fizik yasalarının kendilerinin çöktüğü bir tekillikle mi sonuçlanıyor? Bu mantıklı bir ekstrapolasyon, ancak doğru olmak zorunda değil.
Evren'in tüm ömrünü geriye doğru sararsak, giderek daha erken, daha sıcak ve daha yoğun durumlara ulaşırız. Bu, fizik yasalarının kendilerinin çöktüğü bir tekillikle mi sonuçlanıyor? Bu mantıklı bir ekstrapolasyon, ancak doğru olmak zorunda değil.
Forbes

1920'lerden 1970'lere kadar bilim insanları kozmik kökenlerimizle ilgili tatmin edici bir öyküleri olduğunu ve geriye, henüz çözülememiş sadece birkaç soru kaldığını düşünüyorlardı. Fakat hepsinin ortak bir yönü vardı; her biri, şu sorunun bir benzerini soruyordu: "Evren neden başka türde değil de, spesifik bazı özelliklerle başladı?"

  • Evren'de toplam madde-enerji yoğunluğu başlangıçtaki genişleme oranını mükemmel bir şekilde dengeleyerek neden uzaysal olarak mükemmel bir şekilde yassı doğdu?
  • Evren, farklı bölümlerinin termal denge haline ulaşması için yeterince uzun zamandır var olmamasına rağmen, neden her yöne doğru 99.997% oranında aynı sıcaklığa sahip?
  • Evren bu ultra yüksek enerjilere erkenden ulaştıysa, parçacık fiziğinin Standart Modeli'nin genel uzantıları tarafından tahmin edilen yüksek enerjili kalıntılar (manyetik monopoller gibi) neden yok?
  • Ve bir sistemin entropisi her zaman arttığına göre Evren, neden bugünkü konfigürasyonuna göre bu kadar düşük entropili bir biçimde doğdu?
Evren biraz daha yüksek bir yoğunluğa (kırmızı) sahip olsaydı, çoktan çökmüş olurdu; biraz daha düşük bir yoğunluğa sahip olsaydı, çok daha hızlı genişler ve çok daha büyük hale gelirdi. Büyük Patlama, kendi başına, Evren'in doğum anındaki ilk genişleme hızının neden toplam enerji yoğunluğunu bu kadar mükemmel bir şekilde dengelediğine ve uzaysal eğriliğe hiç yer bırakmadığına dair hiçbir açıklama sunmaz. Evren'imiz, başlangıçtaki toplam enerji yoğunluğu ve birbirini en az 20'den fazla anlamlı basamağa dek dengeleyen ilk genişleme oranı ile, mükemmel bir şekilde uzamsal olarak düz görünüyor.
Evren biraz daha yüksek bir yoğunluğa (kırmızı) sahip olsaydı, çoktan çökmüş olurdu; biraz daha düşük bir yoğunluğa sahip olsaydı, çok daha hızlı genişler ve çok daha büyük hale gelirdi. Büyük Patlama, kendi başına, Evren'in doğum anındaki ilk genişleme hızının neden toplam enerji yoğunluğunu bu kadar mükemmel bir şekilde dengelediğine ve uzaysal eğriliğe hiç yer bırakmadığına dair hiçbir açıklama sunmaz. Evren'imiz, başlangıçtaki toplam enerji yoğunluğu ve birbirini en az 20'den fazla anlamlı basamağa dek dengeleyen ilk genişleme oranı ile, mükemmel bir şekilde uzamsal olarak düz görünüyor.
Forbes

Fizikte bu tarz sorularla baş etmenin iki yolu vardır. Tüm bu sorular başlangıç koşullarıyla, yani Evren'imiz neden başka koşullarla değil de şu anda gördüğümüz spesifik koşullarla başladığıyla ilgili olduğu konusunda, aşağıdakilerden birini seçebiliriz:

  1. Keyfi başlangıç koşullarını, sıcak Büyük Patlama'nın tüm başarılarını yeniden üreten de dahil olmak üzere, gözlemlediğimiz koşullara dönüştüren teorik bir mekanizma oluşturmaya çalışabilir ve ardından yeni teoriyi, rüştünü ispatlamış Büyük Patlama Teorisi'ne karşı test etmemize izin verecek yeni tahminler ortaya atabiliriz.
  2. Ya da başlangıç koşullarının neyse o olduğunu ve bu değerler/parametreler için bir açıklama olmadığını, böyle bir açıklamaya ihtiyacımız olmadığını iddia edebiliriz.

Herkes için yeterince açık olmasa da ilk seçenek, bilimsel olan tek seçenektir ve genellikle çoklu evrenler ve tabiat hakkında felsefe yapanlar tarafından ileri sürülen ikinci seçenek ise, bilimden tamamen vazgeçmekle aynı kefededir.

Tüm Reklamları Kapat

Alan Guth'u Evrenin başlangıcına ilişkin önde gelen teori olan kozmik şişmeyi/enflasyonu düşünmeye sevk eden şey, bir dizi ince ayarlı senaryonun dikkate alınmasıydı (ve Bob Dicke'in bu ince ayar problemlerine ilişkin sunumunu düşünmekti).
Alan Guth'u Evrenin başlangıcına ilişkin önde gelen teori olan kozmik şişmeyi/enflasyonu düşünmeye sevk eden şey, bir dizi ince ayarlı senaryonun dikkate alınmasıydı (ve Bob Dicke'in bu ince ayar problemlerine ilişkin sunumunu düşünmekti).
Forbes

Kozmik Enflasyon Teorisi

Bu konuda başarıya ulaştığı bilinen en büyük fikir, Kozmik Enflasyon'dur. 1970-80'lerde Alan Guth, Evren'in tüm enerjisinin parçacıklarda veya radyasyonda değil de uzayın dokusunda olduğu, Sitter Evresi olarak bilinen erken bir evrede, özel bir üstel genişlemeye sahip olacağını öne sürdü. Bu durumda, Evren'in şişmeye başlayan ilk parçalarından herhangi biri:

  • İnanılmaz derecede kısa bir zamanda, o kadar büyük bir boyutta esner ki, topolojisi herhangi bir gözlemci için düzden ayırt edilemez hale gelir.
  • Her yerde aynı başlangıç koşullarına (yoğunluk ve sıcaklığa): Gözlenebilir Evren'imizin tamamı, uzun bir zaman önce uzayın aynı bölgesine öylece bağlı olduğundan, düzgün bir arka plan üzerine yerleştirilen kuantum dalgalanmaları ölçeğine kadar...
  • Enflasyon sona erdiğinde ve sıcak Büyük Patlama ile ilişkilendirdiğimiz sıcak, yoğun, tek biçimli, genişleme/soğuma durumuna geçtiğinde, Planck ölçeğinden (daha önce bahsedilen 1019 GeV enerji ölçeğinden) önemli ölçüde düşük olan bir maksimum sıcaklığa ulaşır.
  • Şişen bir Evren'de gözlenecek düşük entropi halinden, Gözlenebilir Evren'imizde gözlediğimiz gibi entropinin artmaya devam edeceği, Büyük Patlama'ya ait çok daha yüksek bir entropi haline geçer.
Üst panelde, modern Evren'imiz her yerde aynı özelliklere (sıcaklık dahil) sahiptir, çünkü bunlar aynı özelliklere sahip bir bölgeden köken almaktadır. Orta panelde, aslen rastgele herhangi bir eğriliğe sahip olabilecek uzay, günümüzde hiçbir eğrilik gözlemleyemeyeceğimiz bir seviyeye kadar şişirilerek, düzlük sorunu çözülmüştür. Ve alt panelde, önceden var olan yüksek enerjili kalıntılar şişirilerek, yüksek enerjili kalıntı sorununa bir çözüm sağlanır. Enflasyon, Büyük Patlama'nın tek başına açıklayamadığı üç büyük bulmacayı da bu şekilde çözmektedir.
Üst panelde, modern Evren'imiz her yerde aynı özelliklere (sıcaklık dahil) sahiptir, çünkü bunlar aynı özelliklere sahip bir bölgeden köken almaktadır. Orta panelde, aslen rastgele herhangi bir eğriliğe sahip olabilecek uzay, günümüzde hiçbir eğrilik gözlemleyemeyeceğimiz bir seviyeye kadar şişirilerek, düzlük sorunu çözülmüştür. Ve alt panelde, önceden var olan yüksek enerjili kalıntılar şişirilerek, yüksek enerjili kalıntı sorununa bir çözüm sağlanır. Enflasyon, Büyük Patlama'nın tek başına açıklayamadığı üç büyük bulmacayı da bu şekilde çözmektedir.
Forbes

Kozmik Enflasyon 1980'lerin ortalarında keşfedilip geliştirildiğinden beri kozmik kökenlerimiz hakkında çok fazla şey öğrendik. Kozmik Enflasyon Teorisi, Büyük Patlama'nın başarılarını artırmanın ve başka türlü açıklanamayan başlangıç koşullarına açıklama getirmenin yanı sıra, Evren'in sahip olması gereken özellikleri hakkında dördü gözlemlenebilir şekilde kanıtlanmış ve ikisi kesin olarak konuşabilmek için yeterince test edilmemiş altı yeni tahmin ortaya attı.

Evren'in erken dönemlerini inceleyen çoğu insan için Enflasyon Teorisi, fikir birliği düzeyinde kabul görmektedir. Enflasyon Teorisi hakkında bilinmesi gereken her şeyi bilmiyor olabiliriz, ancak ya o - ya da ona o kadar benzer bir şey olmuş olmalı ki, henüz bunlar arasındaki farkı tespit edebileceğimiz bir gözlem yapamıyoruz.

Büyük Patlama mı Önce Yaşandı, Kozmik Enflasyon mu?

Tüm bu yazılanlar kozmik kökenimiz hakkında ne diyor? Zaman çizelgesine baktığımızda önce hangisi geliyor: Büyük Patlama mı, Enflasyon mu?

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Köprünün Öte Yanı

GÖLÜN KIYISINDA’nın yazarından
2006 MAN BOOKER ÖDÜLÜ ADAYI

“Büyük mutlulukları ve hüzünleri çağrıştırıyor.”
Times

Böyle bir kaybın acısından sonra artık hiçbir şeyin onun için önemli olmayacağını zannederdiniz ama besbelli ki işler hiç de öyle yürümüyordu. Aksine şimdi her konuda korkuyla doluydu. Sanki sonunda kaderin korkunç gücünü, sinsiliğini, sırtını yaslayabileceğinden emin olduğun o tek şeyi nasıl da anında silip yok edebileceğini görmüştü ve artık sürekli omzunun üstünden arkaya bakıp duruyor, bir sonraki darbenin nereye inebileceğini anlamaya çalışıyordu.

Kanada’nın çağdaş edebiyattaki en önemli temsilcilerinden Mary Lawson’ın pek çok dile çevrilen ve Man Booker Ödülü’ne aday gösterilen romanı Köprünün Öte Yanı, Kuzey Kanada’nın uçsuz bucaksız topraklarında iki kardeşin ve iki kuşağın hikâyesini anlatıyor. İkircikli kardeşlik ilişkileri, rekabet, saplantılı aşk ve karmakarışık duygular üzerine yalın ve zarif bir roman.

Devamını Göster
₺75.00
Köprünün Öte Yanı

Forbes

İster inanın ister inanmayın yukarıdaki grafik, Evren'in başlangıcıyla ilgili olarak bilmeniz gereken her bilgiyi içermektedir. Kırmızı ve mavi iki eğri, madde veya radyasyonun hakim olduğu iki Evren'i temsil eder. Açıkça görebileceğiniz gibi, eğer onları keyfi olarak geçmişe doğru takip ederseniz, sonlu bir t=0t=0 zamanında sonsuz küçüklükte bir boyut elde edersiniz - bu da tekilliktir.

Fakat eğer daha erken dönemlerde, Evren'e radyasyon ya da madde değil de, kendine içkin enerjisi hakim ise, sarı eğriye bakmanız gerekir. Bu sarı eğri, üstel bir eğri olduğu için, zamanda sonsuza kadar geriye gitseniz bile eğrinin sürekli sıfıra yaklaştığını ancak asla sıfıra ulaşmadığını görürsünüz. Şişmekte olan bir Evren, maddenin hakim olduğu veya radyasyonun hakim olduğu bir Evren'in yaptığı gibi tekillikle başlamaz. Kesin olarak söyleyebileceğimiz tek şey, Büyük Patlama dediğimiz durumun ancak Enflasyonun sona ermesinden sonra ortaya çıktığıdır. Bu grafik, enflasyonun kökenleri hakkında hiçbir şey söylememektedir.

Kozmik Enflasyon sırasında Evren boyunca yayılan uzaya özgü kuantum dalgalanmaları, kozmik mikrodalga arka planında yer alan yoğunluk dalgalanmalarına yol açtı ve bu da günümüzde Evren'deki yıldızlara, galaksilere ve diğer büyük ölçekli yapılara yol açtı. Bu, tüm Evren'in nasıl davrandığına dair elimizdeki en iyi resim: Enflasyon, Büyük Patlama'dan önce geldi ve oluşturdu.
Kozmik Enflasyon sırasında Evren boyunca yayılan uzaya özgü kuantum dalgalanmaları, kozmik mikrodalga arka planında yer alan yoğunluk dalgalanmalarına yol açtı ve bu da günümüzde Evren'deki yıldızlara, galaksilere ve diğer büyük ölçekli yapılara yol açtı. Bu, tüm Evren'in nasıl davrandığına dair elimizdeki en iyi resim: Enflasyon, Büyük Patlama'dan önce geldi ve oluşturdu.
Forbes

Aslına bakarsanız Gözlenebilir Evren'imiz, Büyük Patlama'dan önceki döneme dair hiçbir iz içermemektedir. Kozmik Enflasyon'un sadece son 10-32 saniye kadar küçük bir kısmı, Evren'de gözlenebilir izler bırakmıştır. Ancak Kozmik Enflasyon'un nereden geldiğini bilemiyoruz, tekilliği olan daha önce var olmuş bir durumdan ortaya çıkmış olabilir, enflasyon hali sonsuza kadar geri gidiyor olabilir veya Evrenin oluşumu doğada döngüsel bir olay bile olabilir!

Büyük Patlama'dan bahsettiklerinde aslında "Başlangıç Tekilliği"ni kasteden çok fazla insan var. Bu insanların artık çağı yakalaması gerekiyor: Büyük Patlama'yı tekilliğe gidene kadar takip eden çıkarımlar yapamazsınız; sadece Patlama'dan önce gelen Enflasyon durumunun son anları hakkında çıkarım yapabilirsiniz. Hiçbir şekilde bu dönemden önceki zamana dair konuşma özgüvenine sahip değiliz çünkü Enflasyon'un son aşamalarından önce ne olduğuna dair Evren'de artık hiçbir iz kalmamıştır. Tekillik var mıydı? Belki, ama öyle olsa bile, bu tekilliğin Büyük Patlama ile hiçbir ilgisi yoktur.

Evren grafiğinin bu zaman çizelgesinde/tarihinde, BICEP2 işbirliği, Büyük Patlama'yı yaygın ancak kabul edilemez bir hata olan şişmenin önüne yerleştirir. Bu, yaklaşık 40 yıldır bu alanda önde gelen düşünce olmasa da, günümüzde bilinen bir ayrıntıyı basit bir özensizlikle yanlış anlayan insanlara örnek teşkil ediyor.
Evren grafiğinin bu zaman çizelgesinde/tarihinde, BICEP2 işbirliği, Büyük Patlama'yı yaygın ancak kabul edilemez bir hata olan şişmenin önüne yerleştirir. Bu, yaklaşık 40 yıldır bu alanda önde gelen düşünce olmasa da, günümüzde bilinen bir ayrıntıyı basit bir özensizlikle yanlış anlayan insanlara örnek teşkil ediyor.
Forbes

Uzun lafın kısası, Kozmik Enflasyon Büyük Patlama'dan önce yaşanmıştır ve Enflasyon'un sona ermesiyle Büyük Patlama başlamıştır. Hâlâ bu fikre karşı olanlar vardır; fakat bu kişilerin tarihi kırk yıl kadar geçmiş durumdadır. Onlar, "Büyük Patlama başlangıçtı." dedikleri zaman, kozmik enflasyonun aslında neden patlamadan da önce geldiğini artık biliyorsunuz. Enflasyonun son saniyesinden önce ne olduğuna gelirsek, sizin hipoteziniz de herkesinki kadar iyi olacaktır.

Kafa Karışıklığı Sürüyor...

Büyük Patlama'nın Enflasyon'dan önce mi sonra mı geldiği konusunda farklı kaynaklarda farklı bilgiler okuyabilirsiniz. Örneğin The Primordial Density Perturbation başlıklı kitaplarında Lythe ve Liddle, Büyük Patlama'nın Enflasyon sonrası dönemde yaşanan kütleçekimsel bir çekim döneminin başlangıcı olduğunu yazmaktadır.[1] Ancak Modern Cosmology başlıklı kitabında Dodelson, Büyük Patlama'nın Enflasyon'dan önce geldiğini yazmaktadır (bu kitapta klasik Büyük Patlama tanımı kullanılmaktadır).[2]

Büyük Patlama'nın Enflasyon'dan sonra yaşanmasını savunanlar, 10-30 saniye skalasında Büyük Patlama kozmolojisinin bir tekilliğe yol açacağını söyleyen geleneksel teorisyenlerden ayrılmaktadırlar (yukarıda bunun nedenlerini anlattık). Buna bağlı olarak Enflasyon-önce fikrini savunanlar, sıcak Büyük Patlama'nın Enflasyon'un bitmesiyle birlikte başladığını ileri sürmektedirler.

Büyük Patlama'nın Enflasyon'dan önce geldiğini savunanlar ise, Evren'in genişleme faktörünün giderek sıfıra yakınsadığı o ilk ânı Büyük Patlama olarak almaktadır. Buna göre Büyük Patlama ile Evren var olmuş, sonrasında Enflasyon Dönemi gelmiştir (yukarıda "hatalı" olduğu söylenen görselde bunun tipik bir örneği görülmektedir).

Burada anlaşılması gereken, Büyük Patlama dediğimiz şeyin orijinal tanımının, Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metriği (veya kısaca FLWR metriği) olarak bilinen bir metriğin sıfır zaman limiti olarak tanımlandığıdır. Bu metrik, Einstein'ın alan denklemlerinin kesin bir çözümüdür ve yazı boyunca sözünü ettiğimiz homojen, izotropik ve genişleyen (veya daralan) bir Evren'i tanımlamaktadır.[3], [4] Bu bakımdan anlaşılması gereken önemli bir nokta, Büyük Patlama'nın en nihayetinde matematiksel bir yapı olduğu ve Evren'in ilk ânını fiziksel olarak değil, matematiksel olarak tanımladığıdır. Bu nedenle matematikçiler, Evren'in ilk ânından söz ederken zorlanmazlar; çünkü kalkülüs bunu yapabilmektedir.

Sorun, bu matematiğe karşılık gelen fiziksel gerçekliği izah etmeye çalışırken ortaya çıkmaktadır. FLWR metriğinden kaynaklı matematiksel olguyu, "her şeyin başlangıcı" olarak fiziksel bir anlama bürüdüğünüzde, tam olarak ne kastettiğinizi açıkça belirtmeniz gerekmektedir; çünkü henüz Büyük Patlama'nın 10-32 saniye ölçeğindeki fiziksel detaylarını bilememekteyiz. Enflasyon Teorisi, yazı boyunca anlatılan belirli sorunları çözmek adına geliştirilmiş bir teoridir ve görünürde, eğer ki klasik Büyük Patlama Teorisi'ni dönüştürmeyi göze alıyorsanız, Büyük Patlama'dan önce yaşanmış olayları tanımlamaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Burada bir sorun, yazıda da söz ettiğimiz gibi, zamanı geriye sardıkça fizik yasalarının anlamsız sonuçlar vermeye başlamasıdır: Yani Genel Görelilik Teorisi de 10-32 saniye gibi süre dilimlerinde saçmalamaya başlamaktadır. Bunun nedeni, bu kadar erken zamanlarda (ve dolayısıyla yüksek enerji seviyelerinde), görelilik etkilerinin azalıp, kuantum etkilerin devreye girmesidir. Ancak elimizde sağlam bir kuantum kütleçekim teorisi olmadığından (yani Görelilik Teorisi ile Kuantum Teorisi'ni birleştirebilen bir teori geliştirilemediği için), bu seviyede olan biteni net olarak izah etmekte zorlanıyoruz.

Bu bakımdan, Büyük Patlama Teorisi'nin kendi etki alanında güçlü bir teori olduğu söylenebilir. Enflasyon Teorisi kendi etki alanında güçlüdür. Görelilik Teorisi kendi etki alanında güçlüdür...

Gelecek Ne Getirecek?

Fizikçiler, doğanın altında yatan çerçevenin kuantum mekaniği olduğuna ikna olduklarından, kütleçekiminin de bir noktada nicelenmesi (kuantize edilmesi) beklenmektedir.[5] Enflasyon Dönemi, kütleçekiminin etkin bir şekilde kuantize edilebileceğinin varsayıldığı modellerden gelmektedir. Kuantizasyon, klasik teorilerde beliren tekillikleri ortadan kaldıran Heisenberg Belirsizlik İlkesi'ni beraberinde getirir; bu nedenle, örneğin 1/r elektrik potansiyeli, kuantum mekaniği formülasyonunda bir tekillik yaratmaz.

Gündelik yaşantımızda kullanmaya aşina olduğumuz klasik teoriler, genellikle temeldeki kuantum mekaniksel çerçeveden ortaya çıkarlar. Bu, klasik verileri bu kadar başarılı bir şekilde tanımlayan teorik modelleri geçersiz kılmaz; sadece geçerlilik bölgelerini sınırlar. Büyük Patlama modeli, kendi geçerlilik bölgesinde başarılıdır ve başlangıçta bir tekilliği varsaymasının nedeni, verilerin bunu söylediğinin düşünülmesidir.

Tüm Reklamları Kapat

Klasik Genel Görelilik Teorisi'nin enerji yoğunluğu, uzayı ve zamanındaki geçerlilik sınırlarına ulaşıldığında, işin içine Kuantum Mekaniği Teorisi'nin girmesi ve verilerin onunla modellenmesi gerekir - ki işte Enflasyon Teorisi'nin yaptığı da budur. Bu, klasik Büyük Patlama Teorisi'ni geçersiz kılmaz. Büyük Patlama her türlü ortaya çıkacak ve kendi geçerlilik bölgesinde geçerli olacaktır. Bu konudaki kafa karışıklıkları, hem klasik hem de kuantum mekaniği çerçevesini aynı anda kullanmaya çalışmanın yarattığı karmaşadan kaynaklanmaktadır.

Her Şeyin Teorisi çerçevesinde, kuantize edilmiş ve katı bir yerçekimi modeli ortaya çıktığında, tüm bu karışıklıkların da çözülmesi öngörülmektedir.

Eğer kısa bir cevap isterseniz, şu söylenebilir: Büyük Patlama Teorisi, çok küçük boyutlar için artık geçerliliğini yitirmiştir ve dolayısıyla onun öngördüğü tekillik de geçerli bir fikir olmaktan çıkmıştır. Dahası, Evren'in enflasyonist bir dönemden geçtiği, Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması verileriyle doğrulanmıştır. Bununla birlikte, daha büyük boyutlarda ortaya çıkan davranış, sanki başlangıçta bir tekillik varmış gibidir; dolayısıyla büyük boyutlarda Büyük Patlama hâlen geçerlidir.

Bunu, hidrojen atomunun kuantum mekaniği çerçevesindeki modeli ile makro ölçekte birbirini çeken elektrik yüklü iki top arasındaki farka benzetebiliriz. Hidrojen atomunda tekillik yoktur. Kütle merkezlerinde noktalar olarak modellenen iki yüklü topun ortasında bir tekillik vardır ve bu topların makroskopik davranışları, bir tekillik varsayan modelle uyumludur. Yani bunların her birinin birer model olduğu ve gerçekte olan biteni en iyi şekilde açıklamaya çalıştığı unutulmamalıdır.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
32
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 14
  • Merak Uyandırıcı! 9
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 8
  • Tebrikler! 7
  • Muhteşem! 5
  • Umut Verici! 4
  • İnanılmaz 3
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Forbes | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. H. Lyth. (2009). The Primordial Density Perturbation: Cosmology, Inflation And The Origin Of Structure. ISBN: 9780521828499. Yayınevi: Cambridge University Press.
  • ^ S. Dodelson. (2020). Modern Cosmology. ISBN: 9780128159491. Yayınevi: Academic Press.
  • ^ M. Lachièze-Rey, et al. (1995). Cosmic Topology. Physics Reports, sf: 135-214. doi: 10.1016/0370-1573(94)00085-H. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. Lachièze-Rey. (1999). Theoretical And Observational Cosmology. ISBN: 9780792359463. Yayınevi: Springer.
  • ^ V. Anna, et al. Is The Big Bang Defined As Before Or After Inflation?. Alındığı Yer: Physics Stack Exchange | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/11/2022 16:59:52 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11500

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Arı
Kırmızı
Deprem
Dalga
Çiçek
Avrupa
Hava
Obstetrik
Evrenin Genişlemesi
Etoloji
Ekonomi
Astronot
Salgın
İnsan Sağlığı
Süpernova
Antikor
Zooloji
Ekoloji
Homo Sapiens
Uzaylı
Elektron
Filogenetik
Besin Değeri
Karadelik
Analiz
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
E. Siegel, et al. Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı?. (13 Mart 2022). Alındığı Tarih: 29 Kasım 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/11500
Siegel, E., Topuz, D., Bakırcı, Ç. M. (2022, March 13). Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı?. Evrim Ağacı. Retrieved November 29, 2022. from https://evrimagaci.org/s/11500
E. Siegel, et al. “Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 13 Mar. 2022, https://evrimagaci.org/s/11500.
Siegel, Ethan. Topuz, Dilar. Bakırcı, Çağrı Mert. “Hangisi Önce Geldi: Kozmik Enflasyon mu, Yoksa Büyük Patlama mı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, March 13, 2022. https://evrimagaci.org/s/11500.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.