Stoacı felsefenin en önemli temsilcilerinden Seneca’nın iki temel eserini barındıran bir kitap.
Yaşamın Kısalığı Üzerine’den başlayalım. Bu kitabın ana fikri şu cümlede gizlidir: “Kısıtlı bir zamanımız yok, sadece çoğunu boşa harcıyoruz.”

Ona göre insanların ömrün kısalığından şikâyet etme nedeni zamanı iyi değerlendirememeleridir. Açgözlülük, şehvet, haz düşkünlüğü, üşengeçlik ve onun tersi işkoliklik, hırs gibi kötü hasletler yahut sürekli başkalarıyla meşgul olarak kendi içine dönmeyi unutmak, ömrü boşa geçirmenin nedenleridir.

Tarihte ileri gelen Romalılardan bahseder filozof. Mesela imparator Augustus’un inzivayı arzuladığını söyler. Zenginlik ya da yüksek makamlar çoğu zaman sahibine yük olmakta, sorumluluklarıyla bunaltmaktadır. Oysaki bunlar sıradan insanların en çok istediği şeylerdir. Seneca’ya göre bir insanın zamanını iyi değerlendirmesinin yolu onu kendi kendisine adamak, kusurlarını gidermeye ve bilge olmaya çalışmaktır.

Zamanı üçe ayırır: geçmiş, şimdi, gelecek. Geçmişi unutanların, şu anı es geçenlerin ve gelecekten korkanların ömrü çok kısa ve kaygıyla doludur. Onlarca yıl yaşasalar bile ömürleri verimsiz olduğu için kısa sayılır. Filozof, bu insanlara, boş vaktin de ağır geldiğini ve hemen meşgul olacak bir iş aradıklarını söyler.

Buraları okurken günümüze döndüm bir an. Kendi kendimizle baş başa kalmaktan nasıl kaçtığımızı fark ettim. Her boş anında sosyal medyaya koşup, kısa videolar kaydırarak zaman harcamak birçoğumuzun alışkanlığı. Halbuki ne büyük bir israf.

Bu kısmın incelemesini internette gördüğüm şu sözle bitiriyorum: Hayatına gün ekleyemezsin fakat günlerine hayat ekleyebilirsin. Günlerimizi dolu dolu geçirerek “yaşadım” diyebilmek dileğiyle.

Mutlu Yaşam Üzerine… Seneca kardeşi Gallio’ya hitaben yazdığı bu kitapta, mutluluk yolunun çoğunluğu takip ederek bulunamayacağını söyler.

İlk sayfadaki şu cümleyi okurken Robert Frost’un meşhur şiiri ve bir Kur’an ayeti çağrıştı aklımda.

“… bu yolculukta en çok ayak basılmış ve en iyi tanınan bu yol seni en çok aldatacak yoldur.” (Seneca)

“iç geçirerek anlatacağım bunu ben,
nice yaşlar nice çağlar sonra bir yerde:
bir ormanda yol ikiye ayrıldı, ve ben –
ben gittim daha az geçilmişinden,
ve bütün farkı yaratan bu oldu işte.” (Robert Frost, çeviren Selahattin Özpalabıyıklar)

“Yeryüzünde bulunanların çoğu, kendilerine uyarsan, seni Allah yolundan saptırırlar. Çünkü onlar zandan başka bir şeye tâbi olmuyorlar ve temelsiz bir tahminden başka bir şeye de dayanmıyorlar.” (En’am Suresi, 116. ayet)

Mutlu bir yaşama ulaşmanın "en yüce iyi"nin peşinden gitmekle olduğunu söyler. Bu “en yüce iyi” dış şartlardan etkilenmeyen ve insanın kendi içinde sağlam olarak duran erdemdir.

Seneca, Epikürcülerin haz ile erdemi yan yana koyan yaklaşımını eleştirir. Epikür felsefesinde erdem, nihai hedef olan hazza ulaşmak için bir araç olarak görülürken Stoacı gelenekte erdem, başka hiçbir gerekçeye ihtiyaç duymayan başlı başına bir amaçtır. Seneca’ya göre erdemli bir yaşam insana içsel bir huzur ve haz verebilir ancak bu haz eylemin nedeni değil, yalnızca kaçınılmaz bir yan ürünüdür. Çiçeğin açması nasıl kokuyu beraberinde getirirse, erdem de hazzı getirir ama çiçeğin açma nedeni koku yaymak değildir.

Bunun ardından zenginliğine yapılan eleştirilere sert bir dille yanıt verir. Filozof, kendisinin bir bilge olmadığını ve bilgeliği amaç edindiğini söyler. Ayrıca zenginlik ve iyi şartlar, bilge için kınanacak bir durum değildir. Arzulanabilir, yararlı ve yaşamı kolaylaştıran bir şeydir. Bilge parayı önemsemese bile iyi amaçlar için onu isteyebilir. Kolay ve keyifli bir yaşamı tercih edebilir. Başına zorluklar gelirse yılmaz ve pes etmez fakat bu zorluğu isteyeceği anlamına gelmez. Bilge parayı elinde tutar, yüreğinde değil. Böylece Seneca, bilgeliği, çilecilikten ayırmış olur.

Sonuç olarak her iki diyalog da aslında bize aynı şeyi söylüyor: Sorun ömrümüzün kısalığı veya hayatın zorlukları değil, bizim neleri dert edip zamanımızı nelere harcadığımız. 2000 yıl önceden gelen bu uyarılar, özellikle her şeyin çok hızlı tükendiği günümüzde durup kendimize bakmak için bir fırsat.

Yasujirō Ozu’nun 1953 yapımı Tokyo Story filmini izledikten sonra, insanın sosyal evrimi ve aile kavramı üzerine düşünmemek elde değil. Taşradan Tokyo’ya çocuklarını ziyarete gelen yaşlı bir çiftin hikayesini anlatan bu film, insanın modernleşme süreciyle geçirdiği kültürel dönüşümün muazzam bir portresi. Ebeveynlerin temsil ettiği geleneksel dayanışma, çocukların yaşadığı kentin koşturmacasıyla çarpışıyor. Evlatların anne babalarını ihmal etmesi salt kötülükten değil; odakların biyolojik bir içgüdüyle geçmişe değil, geleceğe kaymasıyla, yani evrimsel biyolojideki akraba seçilimiyle ilgili.

Beni bu filmde en çok yakalayan şey ise o benzersiz atmosferi ve muazzam karakter dinamikleri oldu. Kameranın Japon evlerindeki tatami zeminine, tam insan oturma hizasına yerleştirilmiş olması sizi o odanın bir köşesine hapsediyor; abartısız ama içten içe sarsıcı bir deneyim sunuyor. Öz evlatlar yaşlı ebeveynlerini bir yük gibi birbirlerine paslarken, aralarında kan bağı dahi bulunmayan dul gelinleri Noriko’nun çifte gösterdiği sahici şefkat, empatinin ve karşılıklı özgeciliğin bazen genetik bağlardan çok daha güçlü olabileceğini kanıtlıyor.

Zamanın akışına ve insan ilişkilerinin dönüşümüne dair yapılmış en dürüst filmlerden biri olan Tokyo Story'nin bende çok ayrı bir yeri var. O büyüleyici atmosferi, sakinliği ve bende bıraktığı derin iz sebebiyle filme puanım 8/10. Toplumsal değişimlerin insan doğasını nasıl şekillendirdiğini sinematik bir başyapıt üzerinden görmek isterseniz, mutlaka bir şans verin derim.