Kozmosun Filogenetiği: Lee Smolin’in Kozmolojik Doğal Seçilim Hipotezi
Lee Smolin’in Evrenin Yaşamı (The Life of the Cosmos) yapıtı ele alındığında, modern fizikteki en büyük metodolojik açmazlardan biri olan İnce Ayar Problemi’ne (Fine-Tuning Problem) sunulan radikal ontolojik çözüm göze çarpmaktadır. Standart Model ve Genel Görelilik çerçevesinde tanımlanan temel fiziksel sabitlerin (ince yapı sabiti α, kütle çekim sabiti G, parçacık kütle oranları vb.), karmaşık maddelerin, nükleosentezin ve astrofiziksel yapıların oluşumuna izin verecek dar bir parametre aralığında bulunması geleneksel fizikte rastlantı ya da teleolojik argümanlarla açıklanmaya çalışılır. Smolin ise bu parametrik hassasiyeti, biyolojinin Darwinyen mekanizmasını kozmolojiye uyarlayarak Kozmolojik Doğal Seçilim (Cosmological Natural Selection - CNS) hipoteziyle açıklar.
Klasik Genel Görelilik kuramına göre, masif yıldızların kütle çekimsel çöküşü sonucunda oluşan kara delik merkezlerinde uzay-zaman eğriliği sonsuza gider ve singülarite çöküşü meydana gelir. Smolin, Döngüsel Kuantum Kütle Çekimi (Loop Quantum Gravity) paradigmalarından beslenerek, Planck ölçeğinde kuantum etkilerinin devreye girdiğini ve bu çöküşün sonsuz bir yoğunluk yerine bir kuantum kütle çekimsel sıçramaya (quantum bounce) dönüştüğünü öne sürer. Bu süreçte kara deliğin olay ufkunun ardında, atasal uzay-zaman dokusundan topolojik olarak ayrışan ve genişleyen yeni bir türev uzay-zaman (bebek evren) meydana gelir.
Bu kozmolojik doğum sürecinde parametre uzayında kuşaklararası aktarım ve stokastik pertürbasyon mekanizmaları belirleyici rol oynar. Sıçrama esnasında oluşan türev uzay-zaman, ebeveyn evrenin temel fiziksel sabitler kümesini ve boyutsuz parametrelerini büyük ölçüde korur (parametrik miras). Ancak kuantum düzeyindeki dalgalanmalar nedeniyle, iletilen sabitlerde (örneğin ince yapı sabitinde veya kuark kütlelerinde) çok küçük oranlarda rastgele sapmalar (stokastik pertürbasyon) yaşanır; bu durum parametre uzayında sürekli bir varyasyon yaratır. Kozmolojik ölçekteki "uyum başarısı" ise bir evrenin üretebildiği toplam kara delik katsayısıdır. Sabitleri masif yıldız oluşumuna, efektif soğuma mekanizmalarına ve kütle çekimsel çökmeye elverişli olan evrenler, popülasyonda yüksek oranda kara delik ve dolayısıyla yüksek oranda türev evren üreterek kozmik toplulukta istatistiksel baskınlık (popülasyon dominansı) kazanır. Kara delik üretemeyen parametrik konfigürasyonlar ise "kısır" kalarak elenir.
Metnin felsefi boyutunda dikkat çeken bir diğer kritik aşama, Antropik İlke’nin reddi ve yaşamın epifenomenal niteliği üzerine kurulan analizdir. Kozmologların sıklıkla başvurduğu Antropik İlke, evrenin mevcut yapısını gözlemcinin varlığına bağlayan teleolojik veya gözlemci seçilim sapmasına (observer selection bias) dayalı bir yaklaşımdır. Smolin bu anlayışı bilimsel açıdan kısıtlı bulur. CNS hipotezine göre evren, organik yaşamın ortaya çıkması için değil, kara delik üretim kapasitesini maksimuma çıkarmak üzere evrimleşmiştir. Ancak kararlı bir astrofiziksel evrim (uzun ömürlü yıldızlar, karbon/oksijen nükleosentezi, moleküler soğuma bulutları) hem kara delik oluşumunun hem de kimyasal/organik yaşamın ön koşuludur. Dolayısıyla yaşam, kara delik üretim verimliliğini optimize eden kozmolojik süreçlerin zorunlu bir ikincil yan ürünüdür (epifenomen).
İncelememde son olarak vurgulanması gereken nokta, modelin ampirik sınanabilirliği ve yanlışlanabilirlik (falsifiability) kapasitesidir. Smolin’in kuramını diğer spekülatif çoklu evren modellerinden ayıran en kritik özellik, Karl Popper'ın yanlışlanabilirlik kriterine uygun olmasıdır. CNS hipotezinin temel öngörüsü, mevcut evrenimizdeki fiziksel sabitlerin kara delik üretimini maksimuma çıkaran lokal bir optimizasyon noktasında durduğudur. Bu öngörü deneysel ve teorik olarak sınanabilir: Eğer teorik simülasyonlarda veya hesaplamalarda, örneğin ince yapı sabiti α ya da proton-nötron kütle farkı üzerinde yapılan bir değişiklik sonucunda evrendeki toplam kara delik sayısının arttığı tespit edilirse, Smolin’in Kozmolojik Doğal Seçilim hipotezi yanlışlanmış olur.
Sonuç olarak Lee Smolin, Evrenin Yaşamı ile fiziği Newtoncu ve Platonik "zamandan bağımsız, mutlak ve ebedi yasa" kalıplarından çıkarıp; dinamik, tarihsel ve süreç odaklı bir ontolojiye taşır. Fiziksel sabitler artık uzay-zamanın başında rastgele belirlenmiş dogmatik sayılar değil, kozmolojik kuşaklar boyunca parametre uzayında süzülerek optimizasyona uğramış adaptif yapılardır. Eser, teorik fizik ile evrimsel biyoloji arasında kurduğu epistemolojik köprüyle kozmoloji literatüründeki dönüm noktalarından biri olmayı sürdürmektedir.

Uzun bir aradan sonra çizgi roman okuyayım dedim. Daha önce hiç Iron Man romanı okumamıştım. Bu, yazar Matt Fraction ve çizer Salvador Larroca elinden çıkmış ödüllü bir seri olan The Invincible Iron Man'in ilk cildiymiş. Matt Fraction elinden Hawkeye, Punisher, Batman 2025, Uncanny X-Men gibi bayağı eser çıkmış birisi. Çizimlerden hiç hoşlanmadığımı özellikle belirtmeliyim.

Hikayenin dönemi İç Savaş sonrası Tony'nin SHIELD direktörlüğü yaptığı bir periyot. Anladığım kadarıyla Iron Man 3 filminin konusunda bu seriden bayağı bir detay kullanmışlar. Konunun iskeletinde çok benzerlik görüyorum. İlk filmdeki iş arkadaşı Obadiah Stane'nin deli oğlu Ezekiel Stane farklı alanlardan Tony'yi ciddi şekilde sınamaya gelmiş ve kendisini altıncı kabusuyla tanıştırıyor. İşlenen karakterler Tony, Stane, Richards, Peter gibi dahi nörofarklılar olduğu için onların gözünden dünyaya bakmak ve düşüncelerini incelemek gerçekten hoşuma gidiyor.

Tony atalarının mirası olan silah endüstrisi şirketinin vizyonunu değiştirmeye bayağı odaklanmış birisiyken, karaborsadan kendi teknolojisini ters mühendislikle daha üst bir seviyeye çıkararak dünyayı kaosa sürükleyebilecek bir teknolojinin önünü açmış durumda olan Stane, onu kendi mirası üzerinde kumar oynayacak kadar zor duruma düşürüyor. İnsanları canlı bombaya çeviren ve biyolojik enerjilerini nükleer seviyesine çıkarabilen bir teknoloji üçüncü filmde Mandarin üzerinden anlatılmıştı. Onunla da baş etmek için Ev Partisi Protokolü'nü kullanmıştı. Yalnız, bu yönleriyle falan da bakınca herhangi bir şeyin film uyarlamasına ciddi haksızlık edildiğine bir kere daha emin oldum. Evet, romanın da sonunda Tony Peter'ın kamerasından ilk defa endişeli ve yorgun görüntüleniyor ama Iron Man 3'te verilen panik-obsesif psikoloji başka bir seviyeydi. Hele bunu tüm Avengers mitolojisine yedirdikleri için ben hiç eleştiride bulunamam bu noktada. Bu arada, karakter arasındaki ilişkilerde film serisindeki sıcaklığı asla bulamıyorsunuz bunu da belirtmeliyim. Hele Pepper gerçekten film serisinin tuzu biberiydi. Burada öyle yakın bir ilişkileri yok sanırım ve Tony'nin kendisini hayatta tutma çabalarına nankör tripleri açıkçası şu günlerde fevkalade canımı sıktı. Adamın suratına karşı sen bombasın ben de öyle olmak istemiyorum iması yaptı ya la.

Hikaye bana bir nevi çift dikiş oldu ve etkilendim diyemem. Çizimler de benim için ekstra sevimsiz olunca pek verimli bir okuma oldu diyemem ama yine de uzun zaman sonra güzel bir his verdi.

Ataların hikâyesi, Richard Dawkins'in evrimin dört milyar yıla yayılan hikâyesini günümüzden geriye giderek anlattığı kitabı. İngilizce olarak 2004'te yayınlanan kitap Türkiye'de Hil Yayınları tarafından 2008'de Türkçe yayınlandı.