Masalsı bir kurgunun ardında, ölmekte bir uygarlığın tahlili...

İnceleme sonunda spoiler olduğunu söylemem gerekiyor ama okusanız da hevesiniz kaçmaz bence, çünkü bu kitabın olayı, kurgusunun ilginçliği değil. Peki nedir?

Bir uzay gemisi Mars'a çarpar ve gemidekilerden yalnızca bir Çinli adam, gezegendekilerin ona sonradan vereceği adla "Bay Dünya" hayatta kalır. Bay Dünya, Kedi İnsanları denen, suratları kediye benzeyen Marslı bir tür tarafından götürülür.

Kedi İnsanları son derece dejenere olmuş bir toplumdur. Hırsızlık, yalan söylemek ve birbirlerine kazık atmak sıradandır. Tembel ve zevk düşkünleridir. Ciddi işleri yabancılara bırakırlar. Kedi İnsanları yabancılardan korkar, onların sözlerini dinler ve yalnızca yabancılara güvenirken içlerinde büyük bir kopukluğa sahiptir.

Kedilerin imparatoru ülkenin zenginliklerini, antik eserlerini ve arsalarını yabancılara satarken onlar yalnızca günü kurtarır. Herkes devlet memuru olmaya çalışır ve bunu başarınca da yan gelir yatarlar.

Ayrıca Kedi insanları aşırı derecede cinsiyetçidir ve üst düzey bürokratlar, güçlerini birden fazla cariye alarak ispatlar. Bir bölümde Bay Dünya, ölen bir büyükelçinin karısı ve sekiz cariyesiyle tanışır. Büyükelçinin karısı sürekli büyülü yaprak yemediği ile övünmekte ve cariyelere "uğursuz" diye hakaret etmektedir.

Kitapta dikkatimi en çok çeken eğitimin bozulması oldu. Hatta her şeyi başlatanın eğitimdeki bozukluk olduğunu söylemek mümkün. Şöyle ki kedi insanlarının yavruları okula başladığı ilk gün üniversite mezunu olurlar. Gerçek bir eğitim görmezler, kitap bile okumazlar. Öğretmenlere ve müdürlere şiddet uygulayabilirler. Öğretmenlik ülkedeki en değersiz meslektir.

Kitap, alegorik bir anlatıma sahip. Mesela kitapta büyülü yaprak adında bir yaprak cinsi var, Kedi İnsanlarının temel besini. Bu yaprak yiyenleri keyiflendiriyor, tembel olmalarının nedeni de bu, iş yapmalarını engelliyor fakat onsuz da yaşayamıyorlar. Büyülü yaprağa bağımlı olmuşlar.

Büyülü yaprağın afyonu temsil ettiğini düşündüm. Zira 19. yüzyılda İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Hindistan'da ürettiği afyonu yasa dışı yollarla Çin'e sokmaya başladı ve kısa sürede milyonlarca Çinli afyon bağımlısı olmasına neden oldu. Çin imparatoru afyonları imha ettirince de İngilizler Çin'e savaş açtı. Bu olaya Afyon Savaşları denir.

Kedi İnsanları'nı anlatırken aslında Çin'in mevcut durumunu eleştiren Lao She, bunu belli etmemek için arada "Aydınlık Çin, yüce Çin asla böyle değildi" gibi tabirler kullanıyor. Başta "Yazar memleketini kayırmış," demiştim ama okudukça meseleyi daha anladım.

Kitap ilerledikçe didaktik bir yapıya kavuşuyor. Kedi İnsanlarının siyasetteki ve eğitimdeki yozlaşmışlığının analizini Küçük Akrep adındaki genç karakterin ağzından sayfa sayfa okuyoruz. Burada "Aman, yazar kendi ülkesini eleştiriyor," deyip geçmemek gerekiyor. Çünkü bazı satırlarda, ne yazık ki Türkiye'nin bugünkü durumundan da izler buldum.

"En başarılı olanlara en az ödül verilirdi. Kedi İnsanların mantığı böyleydi." diye bir alıntı var mesela. Bizim de dilimize pelesenk olmuş ve hayatta izlerini gördüğümüz bir replik değil midir, "Türkiye'de hiçbir başarı cezasız kalmaz."

Her okur zaten bu soruları kendi içinde soracaktır.

Kitap ilerledikçe daha didaktik bir anlatıma kavuşuyor. Yazar, Mars'a giden bir adamın maceralarını araç olarak kullanarak "Nasıl bir toplum olunmamalı?" ya da "Bir uygarlık nasıl yok olur?" kılavuzu yazmış.

Nitekim kitabın sonu da "kısa boylular" diye tarif edilen -Japonları temsil ettiğini düşünüyorum- başka bir türün Kedi İnsanları'na acımasızca saldırması ve sivil, yaşlı, çocuk dinlemeden öldürmesiyle gelir.

Shakespeare’in adını biliriz. Kaleme aldığı trajedileri; Romeo ve Juliet’in imkânsız aşkını, Kral Lear’ın kızlarından gördüğü vefasızlığı, Macbeth’in hırstan gözünün dönüşünü…

Ancak kaleminin ardındakilerden pek haberimiz yoktur. Eser olan Hamlet’i tanırız ama -Shakespeare’in hayatını araştıranlar hariç- Hamlet ya da Hamnet diye bir oğlu olduğunu bilmeyiz.
Kimi kaynaklara göre Anne, kimilerine göre de Agnes olan karısı da sadece bir isimden ibarettir bildiğimiz tarihte. Edebiyat ise tarihin boşluklarını dolduruyor.

Bu kitapta yazar, bize Agnes’ın hikâyesini kurgulayarak anlatıyor.

Agnes, doğayla iç içe büyüyen, şifacı bir kadın. Bitkilerin dilini biliyor. Birini baş ve işaret parmağı arasındaki eti tuttuğu zaman onun düşüncelerini algılayabiliyor. Zamanın ona neler getireceğini sezgilerinde duyuyor. Kitap, gerçekçilik ve fantazya arasındaki tampon bölgede, büyülü gerçekçiliğin topraklarında geziniyor.

Stanford kasabasında eldivencinin oğlu olan Latince öğretmeniyle karşılaşmasını, birbirlerine âşık oluşlarını, evlenmelerini geçmiş ve şimdiki zaman arasındaki yumuşak geçişlerle okuyoruz. Bu arada William Shakespeare’in adı kitapta bir kez bile geçmiyor. Onun adı “Agnes’ın kocası”. Nasıl tarih, William’ı ön plana çıkarmışsa kitap da tam tersini yapıp Agnes’ı öne çıkarıyor.

Agnes iki çocuğu olacağını söylüyor hep. Öyle seziyor. Fakat ikinci hamileliğinde ikiz çocuk dünyaya getiriyor: kordon dolanarak doğan zayıf bebek Judith, güçlü ve kuvvetli bir bebek olan Hamnet.

Büyüdüklerinde de bebekliklerindeki gibi olur ikizler. Judith sıkça hastalanan, narin bir kız çocuğudur. Hamnet ise genç bir erkek olma yolunda ilerlemektedir. Agnes, ölümün Judith’i alıp götürmesinden korkar hep. Onu korumak ister.

Bu sırada yalnızdır Agnes. Çünkü kocası, ailesinden uzağa, Londra’ya gitmiş, görkemli tiyatro kariyerine başlamıştır.

Kitaba iki yerde hayran oldum. Birisi, veba taşıyan pirelerin maymundan miçoya, oradan bir gemiye, Venedik’ten gelen cam hediyelikleri saran kumaşa geçişi, vebanın Stanford’a kadar taşınmasıydı.

Diğeri de ikinci kısımdaki cenaze sahnesi. Buradan itibaren yirmi otuz sayfa boyunca sessizce gözyaşı akıttım. Çocuğunu kaybeden bir annenin acısını öyle bir anlatıyor ki yazar. “Yaşatıyor” demek isterdim, ama umarım hiçbir anne böyle bir acı yaşamaz, birazını okurla paylaştırıyor diyeyim.

Kitabı bir parça kalbim kırık bitirdim.