İçerikler

On İki Hayvanlı Türk Takvimi (İng: "Twelve-Animal Turkish Calendar"), birbirini izleyen on iki yıla on iki farklı hayvanın adını veren ve bu dizinin bitiminde yeniden başa dönen bir takvim sistemidir.^[1] Eski Türk takvimi (İng: "ancient Turkish calendar") geleneğinde bu on iki yıllık devre (İng: "cycle"), doğum ve savaş tarihlerinin hesabından devlet kayıtlarına kadar yılları sıralamak için kullanılmıştır.^[1][3] Sekizinci yüzyıldaki yazıt (İng: "inscription") metinlerinde Kül Tigin ve Bilge Kağan gibi yöneticilerin ölüm ve cenaze kayıtları da bu hayvan yıllarıyla düşülmüştür.

Ancak bu sistemi tek bir değişmez hayvan listesi sanmak yanıltıcıdır. Farklı dönemlerin ve dillerin belgelerinde üçüncü sıradaki hayvan bazen leopar bazen kaplan olarak karşılanmaktadır. Beşinci sıradaki yıl ise bazı kayıtlarda timsah, bazılarında ejderha adıyla karşımıza çıkmaktadır. Orta Çağ boyunca bozkırdan İran ve Anadolu'ya uzanan medeniyet havzalarında bu düzen taş kitabe satırlarından vergi makbuzlarına, diplomatik mektuplardan astronomi (İng: "astronomy") tabloları içeren zic (İng: "zij") metinlerine kadar pek çok alanda kullanılmıştır. Türk toplulukları farklı dönemlerde Hicri, Celali, Rumi ve Miladi gibi başka sistemler de kullanmıştır ve bunların bütünü Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler başlıklı genel makalede anlatılmaktadır. Biz de bu yazımızda on iki hayvanlı düzene odaklanarak önce dizideki hayvanları ve adlandırma farklarını inceleyeceğiz, ardından sistemin hesaplama (İng: "reckoning") kurallarını ve tarihi belgelerdeki somut kayıtlarını ele alacağız.

DNA ile RNA arasındaki farklar, bu iki nükleik asidin kimyasal yapı taşlarında, zincir düzeninde ve hücresel görevlerinde ortaya çıkmaktadır. Kısaca DNA olarak bilinen deoksiribonükleik asit (İng: "deoxyribonucleic acid"), bir canlının gelişmesi, yaşamını sürdürmesi ve üremesi için gereken biyolojik talimatları saklamaktadır. Ribonükleik asit (İng: "ribonucleic acid") ise çok yönlüdür. Kısaca RNA denilen bu yapı, protein yapım talimatlarını taşımaktan genleri düzenlemeye kadar pek çok farklı hücresel görev üstlenmektedir. DNA tipik olarak deoksiriboz şekeri ve timin içeren iki zincirli bir yapıdır. Çoğunlukla tek zincirli olan RNA ise riboz şekeri ve urasil barındırmaktadır.

İki molekül arasındaki ayrım sıkça basit bir zincir sayısı karşılaştırmasına indirgenmektedir. Oysa şeker halkasındaki tek bir oksijen atomu farkı bile RNA zincirinin hidrolizle kesilmeye yatkınlığını artırmaktadır.^[3][10] Genellemeler de her zaman geçerli değildir. DNA sadece hücre çekirdeğinde bulunmamaktadır, mitokondride ve kloroplastta da yer almaktadır. Benzer şekilde RNA molekülleri de ilk bakışta sanılanın aksine her koşulda tek zincirli kalmamaktadır. Bu yazımızda iki nükleik asidin keşfinden atom ölçeğindeki mimarisine, kimyasal kararlılığından hasar onarımına uzanan mekanizmaları birlikte inceleyeceğiz.

Metabolizma (İng: "metabolism"), bir canlının vücudundaki her bir hücrenin içinde gerçekleşen kimyasal tepkimelerin bütünüdür.^[6] Canlılık tekil bir molekülün varlığına dayanmamaktadır. Hücreler, dışarıdan aldıkları besin ögelerini binlerce kimyasal dönüşüm içeren bu kesintisiz ağ sayesinde işleyerek elde ettikleri enerjiyi hem yaşamsal süreçlerin sürdürülmesinde hem de yeni organik maddelerin sentezinde kullanmaktadır. Kasların kasılmasından sinirsel uyartıların iletilmesine, hücre içi hareketlerden vücut sıcaklığının korunmasına kadar her biyolojik işlev bu kimyasal ağın ürettiği kullanılabilir enerjiye bağımlıdır.

İlk bakışta bir hücrenin karmaşık yapısını on yıllar boyunca düzenli tutabilmesi fizik yasalarına aykırı görünebilir. Günlük dilde de enerji moleküllerinin bağları kırıldığında içlerindeki enerjinin kendiliğinden fışkırdığı yönünde yaygın bir kanaat vardır. Oysa bu izlenim yanıltıcıdır. Canlı hücreler fizik yasalarını çiğnememektedir. Hiçbir hücre bağ kırarak bedava enerji elde edememektedir. Hücre içinde açık sistem termodinamiğine uygun biçimde çalışan, enzimlerle hızlandırılan ve boşa enerji tüketen döngüleri sınırlayan çok katmanlı bir kimyasal düzen işlemektedir.

Güneş kendi etrafında kaç günde döner sorusunun kısa cevabı, yaklaşık 25 gündür. Bu süre, Güneş'in ortasından geçen ekvator bölgesi için geçerlidir. Ancak Güneş katı bir küre değil, çok sıcak bir gaz küresidir. Bu yüzden kutuplarda dönüş daha yavaştır. Orada bir tur yaklaşık 36 gün sürmektedir.^[1]

Katı bir cisim döndüğünde bütün parçaları bir turu aynı sürede tamamlamaktadır. Örneğin Dünya'nın her noktası bir turu yaklaşık 24 saatte bitirmektedir. Güneş ise böyle değildir. Güneş, elektrik yüklü ve çok sıcak bir gazdan oluşmaktadır. Bu gaza plazma denmektedir. Güneş katı olmadığı için bölgeleri birbirinden farklı hızlarda dönebilmektedir. Ekvatorda dönüş daha hızlıdır. Kutuplara yakın yerlerde ise dönüş daha yavaştır. Bu duruma diferansiyel dönme (İng: "differential rotation") adı verilmektedir.