İçerikler

Garip akımı, edebiyat araştırmalarında Birinci Yeni adıyla da anılan ve Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu ile Melih Cevdet Anday tarafından kurulan yenilikçi bir Türk şiir hareketidir.^[1] Bu üç şair, yalınlığı sanatın özü saymıştır.^[1] Hareketin ilk şiirleri 1930'ların ortalarında Varlık dergisinde yayımlanmaya başlamıştır. Ortak Garip kitabı 1941 yılında Resimli Ay Matbaasında basılmıştır.^[5] Kitabın başında yer alan ön söz, şiirde yenilik isteyen bir manifesto olarak değerlendirilmektedir.

Halman'a göre Garip, serbest nazmın ilk icadı olarak anlatılmamalıdır. Serbest nazım bu hareketten önce de kullanılmıştır.^[4] Staudt'a göre 1941 tarihli ön sözü bütün şiirlerin değişmez tarifi saymak doğru değildir.^[3] Bu yazıda önce Garip hareketinin doğuş koşulları ele alınmakta, sonra üç kurucu şairin ortak ve ayrışan yolları izlenmekte, ardından 1941 bildirisinin yıktığı kalıplar ile kurduğu yeni poetika incelenmektedir. Poetika, bir şairin ya da akımın şiire ilişkin ilke ve görüşlerinin bütünü demektir. Ayrıca yazının son bölümleri üç şiiri adım adım çözümlemekte ve bildirinin sınırlarını tartışmaktadır.

Türkiye'nin dış ticareti, 1929 ve 1931 yıllarında başlayan korumacı gümrük tarifeleri ve kota uygulamalarından 1980 sonrasındaki ihracata dayalı serbestleşme politikalarına ve 1996 yılında yürürlüğe giren Avrupa Birliği Gümrük Birliği entegrasyonuna uzanan tarihsel bir dönüşümle gelişmiştir. Günümüzde Türkiye'nin mal ticaretinde toplu ortak olarak ilk sırada Avrupa Birliği yer almaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Irak, Rusya, Çin ve İsviçre de Türkiye'nin yoğun mal ticareti yürüttüğü ülkeler arasındadır.

Ülke ekonomisinin küresel pazarlarla bütünleşmesini mal ve hizmet ticaretinin gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı göstermektedir. Dünya Bankası'na göre bu oran 1970 yılında %11 iken 2012 yılında %58'e çıkmıştır. Dünya Ticaret Örgütü'ne göre bu oran 2016 yılında %48,0 iken 2021 yılında %69,8'e yükselmiştir. Kurumun incelemesine göre 2021 yılında toplam mal ihracatının %94,5'i imalat sanayii ürünlerinden oluşmuştur. Aynı incelemeye göre Türkiye'nin ihracatının büyük kısmı ithal ara mallarına, yarı mamullere veya hammaddelere bağlı olduğundan ticaret dengesi döviz kuru hareketlerine duyarlıdır. Bu yazıda küresel ticaretin genel kuramsal çerçevesi dışarıda bırakılmaktadır. Bunun yerine dış ticaret istatistiklerinin nasıl ölçüldüğü, Türkiye'nin tarihsel ticaret politikaları, güncel ülke ve ürün dağılımı ve ulaşım koridorlarının mekansal bağlantıları adım adım çözümlenmektedir.

Tarım Devrimi, insan topluluklarının avcılık ve toplayıcılıktan geçimin esas olarak tarıma dayandığı bir yaşam düzenine geçişini ifade eden tarihsel dönüşümdür. Bazı toplulukların tarımı yaklaşık on iki bin yıl önce benimsemesiyle başlayan bu süreç tek bir merkezde ve aynı anda ortaya çıkmamıştır. Yakın Doğu, Çin, Sahra Altı Afrika, Mezoamerika ve Güney Amerika gibi birbirinden uzak coğrafyalarda tarım farklı dönemlerde bağımsız olarak gelişmiştir. İnsanlar yabani bitki ve hayvan türlerini seçerek yönetmeye başlamıştır. Bu süreç kalıcı köylere, iş bölümüne ve binlerce yıl sonra Eski Çağ'ın büyük kentlerine uzanmıştır.

Uzun süre büyük taş yapıların inşası için tarımsal üretimin gerekli bir önkoşul olduğu varsayılmıştır. Oysa arkeolojik bulgular bu sıralamayı sorgulatmaktadır. Göbekli Tepe'nin bazı erken yapıları, tarımdaki evcilleştirmeden daha eskidir. Ürdün Vadisi'ndeki yükseltilmiş döşemeli tahıl ambarları da evcilleştirmeden önceye tarihlenmektedir. Üstelik Tilo Kerig ve arkadaşlarının konut büyüklüklerini inceleyen araştırması, Neolitik'in ilk 2.000 yılında belirgin bir servet eşitsizliği bulmamıştır. Bu yazı tarımın yerleşik hayata ve Eski Çağ ekonomilerine etkisini katman katman ele almaktadır. Önce bitki yetiştirme ile evcilleştirme arasındaki fark açıklanmaktadır. Ardından yerleşik yaşamın insan bedeni ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki maliyetleri incelenmektedir. Son olarak Mezopotamya ve Mısır'da tapınak, saray, vergi ve yazı etrafında örgütlenen yeniden dağıtım ekonomileri anlatılmaktadır.

Limit hız (İng: "terminal velocity"), bir akışkan içinde hareket eden katı bir cismin karşılaştığı akışkan direncinin hareketi sürdüren kuvvete eşitlenmesiyle ulaştığı sabit hız değeridir. İster atmosferde paraşütü henüz açılmamış bir paraşütçü ister durgun bir gölde dibe çöken mikroskobik bir tortu tanesi olsun, akışkan içindeki her cisim hızlandıkça büyüyen bir direnç kuvvetiyle karşılaşmaktadır. Hareketin başlangıcında sürücü kuvvet dirençten büyük olduğu için cisim ivmelenmektedir. Ancak hız arttıkça direnç kuvveti de büyümekte ve nihayet sürücü kuvveti dengelemektedir. Başka bir deyişle iki kuvvet birbirine eşitlendiği anda net kuvvet sıfırlanmaktadır. Böylece ivme ortadan kalkmaktadır. Cisim ise yoluna sabit bir hızla devam etmektedir.

Hava direncinin kurduğu bu denge olmasaydı yağmur damlalarının yeryüzüne çarpma sürati çok daha büyük olurdu. Örneğin yükseklikteki bir buluttan serbest bırakılan kütleli bir model damla, hiçbir hava direnciyle karşılaşmasaydı yere süratle çarpardı. Oysa doğrusal direnç modelinde aynı model damla kısa sürede dengeye ulaşmakta ve yeryüzüne limit hızla inmektedir. Benzer şekilde yüksek irtifadan atlayan bir paraşütçü vücut duruşunu değiştirerek limit hızını düzeyinden yaklaşık değerine çekebilmektedir. Paraşütünü açtığında ise hız çok daha düşmekte, böylece iniş yumuşamaktadır.