İçerikler

Engin Arık kimdir sorusunun kısa cevabı, Türkiye'de deneysel parçacık fiziğine öncülük etmiş bir kadın fizikçi olmasıdır. Arık, İstanbul'daki Boğaziçi Üniversitesi'nde profesör olarak çalışmıştır. Avrupa'daki CERN laboratuvarında yapılan büyük deneylerde Türk ekiplerine önderlik etmiştir. Engin Arık, 30 Kasım 2007'de Isparta'da bir dağa çarpan uçakta beş çalışma arkadaşıyla birlikte hayatını kaybetmiştir.

Engin Arık, parçacık fiziği adı verilen bilim dalında çalışmıştır. Bu bilim dalı, evrendeki her şeyi oluşturan çok küçük parçacıkları incelemektedir. Bu parçacıklar atomdan bile küçüktür. Böyle küçük parçacıkları incelemek için dünyanın en büyük ve en karmaşık bilim aletleri kullanılmaktadır. Bu aletler, İsviçre ile Fransa sınırındaki CERN laboratuvarında bulunmaktadır. 1954 yılında kurulan CERN, Avrupa ülkelerinin ilk ortak çalışmalarından biridir. Burada dünyanın dört bir yanından gelen bilim insanları çalışmaktadır. Parçacıklar, ışık hızına yakın bir hızla birbirine çarptırılmaktadır. Böylece bilim insanları doğanın temel kurallarını anlamaya çalışmaktadır.^[4]

Güneş kendi etrafında kaç günde döner sorusunun kısa cevabı, yaklaşık 25 gündür. Bu süre, Güneş'in ortasından geçen ekvator bölgesi için geçerlidir. Ancak Güneş katı bir küre değil, çok sıcak bir gaz küresidir. Bu yüzden kutuplarda dönüş daha yavaştır. Orada bir tur yaklaşık 36 gün sürmektedir.^[1]

Katı bir cisim döndüğünde bütün parçaları bir turu aynı sürede tamamlamaktadır. Örneğin Dünya'nın her noktası bir turu yaklaşık 24 saatte bitirmektedir. Güneş ise böyle değildir. Güneş, elektrik yüklü ve çok sıcak bir gazdan oluşmaktadır. Bu gaza plazma denmektedir. Güneş katı olmadığı için bölgeleri birbirinden farklı hızlarda dönebilmektedir. Ekvatorda dönüş daha hızlıdır. Kutuplara yakın yerlerde ise dönüş daha yavaştır. Bu duruma diferansiyel dönme (İng: "differential rotation") adı verilmektedir.

Metafizik şiir, ruh ile madde arasındaki ilişkiyi veya gerçekliğin nihai doğasını konu edinen şiirdir. Terim dar anlamıyla 17. yüzyıl İngiliz edebiyatında yazan bir şairler topluluğunu adlandırırken, geniş anlamıyla bu soruları işleyen her şiir için kullanılabilmektedir. Türk edebiyatında bu geniş anlamın güçlü örneklerini, dini değerleri ve geleneğe duyarlığı modern şiirin araçlarıyla birleştiren şairler vermiştir. Necip Fazıl Kısakürek, Sezai Karakoç ve İsmet Özel bu yönelişin öne çıkan adlarıdır. Üçü de aynı inanç zemininden beslenmektedir. Yine de her biri ölüm, hakikat ve insan hakkındaki soruları kendine özgü bir biçimle sormuştur.

Terimin geçmişi, bugünkü kullanımından oldukça farklıdır. İngiliz edebiyatında bu adlandırmanın bilinen kaynaklarından biri olan yazar, söz konusu şairlerin yöntemine çekinceyle yaklaşmıştır. Bugün ise dini ve metafizik şiir üzerine yapılan tartışmalar, Arapça bir iman bildirimini başlık yapan veya Hızır'la kırk saatlik bir yolculuğa çıkan Türkçe şiirleri de kapsamaktadır. İlk durak, kavramın felsefi köküdür. Ardından tarihsel topluluk, modern şiirdeki dini duyarlık ve üç Türk şiiri, yani "Çile", Hızırla Kırk Saat ve "Amentü" ölçü, imge ve yapı düzeyinde ele alınmaktadır. Son bölüm ise bu şiirleri okurken kolayca düşülen yanılgılara ayrılmıştır.

Bağışıklık türleri, vücudun yabancı istilacılara karşı geliştirdiği savunmanın hızına ve hedef seçiciliğine göre temel olarak doğal bağışıklık ile kazanılmış bağışıklık biçiminde iki ana kola ayrılmaktadır.^[1][2] Doğal bağışıklık bireyin dünyaya geldiği andan itibaren hazır bulunan ve mikropların istilasına karşı genel bir koruma sağlayan savunma işlevlerini kapsarken, kazanılmış bağışıklık belirli hedeflere özgü hücrelerin çoğalmasına ve eşgüdümüne dayandığı için daha geç devreye girmektedir. Yani biri hızlıdır, diğeri ise seçicidir. Kazanılmış koruma da savunma unsurlarının kişinin kendi vücudunda üretilmesi durumunda aktif bağışıklık, başka bir canlıdan hazır olarak devralınması durumunda ise pasif bağışıklık olarak sınıflandırılmaktadır.^[7]

Bağışıklık konusunda akla gelen ilk sorulardan biri, bağışıklık sisteminin güçlü olup olmadığının nasıl anlaşılacağıdır. Ne var ki tıpta bir insanın bağışıklık işlevini ya da hastalıklara karşı direncini tek başına ölçebilen basit ve doğrudan bir test bulunmamaktadır.^[12] Gerçek bir tehdit yokken etkinleşen ya da tehlike geçince durmayan bir bağışıklık yanıtı alerji ve otoimmün hastalık gibi sorunlara yol açabilmektedir.^[4] Bu yazıda savunma hatlarının nasıl sınıflandırıldığı, hücresel ve moleküler mekanizmaların nasıl işlediği, aşılama ile hazır serum uygulamalarının klinik verileri ve bağışıklık gücüne dair yanılgılar ele alınmaktadır.

Lewis nokta yapısı (İng: "Lewis dot structure"), bir atomun son enerji seviyesindeki valans elektronlarını element sembolü çevresinde noktalarla, atomlar arasındaki kovalent bağları ise nokta çiftleri veya çizgilerle gösteren kimyasal bir modeldir.^[1][3] Amerikalı kimyager Gilbert Newton Lewis, 1902 tarihli notlarına dayanan bu gösterimi 1916 yılında bilim dünyasına sunmuştur. Gösterim, atomların elektron paylaşarak veya aktararak nasıl bir araya geldiğini kağıt üzerinde izlemeyi sağlamaktadır. Çizim için önce bütün atomların valans elektronları toplanmakta, ardından merkez atom seçilerek komşu atomlar arasına tekli bağlar konulmakta ve kalan elektronlar oktet kuralına göre dağıtılmaktadır.

Su (H₂O), çamaşır ağartıcılarındaki hipoklorit iyonu (OCl⁻) veya fosil yakıtların yanmasıyla ortaya çıkan karbonmonoksit (CO) gibi türlerin kimyasal davranışı, elektronların atomlar arasında nasıl paylaşıldığına bağlıdır. Örneğin karbonmonoksitteki 10 valans elektronu bir üçlü bağ kurmakta ve karbon ile oksijen üzerinde birer ortaklanmamış elektron çifti bırakmaktadır. Kaynağa göre karbonmonoksit, hemoglobindeki demire bağlanarak oksijenin normalde bağlandığı yeri kapatabilmektedir ve bu, Lewis yapısı ile molekül davranışının ilişkilendirildiği bir örnektir. Üstelik iki atomlu bir gazdan çok atomlu iyonlara kadar bu türlerin hepsinde aynı sayım ilkeleri kullanılmaktadır. Karbonmonoksit ayrıca deterjan üretiminde kullanılan endüstriyel bir kimyasaldır.