İçerikler

İkinci Yeni, 20. yüzyıl ortasındaki Türk modernist şairleriyle ilişkilendirilen bir şiir hareketidir.^[1] Hareketin ilk örnekleri İstanbul ve Ankara'da yaşayan genç yazarların edebiyat dergilerinde yayımladığı metinlerde görülmüştür. Bu dönüşüm oldukça ani gelişmiştir. Yeni şiirlerin dikkat çeken ortak yanı, dil kurgusunda ve imge kullanımında beliren alışılmadık niteliktir. Hareketin adı şairlerin kendi seçimi olmamıştır. Eleştirmenler bu yeni yönelimi sonradan adlandırmıştır. "İkinci Yeni" sözünü ilk kez Muzaffer Erdost, 19 Ağustos 1956 tarihinde Son Havadis gazetesinde yayımladığı kısa bir yazıda kullanmıştır.^[2]

Bu şairler önceden toplanıp ortak bir sanat kararı almış mıydı? Yaygın kanının aksine şairlerin başlangıçta yayımladığı ortak bir bildiri metni yoktur. Çoğu başlangıçta birbirini dahi tanımamaktadır. Buna rağmen alüminyum, atom, naylon, neon, minibüs ve telefon gibi modern nesneleri dizelere taşımaları ya da yerleşik söz dizimi kurallarını esnetmeleri bakımından güçlü ortak eğilimler sergilemişlerdir. Farklı kentlerde filizlenen bu bireysel arayışlar kısa sürede Türk şiirinde kalıcı bir kırılma yaratmıştır.

Kemosentez (İng: "chemosynthesis"), canlıların güneş ışığına gereksinim duymadan inorganik maddelerin kimyasal tepkimelerinden açığa çıkan enerjiyi kullanarak kendi besinlerini üretmesi sürecidir. Karasal ormanlardan sığ denizlere kadar aşina olduğumuz yüzey ekosistemlerinde besin zincirinin ilk halkasını güneş enerjisini yakalayan yeşil bitkiler oluşturmaktadır. Ancak bitkiler karanlıkta yaşayamamaktadır. Güneş ışığının erişemediği derin okyanus çukurlarında ve deniz mağaralarının iç bölümlerinde klorofilli üreticilerin varlığı bu yüzden büyük ölçüde kısıtlanmaktadır.

Bu karanlık ortamlarda belirli bakteri ve arke grupları devreye girmektedir. Mikroskobik üreticiler çevredeki hidrojen sülfür, amonyum, nitrit, iki değerlikli demir ya da hidrojen gazı gibi maddeleri kimyasal tepkimelere sokarak organik madde (İng: "organic compound") sentezlemektedir. Üretilen bu besinler sadece mikroorganizmaların kendisini doyurmamaktadır. Zifiri karanlıkta yaşayan çok hücreli hayvan toplulukları da bu mikroskobik üretimle beslenmektedir. Bilim dünyasında uzun yıllar boyunca yeryüzündeki bütün canlılığın doğrudan ya da dolaylı biçimde Güneş'e bağımlı olduğu varsayılmıştır. Bu varsayım artık geçerliliğini yitirmiştir. 1977 yılında araştırmacılar derin okyanus tabanındaki bir hidrotermal bacayı ilk kez gözlemlediğinde beklenmedik bir manzarayla karşılaşmıştır. Tek bir ışık fotonunun bile ulaşmadığı bu zifiri karanlıkta gelişip serpilen yoğun bir canlı topluluğu saptanmıştır.^[1]

İklim türleri (İng: "climate types"), uzun süreli sıcaklık, yağış ve diğer atmosfer koşulları bakımından birbirine benzeyen yerleri ortak ölçütler altında gruplayan bilimsel sınıflandırma birimleridir.^[12] Benzer atmosfer koşullarının yayıldığı coğrafi alanlar ise iklim bölgesi (İng: "climate region" veya "climatic zone") olarak adlandırılmaktadır. Genel bir çerçevede dünya üzerindeki karalar tropikal, kurak, ılıman, karasal ve kutup olmak üzere beş ana grupta incelenmektedir.^[2]

Kışın çok üşüdüğümüz bir hafta ya da yazın ortasında bastıran bir sağanak, bulunduğumuz yerin iklimini değiştirir mi? Yanıt hayırdır, çünkü iklim sınıflandırmaları tek bir yılın olağandışı hava olaylarına değil, uzun dönemli ortalama iklim koşullarına dayanmaktadır.^[7][12] Taşoğlu ve arkadaşlarının 2024 tarihli araştırması, Türkiye'de 337 meteoroloji istasyonunun verileriyle düzeltilen haritada 14 farklı alt iklim türü belirlendiğini, Çoruh Vadisi çevresinde ise 20 kilometrelik yatay bir hat üzerinde yedi ayrı iklim türünün yan yana dizildiğini göstermektedir.^[12] Bu yazımızda standart iklim verilerinin nasıl üretildiğini, küresel sınıflandırma denklemlerini ve Türkiye'deki istasyon tablolarından sıcaklık ve yağış grafiği (İng: "climograph" veya "temperature and precipitation graph") okuma yöntemlerini adım adım inceleyeceğiz.

Kırınım (İng: "diffraction") ve girişim (İng: "interference"), dalgaların engellerle karşılaştığında veya aynı bölgede üst üste bindiğinde sergilediği iki temel dalga davranışıdır. Kırınım olayında dalgalar küçük engellerin çevresinde bükülmektedir. Ayrıca bu dalgalar dar bir yarık (İng: "slit") içinden geçtikten sonra yanlara doğru yayılmaktadır.^[1] Girişim ise iki veya daha fazla dalganın aynı noktada üst üste gelerek birbirini güçlendiren veya zayıflatan bileşke bir dalga oluşturmasıdır. Bu davranışlar su dalgalarında, seste ve görünür ışıkta gözlenmektedir.

Örneğin eşevreli ışıkla yapılan bir deneyde kapalı duran ikinci bir yarığı açmak, ekrandaki bazı aydınlık noktaları karartabilmektedir. Üstelik eşevreli ışıkla aydınlatılan çok düzgün ve yuvarlak bir cismin gölgesinin merkezinde parlak bir nokta oluşabilmektedir. Geometrik ışın çizimleriyle öngörülmeyen bu sonuçlar dalga modeliyle açıklanmaktadır.

On İki Hayvanlı Türk Takvimi, birbirini izleyen on iki yıla on iki farklı hayvanın adını veren ve bu dizinin bitiminde yeniden başa dönen bir takvim sistemidir.^[1] Eski Türk takvimi geleneğinde bu on iki yıllık devre, doğum ve savaş tarihlerinin hesabından devlet kayıtlarına kadar yılları sıralamak için kullanılmıştır.^[1][3] Sekizinci yüzyıldaki yazıt metinlerinde Kül Tigin ve Bilge Kağan gibi yöneticilerin ölüm ve cenaze kayıtları da bu hayvan yıllarıyla düşülmüştür.

Ancak bu sistemi tek bir değişmez hayvan listesi sanmak yanıltıcıdır. Farklı dönemlerin ve dillerin belgelerinde üçüncü sıradaki hayvan bazen leopar bazen kaplan olarak karşılanmaktadır. Beşinci sıradaki yıl ise bazı kayıtlarda timsah, bazılarında ejderha adıyla karşımıza çıkmaktadır. Orta Çağ boyunca bozkırdan İran ve Anadolu'ya uzanan medeniyet havzalarında bu düzen taş kitabe satırlarından vergi makbuzlarına, diplomatik mektuplardan astronomi tabloları içeren zic (İng: "zij") metinlerine kadar pek çok alanda kullanılmıştır. Türk toplulukları farklı dönemlerde Hicri, Celali, Rumi ve Miladi gibi başka sistemler de kullanmıştır ve bunların bütünü Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler başlıklı genel makalede anlatılmaktadır. Biz de bu yazımızda on iki hayvanlı düzene odaklanarak önce dizideki hayvanları ve adlandırma farklarını inceleyeceğiz, ardından sistemin hesaplama kurallarını ve tarihi belgelerdeki somut kayıtlarını ele alacağız.