İçerikler

Metafizik şiir, ruh ile madde arasındaki ilişkiyi veya gerçekliğin nihai doğasını konu edinen şiirdir. Terim dar anlamıyla 17. yüzyıl İngiliz edebiyatında yazan bir şairler topluluğunu adlandırırken, geniş anlamıyla bu soruları işleyen her şiir için kullanılabilmektedir. Türk edebiyatında bu geniş anlamın güçlü örneklerini, dini değerleri ve geleneğe duyarlığı modern şiirin araçlarıyla birleştiren şairler vermiştir. Necip Fazıl Kısakürek, Sezai Karakoç ve İsmet Özel bu yönelişin öne çıkan adlarıdır. Üçü de aynı inanç zemininden beslenmektedir. Yine de her biri ölüm, hakikat ve insan hakkındaki soruları kendine özgü bir biçimle sormuştur.

Terimin geçmişi, bugünkü kullanımından oldukça farklıdır. İngiliz edebiyatında bu adlandırmanın bilinen kaynaklarından biri olan yazar, söz konusu şairlerin yöntemine çekinceyle yaklaşmıştır. Bugün ise dini ve metafizik şiir üzerine yapılan tartışmalar, Arapça bir iman bildirimini başlık yapan veya Hızır'la kırk saatlik bir yolculuğa çıkan Türkçe şiirleri de kapsamaktadır. İlk durak, kavramın felsefi köküdür. Ardından tarihsel topluluk, modern şiirdeki dini duyarlık ve üç Türk şiiri, yani "Çile", Hızırla Kırk Saat ve "Amentü" ölçü, imge ve yapı düzeyinde ele alınmaktadır. Son bölüm ise bu şiirleri okurken kolayca düşülen yanılgılara ayrılmıştır.

Bağışıklık türleri, vücudun yabancı istilacılara karşı geliştirdiği savunmanın hızına ve hedef seçiciliğine göre temel olarak doğal bağışıklık ile kazanılmış bağışıklık biçiminde iki ana kola ayrılmaktadır.^[1][2] Doğal bağışıklık bireyin dünyaya geldiği andan itibaren hazır bulunan ve mikropların istilasına karşı genel bir koruma sağlayan savunma işlevlerini kapsarken, kazanılmış bağışıklık belirli hedeflere özgü hücrelerin çoğalmasına ve eşgüdümüne dayandığı için daha geç devreye girmektedir. Yani biri hızlıdır, diğeri ise seçicidir. Kazanılmış koruma da savunma unsurlarının kişinin kendi vücudunda üretilmesi durumunda aktif bağışıklık, başka bir canlıdan hazır olarak devralınması durumunda ise pasif bağışıklık olarak sınıflandırılmaktadır.^[7]

Bağışıklık konusunda akla gelen ilk sorulardan biri, bağışıklık sisteminin güçlü olup olmadığının nasıl anlaşılacağıdır. Ne var ki tıpta bir insanın bağışıklık işlevini ya da hastalıklara karşı direncini tek başına ölçebilen basit ve doğrudan bir test bulunmamaktadır.^[12] Gerçek bir tehdit yokken etkinleşen ya da tehlike geçince durmayan bir bağışıklık yanıtı alerji ve otoimmün hastalık gibi sorunlara yol açabilmektedir.^[4] Bu yazıda savunma hatlarının nasıl sınıflandırıldığı, hücresel ve moleküler mekanizmaların nasıl işlediği, aşılama ile hazır serum uygulamalarının klinik verileri ve bağışıklık gücüne dair yanılgılar ele alınmaktadır.

Lewis nokta yapısı (İng: "Lewis dot structure"), bir atomun son enerji seviyesindeki valans elektronlarını element sembolü çevresinde noktalarla, atomlar arasındaki kovalent bağları ise nokta çiftleri veya çizgilerle gösteren kimyasal bir modeldir.^[1][3] Amerikalı kimyager Gilbert Newton Lewis, 1902 tarihli notlarına dayanan bu gösterimi 1916 yılında bilim dünyasına sunmuştur. Gösterim, atomların elektron paylaşarak veya aktararak nasıl bir araya geldiğini kağıt üzerinde izlemeyi sağlamaktadır. Çizim için önce bütün atomların valans elektronları toplanmakta, ardından merkez atom seçilerek komşu atomlar arasına tekli bağlar konulmakta ve kalan elektronlar oktet kuralına göre dağıtılmaktadır.

Su (H₂O), çamaşır ağartıcılarındaki hipoklorit iyonu (OCl⁻) veya fosil yakıtların yanmasıyla ortaya çıkan karbonmonoksit (CO) gibi türlerin kimyasal davranışı, elektronların atomlar arasında nasıl paylaşıldığına bağlıdır. Örneğin karbonmonoksitteki 10 valans elektronu bir üçlü bağ kurmakta ve karbon ile oksijen üzerinde birer ortaklanmamış elektron çifti bırakmaktadır. Kaynağa göre karbonmonoksit, hemoglobindeki demire bağlanarak oksijenin normalde bağlandığı yeri kapatabilmektedir ve bu, Lewis yapısı ile molekül davranışının ilişkilendirildiği bir örnektir. Üstelik iki atomlu bir gazdan çok atomlu iyonlara kadar bu türlerin hepsinde aynı sayım ilkeleri kullanılmaktadır. Karbonmonoksit ayrıca deterjan üretiminde kullanılan endüstriyel bir kimyasaldır.

Üçgende açı-kenar bağıntısı (İng: "angle-side relationship"), bir üçgenin köşelerindeki açıların ölçüleri ile bu açıların tam karşısında yer alan kenarların uzunlukları arasındaki doğrudan büyüklük sıralamasını belirleyen temel geometrik kuraldır. Aynı üçgen içinde daha büyük açının karşısında her zaman daha uzun kenar durmaktadır. Ters yönden bakıldığında ise daha uzun kenarın karşısındaki açı, daha kısa kenarın karşısındaki açıdan her zaman daha büyüktür. Yaklaşık MÖ 300 yıllarında İskenderiye'de derlenen Elementler yapıtının birinci kitabında kanıtlanan bu kural, üçgenin en büyük açısının karşısında en uzun kenarın yer almasını zorunlu kılmaktadır.

Düzlem üzerinde rastgele seçilen üç uzunluğun uç uca eklendiğinde her zaman kapalı bir üçgen oluşturacağı düşüncesi bir kavram yanılgısıdır. Oysa , ve uzunluğunda üç çubuk alındığında, kısa çubuklar hangi açıyla yatırılırsa yatırılsın uçlarının birbirine yetişemediği görülmektedir, çünkü iki kısa çubuğun uzunlukları toplamı (), en uzun çubuğun uzunluğundan () küçüktür. Öte yandan bir üçgenin üç açısını bilmek şeklin oranlarını sabitlese de kenarların kaç santimetre olduğunu tek başına ortaya koyamamaktadır.

Açısal momentum (İng: "angular momentum"), bir parçacığın veya sistemin seçilen bir referans noktasına göre dönme hareketinin miktarını tanımlayan temel fiziksel büyüklüktür. Dönme hareketinde bu nicelik, öteleme hareketindeki çizgisel momentum (İng: "linear momentum") ile benzer bir rol üstlenmektedir. Bir parçacık için seçilen başlangıç noktasına göre hesaplandığında, parçacığın konum vektörü (İng: "position vector") ile çizgisel momentum vektörünün vektörel çarpımına (İng: "vector product") eşittir. Uluslararası Birimler Sistemi (SI) içindeki birimi olarak ifade edilmektedir.

Kollarını gövdesine doğru çeken bir buz patencisinin dönüş hızını saniyede radyandan radyana çıkarması, yön değiştiren küçük uydular ve saniyede yüzlerce kez dönen nötron yıldızları aynı fiziksel temele dayanmaktadır, çünkü bütün bu sistemlerin davranışını açısal momentumun korunumu (İng: "conservation of angular momentum") belirlemektedir. Ancak açısal momentum sadece eğrisel yolda dolanan cisimlere özgü değildir. Düz bir doğru boyunca sabit hızla ilerleyen tek bir parçacık bile seçilen bir referans noktasına göre sıfırdan farklı bir değere sahip olabilmektedir.