Zavallı Ugarit...

"Kutsal şehirlerin alevler içinde yandığı, denizden gelen meşum gölgelerin kıyıları sardığı o son gecede; sarayın tozlu odasında duvara vuran yalnız silüetim, zihnimin tavan arasına tünemiş bir Kör Baykuş gibi yaklaşan felaketi izliyordu. Bütün ordular uzak dağlarda eritilmiş, donanma yabancı sularda kaybolmuştu. İçimde cüzam gibi büyüyen o tekinsiz yalnızlık genişledikçe; ne koca bir imparatorluğun görkemi kaldı geriye, ne de yarınlara dair tek bir umut kırıntısı... Düşman kapıya dayanmışken ben bu satırları geleceğe ya da kurtarıcılara değil, yalnızca odamdaki o zifiri karanlığa fısıldıyorum. Çünkü biliyorum; ne bu kıyıya sığınacak tek bir gemi kaldı, ne de bu yıkımdan geriye bir kaçış var."

YAZININ ANA KAYNAĞI: Cline, Eric H. MÖ 1177: Medeniyetin Çöktüğü Yıl

Ammurapi'nin Kayıp Mektubu

Muhtemelen tarihte daha çok üzücü hikayeler vardır, mesela Roma'ya karşı direnen tek tük köyler gibi, ama bu hikaye farklı. Bazen bir uygarlığın çöküşünü anlatan en çarpıcı belgelerden biri, koca bir kütüphane değil, tek bir kişinin çaresizce yazdırdığı birkaç satırlık bir mektup oluyor. MÖ 1190 civarında, bugünkü Suriye kıyısındaki Ugarit kentinin son kralı Ammurapi, kilden bir tablete şu sözleri kazıttırdı: "Babam, işte düşmanın gemileri geldi; şehirlerimi yaktılar, ülkemde kötülükler yaptılar." Bu satırları yazdıran adam, kentinin son günlerini yaşadığının farkındaydı muhtemelen. Ve bu mektup, üç bin yıldan fazla bir süre sonra, toprağın altından hala aynı çaresizlikle çıkageldi.

Ammurapi'nin mektubunu anlamak için, önce içinde yazıldığı felaketi tanımak gerekiyor. MÖ 1200'lerin sonuna doğru, Doğu Akdeniz'in o güne kadar görülmemiş bir refah ve karşılıklı bağımlılık ağıyla örülü uygarlıklar sistemi (Hitit İmparatorluğu, Mısır, Miken Yunanistanı, Kıbrıs (Alaşiya) ve aralarındaki ticaret limanı Ugarit) birkaç on yıl içinde art arda çöktü. Tarihçilerin "Geç Tunç Çağı Çöküşü" dediği bu felakette kentler yakıldı, saraylar terk edildi, yazı sistemleri bazı bölgelerde tamamen unutuldu. Saldırıların failleri olarak tarihe "Deniz Kavimleri" adıyla geçen, kökeni hala tam olarak çözülememiş göçebe ya da istilacı gruplar gösteriliyor; ama araştırmacılar bugün bunun tek bir nedene indirgenemeyecek kadar karmaşık bir çöküş olduğunu (kuraklık, kıtlık, iç isyanlar ve dış saldırıların iç içe geçtiğini) vurguluyor.

Ugarit, bu sistemin tam kalbinde, Suriye kıyısında kurulmuş, Mısır'dan Hitit'e, Kıbrıs'tan Mikenlere uzanan ticaret yollarının kesiştiği zengin bir liman kentiydi. Kentin kraliyet arşivlerinden çıkan binlerce kil tablet, onu Tunç Çağı'nın en iyi belgelenmiş şehirlerinden biri hâline getiriyor; edebi metinler, hukuki belgeler, ticaret defterleri ve diplomatik yazışmalarla dolu bir arşiv. Ama bu arşivin en son eklenen birkaç tableti, artık ticaretten ya da hukuktan söz etmiyordu. Ugarit'in son kralı Ammurapi, tahtındaki son yıllarında, müttefiki Alaşiya (bugünkü Kıbrıs kendisi) kralına aynı tabletin üzerine şunları yazdırdı:

"Babam, işte düşmanın gemileri geldi; şehirlerimi yaktılar, ülkemde kötülükler yaptılar. Babam bilmiyor mu ki bütün piyademiz ve savaş arabalarımız Hitit topraklarında, bütün gemilerimiz de Likya'da konuşlanmış durumda?"

Mektuptan yola çıkarsak: Ugarit, müttefiki Hitit İmparatorluğu'na askeri destek göndermiş, kendi donanmasını da başka bir cephede (Likya açıklarında, muhtemelen aynı deniz saldırganlarına karşı) görevlendirmişti. Sonuç olarak kentin kendisi, tam saldırıya uğradığı anda, savunmasız kalmıştı

Aynı arşivden çıkan bir başka tablet, felaketin boyutunu bu kez komşu Karkamış'a bildiriyor: "Elçiniz geldiğinde ordu hezimete uğramıştı ve kent yağmalanmıştı. Harman yerlerindeki yiyeceklerimiz yakıldı..."

Yıllarca anlatılagelen popüler bir hikayeye göre, Ammurapi'nin bu son mektubu asla gönderilememişti çünkü tablet, kırılmadan Kıbrıs'a taşınabilmesi için bir fırında pişirilirken, kenti yakan asıl yangın onu da pişirip mühürlemiş, böylece mektup hem yazarının hem de kendisinin trajedisini aynı anda taşır hale gelmişti. Bu görüntü o kadar güçlüydü ki uzun süre pek çok popüler tarih anlatısında tekrarlandı. Arkeologların tabletin bulunduğu bağlamı yeniden incelemesi, bu ayrıntının abartılı olduğunu ortaya koydu: tablet bir fırında değil, büyük olasılıkla evin üst katında bir sepetin içinde duruyordu; kent yıkılırken sepet aşağı düşmüş ve tablet öylece kalmıştı. Gerçek hikaye, efsanevi olanı kadar "sinematik" olmasa da, aynı sonuca çıkıyor: mektup, gönderilemeden, kentin enkazının altında kalakalmıştı.

Ugarit'in bu son mektupları, kentin farklı evlerindeki arşivlerden (özellikle bir tüccar ailesinin evinde bulunan geniş bir yazışma koleksiyonundan) gün ışığına çıktı. Fransız arkeolog Claude Schaeffer önderliğindeki ekip, 1929'dan itibaren Ras Şamra adı verilen höyükte sistemli kazılara başladığında, bu tabletlerin gerçek anlamını yavaş yavaş çözdü: bunlar, bir kentin çöküşünü, olay oldurasktan binlerce yıl sonra bir tarihçinin yeniden kurgulamasıyla değil, olayın tam ortasındaki bir adamın kendi sesiyle okuyabildiğimiz, son derece nadir belgelerdi. Ammurapi'ye ne olduğunu bilmiyoruz. Mektuplardan sonra kralın, ailesinin, kentin sıradan halkının akıbetine dair hiçbir kayıt yok; ne bir zafer notu, ne bir esaret kaydı, ne bir sürgün belgesi. Ugarit sarayı yakılıp yıkıldıktan sonra bir daha asla eski gücüyle yeniden kurulmadı; kentin bir bölümünde, limanı Minet el-Beida'da, yıkımdan sonra basit birkaç konut inşa edilmiş olsa da, bir zamanlar bölgenin en zengin diplomatik ve ticari merkezlerinden biri olan Ugarit, tarihin akışından tamamen silindi. Adı bile unutuldu; kentin kalıntıları, 1928 yılına, bir çiftçinin tarlasını sürerken tesadüfen eski bir mezara rastlamasına kadar, üç bin yılı aşkın bir süre toprağın altında, sessizce bekledi.

İşte bu yüzden Ammurapi'nin mektubu, sıradan bir tarihsel belge olmanın ötesine geçiyor. Elimizde, bir imparatorluğun ya da bir uygarlığın soyut çöküşü değil, bunu yaşayan tek bir insanın, elinden hiçbir şey gelmeden yazdırdığı son sözleri var, ve bu da üzücü tabii ki. Kral, gemilerinin nerede olduğunu, askerlerinin nerede olduğunu tek tek sayıyor, sanki bu bilgiyi yazıya dökerek, çaresizliğin dışında halaelinde tutabildiği bir şey arıyormuş gibi.

Arkeolojinin bulduğu metinler arasında pek azı, bu kadar dolaysız bir insani sese sahip. Ammurapi'nin sözleri bize bir savaşın istatistiğini değil, bir anın içindeki tek bir insanın sesini bırakıyor ve tam da bu yüzden, üç bin yıl sonra bile, okuyanı aynı çaresizlikle sarsmaya devam ediyor.