Düşünmeyi Bırak: LeWitt’in Mektubu Hâlâ Geçerli

Eva Hesse Almanya doğumlu, Nazi döneminde ailesiyle birlikte ABD’ye göç etmek zorunda kalmış bir sanatçıydı. Bu göç onun sanatındaki kırılganlık, geçicilik ve istikrarsızlık temalarının temelini oluşturdu.

1960'ların New York’unda üretim yaptı. O dönemin “zeitgeist”ı minimalizmle ilişkiliydi: oldukça katı, matematiksel ve endüstriyel temelliydi. Minimalizm düzen, tekrar ve kesinlik üzerine kuruluydu ancak Hesse’nin eserleri düzensizlik, organiklik ve çöküş fikriyle ilgiliydi.

Bilinçli olarak lateks, ip, vinil, fiberglas gibi “kararsız” malzemeler kullanırdı. Örneğin lateks zamanla bozulur, çöker ve sararırdı. Yani eser sadece bir formdan ziyade zamana karşı mücadele veren bir varlıktı. Bu durum Hesse’nin üretimini estetik sınırların ötesine, ontolojik bir probleme taşıdı: Bir sanat eseri kalıcı olmak zorunda mı?

Hesse bu kadar radikal işler üretme potansiyeline rağmen sürekli kendini sabote eden bir öz eleştiri döngüsüne sıkışmıştı.

Sol LeWitt ise kavramsal sanatın kurucu figürlerinden biriydi. Onun sanat anlayışında aslolan fikirdi, fiziksel üretim ikinci plandaydı.

“Fikir, sanatı üreten bir makineye dönüşür.”

Yani sanatçı eserin her detayını üretmekle uğraşmaz. Bir sistem kurar ve o sistem eseri üretir. Bu yaklaşımın amacı sanatçının duygusal dalgalanmalarını, kararsızlıklarını devre dışı bırakmaktır.

Dolayısıyla Hesse’nin fazla hissedip düşünme problemine LeWitt’in basit bir çözümü vardı: sistemi kurmak ve uygulamaya geçmek.

Neden Hesse’ye mektup yazdı?

Hesse ve LeWitt’in arasında ciddi bir entelektüel yakınlık ve dostluk vardı. LeWitt onun yeteneğinin farkındaydı ve üretimini bloke eden şeyin teknik yetersizlikten ziyade zihinsel aşırı yük, tükenmişlik olduğunu düşünüyordu.

Hesse, 1965 civarında Almanya’da bulunduğu dönemde ciddi bir yaratıcı tıkanma yaşıyordu. Sürekli analiz, kategorize etme ama bir türlü üretime geçememe…

LeWitt’in mektubu tam bu noktada devreye girdi. Bu mektup psikolojik bir müdahaleydi ancak amacı ikna etmek değildi, davranışı tetiklemekti.

Mektubun Alametifarikası

“Stop thinking. Start doing. Don’t worry if it’s good or bad. Just make something.”

Mektubun en bilinen kısmı burasıdır. Metin neredeyse çocukça bir sadelikteydi. Bu bilinçli bir tercihti. LeWitt karmaşık bir problemi çözmek için mümkün olan en basit dili kullanmıştı. Lafı dolandırmamıştı, direkt davranışı tetiklemeye oynamıştı.

Cümleler arasında neden sonuç ilişkisi yoktu. “Çünkü”, “dolayısıyla”, “bu yüzden” gibi bağlaçlar gereksizdi. Böylece Hesse metni analiz etmekle zaman kaybetmeyecekti. Bu yönteme “parataksis” adı verilir: bağlaçlar veya yan cümle yapıları kullanılmadan, kısa ve basit cümleler yan yana dizilir.

Metin emir kipleriyle doluydu: Stop, do, try… Mantıksal ikna, argüman, tartışma gereksizdi. Böylece klasik retoriğin logos ayağı tamamen dışarıda kalmıştı, doğrudan davranışa oynanmıştı.

“Do” ve “stop” gibi emir kipleri sık sık tekrar ediliyordu ve metin ritmik bir hal alıyordu. Böylece mesaj kolayca kısa süreli hafızadan uzun süreli hafızaya geçebiliyor, okuyucu adeta içsel bir monolog deneyimi yaşıyordu.

İroniktir ki metin sofistike bir retorik yapıya sahip olmasına rağmen kendini anti entelektüelmiş gibi sunuyordu. “Düşünmeyi bırak” tavsiyesini anlayabilmek için düşünmenin nasıl çalıştığını kavrayabilmek gerekiyordu.

Evet, bu mektup çok “düz”dü. Edebi anlamda güzel denilebilecek bir metin değildi. Ancak oldukça işlevseldi. LeWitt problemi doğru analiz etti, doğrudan çözümü hedefledi ve dili bu amaca göre kullandı.

Sonuç Yerine

Bugün “analiz felci” ve “overthinking” gibi modern sorunlarla baş etmeye çalışıyoruz. Sol LeWitt’in önerdiği şey ise kaba bir kısa yol: düşünceyi geçici olarak susturmak ve eylemi öne almak. Çünkü belli bir eşikten sonra düşünmek üretimi desteklemek yerine sabote eder. Seçenekler arttıkça karar vermek zorlaşır, karar veremedikçe de hiçbir şey üretilemez. Eylemin ilhamdan önce gelmesine izin vermek gerekir. Kötü olacak diye başlamamak, hiç başlamamak ve sonsuza kadar beklemek demektir. Tam da bu yüzden, bir an önce harekete geçmeliyiz.

Aynı zamanda mektup okumalarıyla da bilinen Benedict Cumberbatch, bu metni şöyle seslendirdi: https://www.youtube.com/watch?v=VnSMIgsPj5M