Bir Köpeğin Burnundan Hayatı Anlamak: Geçmişin Anıları mı, Anın Gerçekliği mi?

Köpeklerin dünyayı görerek değil de koklayarak çözdüğünü duymuş muydunuz? İnsan koklayarak geçmişe giderken, köpeklerin koklayarak "bugün"ü yaşadığını söylesem abartmış olmam sanırım. Bir sokaktan kimler yürüdü, hangi canlı korktu, hangisi hasta, hangisi yabancı, hangisi tanıdık… Bizim için boşluktan ve havadan ibaret olan o alan, onlar için bilgiyle dolu devasa bir arşiv niteliğinde.

Kaldı ki köpekler bir kokuyu alınca yalnızca veri toplamaz; ortamın güvenli olup olmadığını da hissederler. Koku, onlar için sağlıklı ve güvenli bir yaşamın teminatı gibidir. Bu yüzden sahibinin kokusu, bir köpek için yalnızca bir "insan kokusu" değil; eve dönüşün, sürünün, aidiyetin ve huzurun duyu anahtarıdır.

Galiba bu yüzden insan ile köpek arasında görünmeyen bir akrabalık bağı var.

Kendisini "evcil hayvanının anne-babası" olarak tanımlayan ebeveynler de haklı olabilir: Herhangi bir ilişkide sağlıklı ya da samimi bir bağ kurmak, hem iletişimin hem de o ilişkinin en önemli anahtarıdır. Çoğu insan; ailesiyle, hatta kendi çocuğuyla bile kuramadığı o özel bağı, evcil hayvanı ile inşa ediyor. Bazen ben bile…

Nedeni bence basit: Karşılıksız sevgi; koşulsuz, sınırsız, filtresiz ve samimi bir arkadaşlık... Ya da belki de biraz daha iyi koşullarda yaşamak adına, insanını hayatının merkezine koymuş canlı bir yüreğin, "birkaç lokma ekmeğe" dair katlanmak zorunda olduğu o sessiz itaat...

Peki, bu bir hata mı? İnsan olan için elbette evet.

Doğru olan; karşındaki her kimse, onun kişiliğini olduğu gibi kabul edip doğrularına destek, yanlışlarına ise rehber olmaktır. Onu değişime veya biate zorlamak, kaba kuvvetle şekillendirmek yerine ona "alan açmak" gerekir. Dinlemek, önemsemek, saygı duymak; eleştirsek bile yine de paylaşmak... Benliğini, hayatını, günahlarını ve sevaplarını ortaya koymak… Bazen mesafe koymayı, bazen de veda etmeyi bilmek… Zaten ayrılık da sevdaya dair değil miydi?

Belki de çağımızın en büyük yanılgılarından biri, insanın her davranışını yalnızca geçmişine bağlamasıdır.

Bugün birçok kişi öfkesini, korkusunu, sevgisizliğini ya da bencilliğini yalnızca çocukluk hikâyesiyle açıklamaya çalışıyor. Anne-baba ilişkileri, travmalar, eksik kalmış ihtiyaçlar… Elbette hepsi gerçektir; ve fakat geçmişi anlamak başka, ona sonsuza dek teslim olmak başka...

İnsan bazen yarasını iyileştirmek yerine yeni bir kimliğe dönüştürüyor. Belki de bu yüzden psikoloji, bazı ellerde bir iyileşme alanından çok kişisel mazeret üretme diline dönüşüyor.

Fakat insan yalnızca kendi yaralarının değil, içinde büyüdüğü toplumun ezberlerinin de taşıyıcısıdır. Bazen bu gerçek öyle acı gelir ki bana...

Bazı kültürlerde sorgulamak saygısızlık, itaat erdem, farklı düşünmek ise tehdit gibi görülür. Karşı görüş kolayca isyan, nankörlük ya da düzen bozuculuk diye damgalanır. Böyle yerlerde insanlar bugünü anlamaktan çok geçmişi korumaya çalışır.

İnanç, elbette insan için anlam ve sığınak olabilir. Fakat kutsal olan ile sorgulanamaz olan aynı şey değildir. Bir toplum, değerlerini düşüncenin üstüne koyduğunda; merak susar, bilim geri çekilir, hakikat yerini ezbere bırakır. O zaman insanlar yaşadıkları çağı değil, geçmişin gölgesini bugüne taşımaya başlar. Belki de bu yüzden bazı toplumlar sürekli dünü konuşur ama yarını kuramaz. Çünkü hafızaya sahip olmak başka şeydir; hafızaya hapsolmak başka…

Halbuki hayat koklanacak kadar yakın, yaşanacak kadar kısa…

Ama galiba insan, karşısındakine o basit alanı açamadığı için; hafızaya hapsolmayı, geçmişe teslim olmayı ve anı yaşamaktan çok geçmişte kalmayı seçtiği için her kokuda, her nefeste yolunu yeniden dünde kaybediyor. Belki de sorgusuz bir biat, mutlak bir erk arzusuyla; anılara da acılara da bu yüzden umutsuzca tutunuyor.

Köpekse çevresine odaklanıyor; sadece bu "an"a… Birazdan yiyebileceği üç beş lokmaya, huzurla uyuyabileceği sıcak bir yuvanın o andaki varlığına...

Birisi geçmişe tutunuyor, birisi şimdiye. İkisinin de ortak pusulası koku. Aynı duyuyu kullanıyoruz ama bambaşka kapıları aralıyoruz.

Belli ki henüz içselleştiremediğimiz şey; kokunun aslında bir sezgi olduğu. Biz o sezgiyi bugün deneyimlemek, anın tadını çıkarmak yerine, "asla değiştirilemeyecek olan" geçmişe odaklanıp, bitmiş olana sıkı sıkıya sarılıyoruz. Çoğu zaman fark etmediğimiz şey şu: Hayat akıp geçiyor ve yaşadığımız bu anı bir daha asla yaşamayacağız. Bir daha dünyaya gelmeyeceğimize göre; geçmişin yükünden arınıp, onunla barışıp, bu anı acısıyla tatlısıyla doyasıya yaşamalıyız.

Belki de köpeklerle olan dostluğumuzun sırrı ya da sınırı tam da burada başlıyordur: Anılarda kaybolan bedenlerimizi, o "an"larda tutma hevesimizden. En gerçek izlerin "anda" olduğunu, ara sıra da olsa hatırlamak için...