Z Kuşağı Aptallaşıyor mu, yoksa Zekâ mı Şekil Değiştiriyor?

Bana göre insanın kendi zihnini merak etmesi esasında evrenin kendini merak etmesinin küçük bir yansıması gibi... Bu yüzden zekama değer veririm. Elimden geldiğince gelişmeye ve öğrenmeye de özen gösteririm. Öğrenmeyi akademik bir zorunluluk, sıradan bir hobi ya da takıntı olarak değil “evrenin kendisini / kendi zekasını anlama çabası” olarak nitelendiririm.

“Peki ya benim bu çabadaki şahsi katkım ne?”

Açıkçası bu sorunun cevabını da çok merak ettim… Ve fakat gidip de IQ testi yaptırmayı nedense hep erteledim. Yanlış anlaşılmak istemem korktuğumdan değil; vaktim olduğunda param olmayışından param olduğunda vaktim olmayışından… Evrenin en tanıdık paradokslarından birisi bu duygu, iyi bilirim.

Geçenlerde Z kuşağı üzerinden elde edilen bir tespit ile, daha eski nesillerin Z kuşağına binaen daha zeki olduğunu gösteren bir araştırma sonucunun tüm manşetleri süslediğini hatırlarsınız… Açıkçası bu sonuçların gerçek olma ihtimalini düşünmediğimden haber içeriklerini de okumadım. Ve fakat cımbızlanarak “içeriğinin özellikle detaylandırılmadığı” o dikkat çeken manşetlerin aksine; “ne kadar zekiyim?” değil, “hangi zekâ biçimiyle ölçülüyorum?” sorusunu sormamız gerektiğine dikkat çekmek isterim.

Zira okuyucularım bilir; analog nesil ile dijital nesil arasında hala daha tam olarak idrak edemediğimiz ve tanımlayamadığımız, bu iki nesli birbirine kutuplaştıran, dolayısıyla da birbirlerine karşı tahammülsüzlük oluşturacak şekilde anlam karmaşası yaratan pek çok nedene zaman zaman değinmişimdir. Neredeyse “çağ açıp çağ kapatan” nitelikte değerlendirilebilecek bu büyük farklılıklara dair, kişisel gözlemlerim ile bilimsel araştırmaların kesiştiği gerçeklikleri de…

Bana göre Z kuşağı sadece yaş almıyor; genetik zamanlayıcıları, yani algı, hız ve adaptasyon mekanizmaları da farklı bir ritimde çalışıyor. Biz, özellikle de bir 20 yıl öncesine kadar, zamanı daha lineer, sindire sindire ve doyasıya yaşarken, onlar zamanı parçalı, akışkan ve hızlandırılmış algoritmaların yönlendirmeleri ile yaşıyor. Bu yüzden nesiller arasındaki fark sadece bilgi farkı değil; zamanın deneyimlenme biçiminin de değişmesi…

Z kuşağının psikolojik ve biyolojik olarak zorladığını, “hızlı yaşamak, erken yıpranmak” gibi bir paradoks oluştuğunu, dahası bu paradoksla şimdilik nasıl başa çıkabileceğimizi bilmediğimizi düşünüyorum… Bu konuya dair bilimsel verilerle de içeriğini desteklenmeye çalıştığım ama aynı zamanda kişisel gözlemler içeren bir yorum yazısı da kaleme almıştım.

Teknoloji bu kırılmanın merkezinde nasıl duruyor, müsaadenizle bunu da açıklamak istiyorum…

Bir zamanlar bilgiye ulaşmak bir süreçti; aramak, okumak, anlamak, beklemek hatta ezber geliştirmek ya da notlar alarak ilerlemek gerekiyordu. Şimdi ise bilgi bir refleks haline geldi… Arama motorlarına yazdığınız her merak birkaç saniyede onlarca şık ile anında önünüze seriliyor. Dahası; yapar zekâ bu çoklu bilgileri analiz edip süzgeçten geçirerek bizlere servis ediyor. Yani artık bir sorunun cevabı araştırılmıyor, hatırlanmıyor… Basit bir promtla / komutla çağrılıyor. Bilim dünyası buna "Transaktif Bellek" diyor.

Bu dönüşüm sadece davranışlarımızı değil, bize göre ölçülebilen zamandaki akışımızı ve zihnimizin odaklanma ve çalışma biçimini de değiştirdi. Dolayısıyla biz bilgiyi depolayan nesiller olarak tarihe geçtik, onlar bilgiyi yöneten bir nesiller olarak… Bu yüzden aynı testi çözüyor olmamız aynı şeyi ölçüyor olduğumuz anlamına gelmiyor.

Bu, o zekâ testlerinin neden gençler üzerinde objektif sonuçlar vermediğinin en gerçek tespiti…

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

“Belleğimizi buluta yükledik” metni içeriğinde aslında tam da bunu anlatmaya çalışmıştım. Dijital çağ, hafızamızı gereksizleştirmedi ama baştan ve yeniden tanımladı.

Analog dünyada hafıza bir zorunluluktu ve şimdi dijital dünyada ise bir tercih meselesi. Çünkü önemli olan hatırlamak değil, erişmek... Kabul; bu dönüşümün bedeli de derinlik kaybı... Sürekli uyarılan ve fakat çok nadiren yoğunlaşan zihinler… Belki biraz kişisel deneyim zaafı… Gelecekte kim bilir fiziksel değişimler, ya da yapay zeka ile tamamen filtrelenmiş, süzgeçlenmiş tek düze bilgiler… Dahası; karşıt fikirler ya olmayacak ya da minimumla sınırlanacak gelecekte bir gün belki de… Tüm bu süzgeçler bugün hiç tanımlayamayacağımız, hayal bile edemediğimiz yeni farklı görüşler, kavramlar, tanımlar oluşturacak, kim bilir...

Velhasıl kelam teknolojinin bu hızlı gelişimi, herkesin erişebilir olması ve bilgiye daha az efor sarfederek ulaşıyor olmamız; yeni çağın gereksinimleri ile eski dünyanın ölçüm araçları arasında ciddi bir uyumsuzluk oluştu… Zamana ve teknolojiye göre inovasyona direnmek ya da etik, epik, didaktik her neyse; gereksinimleri görmezden gelmek… Sorun aslında tam olarak bu…

Çünkü mesele “aptallaşmak” değil mesele parametreleri değiştirmemiş olmak… Bizler bir dönem bilimsel otoritenin kalıplaşmış zekâ kriterleriyle yetiştik… Hatta çoğumuz sorgulamadan mutlak bir kural bile sandı… Halbuki hepimiz görüyoruz ve yaşıyoruz ki; yeni nesil başka bir oyunun içinde doğdu. Biz bilgiye ulaşmak için çabalamayı öğrendik, onlar bilginin kendisine teknolojik olarak uyum sağlamış bir künye / hafıza ile birlikte doğdu.

Demem o ki; biz hiçbir zaman geçmiş nesillerden daha az zeki olmadık. Ya da yeni nesil bizden daha az zeki de olmadı… Bence her nesil bir öncekinden elbette daha çok veriye sahip olarak Dünya’ya gelmiştir, ki; araştırmalar da bunu doğruluyor…

Kaldı ki Kosmotelyum’un bakış açısına göre “hikayesi olan her şey yaşar… dil, din, kült, mit hatta organik olmayan maddeler bile…” Tıpkı duyu organlarımızın algıları ile her gün gelişen bilincimiz gibi… Bu durumda her geçen gün, her yeni nesil boyunca zekâ da kendi gelişimini, yani nesiller boyunca evrimini gerçekleştiriyor demektir. Zekâmız da kendine göre bir gelişim, dönüşüm ya da evrimsel süreç geçirmeseydi zaten; ilk aletleri icat eden Homo Habilis’ten ilk sembolik düşünen Homo Sapiens’e dahası; ilk tarımcılardan ilk sanayicilere ve şimdiki ilk dijital nesle, bunca gelişmeyi görmezden geliyor ya da inkâr ediyoruz demektir.

Velhasıl kelam; Homo Habilis’ten bugüne dijital neslin yaşayan ataları olan bizler; çağın değişen gereksinimlerine, konfora olan düşkünlüğümüze ve bazı alışkanlıklarımıza rağmen, dijital çağın teknolojik gelişmelerine yeterince etik ve hızlı uyum sağlamayı erteledik, hatta önemsemedik… Nasıl olsa idare ediyoruz bir şekilde deyip, son ana kadar ya bekledik ya da direndik. Toplum olarak yaklaşık 20 yıl geriden takip ediyoruz bazı gelişmeleri...

Ve testler… O bahsi geçen IQ testleri sadece geçmişin zekâ tanımını ölçüyor, bugünün gereğini, gerçekliğini ya da gelecek nesillerin hayal sınırlarını değil.

Bir de Flynn etkisi var yani; 20. yüzyıl boyunca her neslin IQ skorlarının bir öncekine göre düzenli olarak artması… Ancak metne konu olan haberlerde gördüğünüz o manşetlerinin sebebi, son yıllarda bazı gelişmiş ülkelerde Tersine Flynn Etkisi olarak IQ skorlarında düşüş gözlemlenmesi…

Bu demek oluyor ki; kullanılan IQ testleri insan zekasının tamamını ölçmüyor; belirli bilişsel becerileri ölçüyor. Oysa yaşadığımız çağda zekânın kullanıldığı alanlar değişti, bilgiyi ezberlemek yerine artık ona erişiyoruz, uzun süre tek bir konuya odaklanmak yerine hızlı geçişler yapıyoruz, detaylı düşünmek yerine doğru komut neydi düşünmek gibi yeni zihinsel alışkanlıklarımız ortaya çıktı. Yani; ölçüm araçlarımız hala daha sabit ama zihinsel pratiklerimiz çoktan dönüştü…

Bunun genetik bir süreç olmadığını anlatmama gerek yoktur diye düşünüyorum. Hepsi çevresel bir etki… Bir zihinsel paradigma değişimi…

Ve belki de artık, zekâyı değil, zekâyı ölçme biçimimizi sorgulamak zorundayız.