Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?

Plasebo Etkisi, İnsan Zihnini Nasıl Değiştiriyor da Kısmi Bir Tedaviye Neden Olabiliyor?

Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?
25 dakika
26,005
  • Bilişsel (Kognitif) Psikoloji
  • Tıp

Plasebo, gerçek ilaca benzeyen fakat gerçek bir ilaç olmayan, dolayısıyla herhangi bir hastalığı tedavi etmeye yarayamayacak maddelerdir.[1] İlaç olmamasına rağmen ilaca benzeyen şekilde üretilen veya uygulanan bu "işlevsiz tedavi araçları"; şeker, distile edilmiş su ya da tuz (salin) solüsyonu gibi kimyasallar olabilirler. Bunların herhangi bir hastalığı tedavi edici etkisi olmadığı bilindiğinden, plasebo da bir ilaç değildir.

Latincede "I shall please", Türkçede "Tatmin edeceğim", "Hoşnut ederim" gibi anlamlara gelen plaseboyu alan kişiler, genellikle, aldıkları ilacın gerçek mi yoksa plasebo mu olduğunu bilmezler. Amaç, hastayı tedavi ediyormuş gibi gözükmektir; bu nedenle de plasebo, gerçek bir tedavi gibi gözükecek biçimde tasarlanmıştır: Plasebo, hap şeklinde bir şeker, iğneyle enjekte edilen bir sıvı (örneğin tuzlu su) ve hatta cerrahi bir prosedürün tamamı olabilir.[2], [3] Ancak bu müdahalelerin hastalığa doğrudan hiçbir etkisi bulunmaz.[4] Plasebo, insanların ilacın pozitif etki edeceğini düşünmesi sebebiyle durumlarını iyileştirir.[5], [6] Kişiler plasebodan ne kadar pozitif etki alacaklarını düşünürlerse, o kadar yüksek bir olasılıkla bundan faydalanacaklardır.

Tüm Reklamları Kapat

Örneğin İkinci Dünya Savaşı sırasında yaralı Amerikan askerlerini tedavi eden ve elindeki ağrı kesici morfin tükenen Henry Beecher, umutsuzluğa kapılarak, askerlere morfin verdiğini söyleyip salin (tuzlu su) solüsyonu vermeye başlamıştır. Kendilerine tuzlu su verilen askerlerin %40'ı, bu "tedavi" sayesinde ağrılarının dindiğini belirtmiştir. Bu, plasebo etkisinin gücünü göstermektedir.

Bu çerçevede plasebo etkisi, insanlar doğrudan beklenen etkiyi yaratamayan bir maddeye veya prosedüre (yani plaseboya) verdikleri psikolojik yanıtın bir sonucu olarak (genellikle olumlu) bir etki yaşadıklarında gözlemlenir.[7]

Tüm Reklamları Kapat

Plasebonun klinik tıpta kullanımı, özellikle gerçek bir tedaviymiş gibi davranıldığında, bazı etik kaygılar da doğurmaktadır; çünkü plasebo kullanımı, doktor-hasta ilişkisinin bir çeşit sahtekârlığa dayanmasına sebep olmaktadır ve bilgilendirilmiş onam kurallarını es geçmektedir.[8] Bir zamanlar plasebonun herhangi bir etkisi olabilmesi için bu tür bir aldatmacanın zorunlu olduğu varsayılıyordu; ancak sonradan yapılan çalışmalar, hasta, tedavinin plasebo olduğunun farkında olduğunda bile plaseboların etkileri olabileceğini göstermektedir.[9]

Plasebo etkisi birçok bağlamda önemli roller oynar ve bu etkiyi anlamak son derece önemlidir. Makalemizde plasebo hakkında daha fazla bilgi edinecek, nasıl çalıştığını anlayacak ve plasebo etkisini nasıl fark edebileceğinizi ve kullanabileceğinizi göreceksiniz.

Plasebo Türleri

İnaktif (Saf) ve Aktif (Saf Olmayan) Plasebolar

İnaktif (veya saf) plasebo, inert olarak kabul edilen ve doğrudan farmakolojik bir etki yaratmayan plasebo türüdür. Şeker hapları, bir kimsenin fizyolojisini doğrudan etkileyemediği; yalnızca plasebo etkisi yoluyla etkileyebildikleri için genellikle inaktif ve saf plasebo olarak kabul edilir.[10], [11]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Aktif (veya saf olmayan) plasebo ise inert olarak kabul edilmez ve ilgilenilen konu kapsamında olmasa da doğrudan farmakolojik bir etkiye sahip olabilir. Örneğin vitamin transfüzyonları, tedaviyi doğrudan etkilemesi beklenmiyorsa kanser tedavisinde aktif ve saf olmayan bir plasebo olarak kabul edilebilir; ancak yine de viral enfeksiyonların tedavisinde kullanılan antibiyotikler gibi bir kişinin fizyolojisini farklı şekillerde etkileyebilir.[10], [11]

İnaktif ve aktif plasebonun asıl kullanım alanı tıptır ve tıp bağlamı dışında herhangi bir ilaç ile tetiklenmedikleri için hiçbir farmakolojik etkisi yok yerine hiçbir etkisi yok şeklinde değerlendirilirler.[10], [12]

Aktif plasebolar, doğrudan etkisi olan bir madde yerine inaktif bir plasebo kullanılması takdirinde bir plasebo etkisinin tetiklendiğinin tespit edilebileceği durumlarda önem kazanmaktadır. Örneğin güçlü psikoaktif etkileri olan bir ilacın denendiği klinik deneylerde inaktif bir plasebonun kullanımı hastalar tarafından kolaylıkla fark edilebilir.[13], [14]

Bununla birlikte aktif plasebo kavramı, saf olmayan bir plasebonun gözlemlenen fenomeni doğrudan etkileyip etkilemeyeceğinin net olmaması (yani aktif bir plasebonun etkisiz olup olmamasının belirsizliği) sebebiyle eleştirilmektedir.[15] Örneğin bir vitamin infüzyonunun kanseri doğrudan etkilemesi beklenmese bile hasta vitamin eksikliği yaşıyorsa plasebo kapsamında değerlendirilemeyecek bir etki deneyimler.[15] Benzer şekilde antibiyotiklerin viral bir enfeksiyonu etkilemesi beklenmemektedir; ancak klinik bağlamda bir enfeksiyonun kısmen de olsa bakterilerden kaynaklanıp kaynaklanmadığı her zaman net değildir.[15] Bu, salin enjeksiyonları gibi inaktif plasebolara kadar da uzanabilen bir sorundur. Zira inaktif plasebolar da araştırmaya konu olan fenomen üzerinde doğrudan fizyolojik bir etkiye sahip olacak kadar yüksek bir dozda uygulanırsa aktif olarak kabul edilebilirler.[16]

Kapalı Etiketli ve Açık Etiketli Plasebolar

Kapalı etiketli plasebo (gizli, gizlenmiş veya aldatıcı plasebo olarak da bilinir), bir kimsenin plasebo olduğunu bilmediği veya emin olmadığı türde plasebodur.[17], [18] Örneğin birine şeker hapları verilir ve bu hapların antibiyotik olduğu söylenirse, bu kişiye kapalı etiketli bir plasebo verilmiştir.

Tüm Reklamları Kapat

Açık etiketli plasebo (gizli olmayan, gizlenmeyen veya aldatıcı olmayan plasebo olarak da bilinir), uygulandığı kişiye açıkça belirtilir ve bu kişi plasebo aldığını bilir.[19], [20] Yani bir kişiye şeker hapı verilirse ve bu hapların plasebo etkisi yaratmak için verildiği söylenirse, o kişiye açık etiketli bir plasebo verilmiş olur.

Plasebolar bazen kapalı etiketli ya da açık etiketli olmalarından bağımsız olarak işe yarayabilir, yani bir kimse plasebo aldığını bilse bile plasebo etki gösterebilir.[21], [22], [23], [24] Bununla birlikte bir plaseboyu açık etiketli hale getirmenin (verilen maddenin plasebo olduğunu söylemenin), plasebonun etkililiğini azaltmak da dahil olmak üzere birçok etkisi bulunmaktadır. Bu türde etkiler, birine aldatıcı bir şekilde plasebo verildiğinde meydana gelen kişilerarası çatışma ve güven sorunlarının yaşanma ihtimalini düşürmek gibi başkaca avantajlarla dengelenebilir.

Olumlu ve Olumsuz Placebolar (Nocebo)

Plasebo, hastalığa etki etmese de, insanların nasıl hissettiğini etkiler. Plasebo, her 3 insandan birisinde yaşanabilecek kadar güçlü bir etkiye sahiptir. İnsanın plasebo sebebiyle semptomlarındaki değişimine plasebo etkisi denir. Plasebo etkisi, genelde plasebonun pozitif etkilerine verilen isimdir. Plasebo etkisi genelde kısa sürelidir ve gerçek bir tedavi olmadığından, altta yatan hastalığın etkileri kısa bir süre sonra yeniden hissedilmeye başlar. Plasebonun ölçülebilir bir etkiye sebep olmasının nedeninin; vücudun kimyasal yetenekleri, acıyı dindirme ve plaseboda kullanılan araçların hastalığın bazı semptomlarına etki edebiliyor olması ile ilgisi olduğu düşünülmektedir.

Fakat bazen de plasebo etkisi tam ters etki yapar ve istenmeyen, nahoş semptomlara sebep olur. Bunlar; baş ağrıları, sinirlilik, mide bulantısı ya da kabızlık gibi bazı yan etkilerdir. Plasebonun yarattığı bu istenmeyen etkilere bazen nosebo etkisi de denir. Nosebo etkisinin yaşanmasının nedeni, hastanın, belli bir tedaviden beklenenden daha fazla negatif etki yaşayacağına inanmasıdır.[25] Örneğin bir insan, belli bir ilaç veya aşının ciddi bir yan etkisi olacağına inanıyorsa, bu kişiye etkisiz bir tuzlu su veya şeker bile verilmiş olsa, o ciddi yan etkiler fiziksel olarak deneyimlenebilmektedir. Bu durumun Havana Sendromu gibi tuhaf durumları açıklayabileceği düşünülmektedir.[26]

Tüm Reklamları Kapat

Bu iki etkiye bir arada "beklenti etkisi" adı verilir. Bu; plasebo alan bir bireyin olmasını beklediği semptomlara yakın semptomlar yaşamasıdır; insan iyi hissetmeyi bekliyorsa, bu gerçekleşebilir. Eğer kişi güçlü bir ilaç aldığına inanıyorsa plasebo yan etkiler bile oluşturabilir; ancak anlaşılması gereken şudur: Plasebo, bu etkilerin hiçbirisini direkt olarak oluşturmamaktadır. Bunun yerine kişinin plaseboya inancı ya da deneyimi, semptomların değişmesine ya da kişinin semptomları farklı algılamasına sebep olur. Plaseboyu alan kişi, beklentisi doğrultusunda sonuçlar deneyimlemektedir.

Bazı kişiler plasebo etkisini ilaç, iğne ya da prosedür olmadan bile deneyimleyebilirler. Örneğin sadece doktora gittiklerinde ya da kendilerine yardım edeceğini düşündükleri bir şey yaptıklarında da iyi hissedebilirler. Bu tip plasebo etkisi, kişinin söz konusu tedaviye, sahtekarlığa ya da doktora duyduğu güvenle alakalıdır. Örneğin masaj, kayropraktik veya akupunktur gibi uygulamalarla ilişkilendirilen az sayıda olumlu etkinin sebebi plasebo etkisidir. Birçok durumda bunlar hastayı tedavi edemezler; sadece kısa bir süreliğine rahatlama sağlayabilirler.

Bu pozitif düşünce etkilerini ve diğer bazı değişkenleri, gerçek bir ilacın gerçek etkilerinden ayırt edebilmek için, ilaç firmaları devlet onayını alabilmek için plasebo-kontrollü ilaç araştırmaları yapmaktadırlar. Eğer yeni bir (gerçek) ilacı alan bireyler, plaseboyu alanlardan istatistiki olarak önemli ölçüde farklı sonuçlar gösteriyorsa, bu, ilacın gerçekten de etkili olduğunu gösterecektir. 

Plaseboların ölçülebilir psikolojik etkileri bulunmaktadır. Kişiye uyarıcı verildiği söylendiğinde kalp atışında artış, tansiyonda artış ve tepki sürelerinde artış gibi etkileri olur. Kişi uyku verici bir ilaç aldığında ise az önce saydıklarımızın tam tersi psikolojik etkiler gözlenebilmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Mutfak Sırları

“Vücudunuz bir tapınak değil, bir eğlence parkı. Tadını çıkarın…”

“Pazartesileri deniz mahsulü sipariş etme!” Anthony Bourdain’in acımasızca dürüst, bir o kadar da komik bir dille anlattığı hatıralarındaki en masum tavsiyelerden biri bu. Sahil barlarından zirvedeki restoranlara, bulaşıkçılıktan büyük şefliğe, Tokyo’dan Paris’e oradan New York’a, isyanlar ve alevlerle dolu bir mesleğin sunabileceği hemen her şeyi yaşayan Anthony Bourdain, bunları anlatmaya karar verince ortaya Mutfak Sırları çıktı: mutfak kapısının ardına, aşçılık dünyasının karanlık tarafına doğru macera dolu bir yolculuk. Ağzınızı sulandıracak kadar lezzetli, gülmekten karnınızı ağrıtacak kadar eğlenceli.

Mutfak Sırları yayımlanır yayımlanmaz kült bir esere dönüştü ve Bourdain’e aşçılık kariyerinin çok daha ötesinde bir tanınırlık sağladı. Elinizdeki baskı, kendisinin ölümünden önce kitaba elyazısıyla yaptığı küçük eklemeleri, yorumları da içeren özel bir edisyon.

“Bir Stephen King romanından daha sürükleyici.”

Sunday Times

“Onun sesini duyan herkes yeni bir şeyler duyacağını, hayatta tanışamayacağı insanların hikâyesine şahit olacağını biliyordu.”

Elif Key, Cumhuriyet

Devamını Göster
₺84.00
Mutfak Sırları

Placebonun Diğer Türleri

Placebolar başkaca kriterlerle de kategorize edilebilir:

  • Form: Plasebo, eker hapları gibi belirli maddelerin verilmesini temel alan farmakolojik plasebolar, elektriğe bağlanmamış bir aygıt gibi çeşitli aletleri temel alan fiziksel plasebolar, sahte ameliyat gibi prosedür plaseboları, ve bir kimsenin ileride iyi hissedeceğini söylemek gibi psikolojik plasebolar şeklinde farklı formlarla ele alınabilir.
  • Sonuç: Ağrıyı hafifletmeyi, bilişsel performansı artırmayı ve fiziksel performansı artırmayı hedefleyen plasebolar arasında yapılan ayrımlardır.
  • Etkililik: Belirli bir durumda plasebo etkisini yaratmayı başaran ve başaramayan plasebolar arasında yapılan ayrımlardır.

Farklı plasebolar, farklı mekanizmalar aracılığıyla çalışabilir ve benzer bağlamlarda (örneğin aynı hastalığın tedavisi için) verildiği durumlarda dahi farklı etkilere yol açabilir.[27]

Buna ek olarak "plasebo" teriminin bir kimseyi tatmin etmek için, bu kişinin gerçekte istediği şey olmasa bile, yapılan bir şey veya verilen bir madde anlamında daha genel bir bağlamda kullanılabildiğini de unutmamalısınız. Örneğin bir şirket, çalışanlarının daha iyi çalışma şartları taleplerini (plasebo etkisi yaratan) küçük ve anlamsız davranışlarla karşılayabilir.

Pexels

Plasebo Nasıl Çalışıyor?

Psikolojik bir perspektiften bakıldığında plaseboların nasıl çalıştığını geniş bağlamda açıklayan çeşitli bilişsel mekanizmalar görülür. Örneğin beklenti teorisine göre placebo, bir kimsede belirli bir etki beklentisi yaratır ve bu beklenti bu kimsenin beklenilen etkiyi deneyimlemesine veya deneyimlediğine inanmasına sebep olur.[28]

Alternatif olarak klasik koşullanma çerçevesinde placebo, geleneksel bir ilaç veya tedaviye benzeyen bir uyaran görevi görür; hasta da bu uyarana geçmiş deneyimleri dahilinde iyileşme ile cevap vermeye koşullanmıştır.[28] Bu yöntemlere ek olarak plasebo etkinliğinde plasebonun insanların daha iyi hissetmeye yönelik motivasyonlarını hayata geçirmesi gibi başkaca mekanizmalar da rol oynuyor olabilir.[29]

Plasebonun çok farklı yollarla, farklı koşullar altında farklı sonuçlara sebep olan birçok türü olması göz önünde bulundurulduğunda, belirli durumlarda birçok mekanizmanın farklı kombinasyonlarının rol oynayabileceği düşünülmektedir.[30] Bu yöntemlerin yanında hem insanlarda, hem hayvanlarda (evet! Hayvanlar da plasebo etkisini deneyimler!) bilişsel ve nörobiyolojik mekanizmalar dahil olmak üzere başkaca birçok mekanizma da plasebo etkisini yaratabilir veya dolaylı yoldan bu etkiye dahil olabilir.[31], [32], [33], [34], [35], [36], [37]

Buna ek olarak, örneğin insanların somatik odağı (bir kimsenin semptomları hakkında düşünme eğilimi), telkin edilebilirliği ve genetiklerinin çeşitli bileşenleri gibi kişisel faktörler ve bir kimseye placebonun verildiği ortam ve placebonun verilme şekli gibi durumsal faktörler dahil olmak üzere başkaca faktörler de plasebo etkisini etkileyebilmektedir.[37], [38], [39], [40], [41], [42]

Plaseboların etkililiğini etkileyebilen temel bir durumsal faktör de plasebonun sunulma şeklidir. Yani plasebonun etkililiği örneğin plasebonun fiyatından etkilenebilir; insanlara aldıkları plasebo ilacının pahalı olduğu söylenirse dana güçlü bir etki deneyimler.[43], [44], [45] Bu strateji genellikle pazarlama alanında kullanılmaktadır.[46] Buna benzer şekilde plasebonun uygulandığı ritüel uzatılır, dramatize edilir veya başka bir şekilde daha resmi bir hale getirilirse plasebonun etkisi artar.[32]

Nörobilimsel Bulgular

Plasebonun acıyı nasıl azalttığı ve diğer semptomlara nasıl sebep olduğu hala bilinmese de nörobilimciler bazı önemli ipuçlarına ulaştılar. Nörobilimciler plaseboların beyinde bazı kimyasallar salgılattığı ve gerçek ilaçları mimikleyerek beyin aktivitesini değiştirdiğini buldular.

Plasebo üzerine olan araştırmaların çoğu ağrı/acı ile ilgilidir. Bilim insanları plaseboların beyne kendi ağrı dindirici kimyasalları salgılatabileceğini bulmuşlardır. Hatta bu araştırmalarda, bu kimyasalların salınımının engellenmesinin, plasebo etkisini de engellediği keşfedilmiştir. Ayrıca plasebo tedavisinde, ağrıyı gösteren bölgelerin aktivitesinde düşüş olduğu gösterilmiştir. 

Tüm Reklamları Kapat

Bazı araştırmalar, plaseboların beyni ilgilendiren hastalıklarda da etkili olabileceğini göstermiştir. Örneğin Parkinson hastalığı, beyindeki dopamin kimyasalının az olması ile bilinen nörolojik bir hastalıktır, çoğunlukla levodopa denilen dopamin ilacı ile tedavi edilir. Araştırmalar, plasebo ilacın beyindeki dopamin seviyesini arttırdığını ve hastaların tıpkı levodopa alanlarda olduğu gibi daha kolay hareket etmelerini sağladığını göstermiştir. 

Plasebo etkisi sözlü öneriler, gözlemsel işaretler ve koşullanmaya da bağlıdır. Bu faktörler beklenti oluşturur ve bunlar, beynin ödül mekanizmasını aktive ederek, plasebo etkisini ortaya çıkarır. Kişiler, plasebonun gerçek ilaç olduğunu düşündüğünde; ya gerçek olduğu söylendiği için ya da gerçeğe benzediği için beyinleri, dopamin, ödül ve zevk ile yakından ilgili bir kimyasal salgılamaya başlar. Dolayısıyla plasebonun bu biyolojik etkileri, açken yemek yemek ya da susuzken su içmek gibi zevk veren davranışların etkilerine benzerdir. 

Koşullandırma, yani bir olayın başka bir olayın sonucu olarak oluştuğu konusunda eğitilme, plasebo etkisinde rol oynar. Eğer kişiler belli bir tedavinin semptomlarına iyi geldiğini düşünüyorlarsa, tedaviyi tekrar aldıklarına inanıyorlarsa, plasebo verilse bile, rahatlama hissederler. 

Plasebo Etkisinin Evrimsel Kökenleri

Bendensky ve Sonabend, 2005 yılında yayınladıkları makalede "insan evriminin bir noktasında, hasta insanların bir şekilde kendilerini iyileştirebileceklerini düşünmeleri" görüşü temel alınmaktadır; temel alır; ancak bu akıl yürütme şekli yeterli değildir.[47] Çünkü hasta insanların bağışıklık sistemlerinin aktive olabilmesi için, bireylerin nasıl ve ne şekilde harekete geçtikleri açık değildir.

Tüm Reklamları Kapat

Beklenti Teorisi, bilinçaltı ve psikoimmünolojik etkiler gibi, plasebo etkisine dair birçok tartışmalı model öne sürülmüştür.[48] Bu tartışmalı modeller ilk olarak biribirlerini dışlıyor gibi gözükse de, Stewart-Williams ve Podd, 2004 yılında yayınladıkları makaleyle aslında öne sürülen bu modellerin birbirlerini desteklediklerini göstermiştir.[49]

Ancak tüm bunların aksine Humphrey, evrimsel biyoloji perspektifinden plasebo etkisine dair sözlü bir argüman ortaya çıkarmıştır:[17]

Plaseboda Nicholas Humphrey Konsepti

Doğal seçilim, kaynaklarını etkin bir şekilde yönetebilen organizmaları tercih etme eğiliminde olacaktır. McNamara ve Buchanan'ın 2005'te varsaydığı gibi:[18]

Fizyolojik kaynakların yeniden dağıtımına izin veren süreçler, uygunluğu en üst düzeye çıkarmak için bu kaynakları en iyi şekilde dağıtmalıdır.

Humphrey, bir organizmanın iç işleyişi ile ulusal bir sağlık hizmetindeki kaynakların yönetimi arasında bir paralellik kurarak, bütçe, triyaj sistemleri vb. nedeniyle kaynakların kullanımında bazen sınırlamalara işaret etmektedir. Tıpkı bir hastane yöneticisinin kaynakları daha sonra olabilecek risklere göre yönetmesi gerektiği gibi, bağışıklık sisteminin kaynakları yönetirken gelecekteki potansiyel enfeksiyonları hesaba katmasını bekleyebiliriz.

Tüm Reklamları Kapat

Humphrey, resmi bir model sunmuyor; ancak optimal değiş tokuşların bir organizmanın kaynakları savunma ve onarıma nasıl tahsis etmesi gerektiğini tahmin edeceğini öne sürüyor. Mevcut sağlık için ne kadar çaba sarf edileceği ve bu çabanın diğer ihtiyaçlarla (gelecekteki potansiyel gereksinimler dahil) nasıl değiş tokuş edildiği bu makale için esastır.

Bazen hastalığı veya acıyı görmezden gelmenin faydaları, acil bir müdahalenin faydalarından daha ağır basabilir. Örneğin, ateşi veya bacağı kırılmış bir birey, yırtıcı bir hayvan yaklaştığında, kaynaklarını güvenliğe doğru hareket etmeye harcamalıdır. Bir bağışıklık sistemini çalıştırmak enerji açısından maliyetli olabilir ve bir kişi zaten fiziksel olarak stres altındayken bir hastalıkla mücadele etmeye çalışırsa, otoimmün bir hastalık geliştirme riski artar.[50], [51] Bu etkiler, zamanın belirli bir noktasında bir hastalıkla savaşmak için harcanan optimum çaba düzeyini azaltabilir.

Ayrıca Houston ve arkadaşları, bireylerin bağışıklık savunmasına enerji yatırımı ile açlığı önlemek için onu rezerv olarak saklamak arasında bir değiş tokuş yapması gerektiğini belirtmektedir.[52] Benzer şekilde, savunma ve onarım için kaynakların zamanlaması ve tahsisi ile ilgili olarak değiş-tokuşlar yapılabilir.[53], [54] Bu nedenle, dış ipuçları bazen bir organizmanın bir problemle başa çıkmaya (bir hastalıkla mücadele veya bir yaralanmayı iyileştirme) kaynak ayırıp ayırmayacağını, ne zaman ve ne dereceye kadar ayıracağını etkilemelidir ve bu nedenle davranışı etkileyen öznel önlemleri (ağrı gibi) da etkileyebilir.

İlaç
İlaç
Sarkaç.org

London School of Economics'ten emekli bir psikolog olan Nicholas Humphrey, bu fikri ilk olarak on yıl önce ortaya attı, ancak şu anda Trimmer ve meslektaşları tarafından tasarlanan bir bilgisayar modelinden ortaya çıktığını destekleyecek kanıtlara sahip.

Tüm Reklamları Kapat

Trimmer'ın Simülasyonu

Trimmer'ın simülasyonu, hayvanların düşük seviyeli enfeksiyonlarla savaşmak için hayati kaynakları harcamaları gerektiği varsayımı üzerine inşa edilmiştir. Model, zorlu ortamlarda hayvanların daha uzun yaşadıklarını ve bir bağışıklık tepkisi oluşturmadan enfeksiyonlara katlandıklarında daha fazla yavru doğurduklarını ortaya çıkardı. Daha elverişli ortamlarda, hayvanların bir bağışıklık tepkisi oluşturması ve mümkün olan en kısa sürede sağlığına dönmesi en iyisiydi. Sonuçlar, çevresel koşullara bağlı olarak bağışıklık sistemini açıp kapatmanın net bir evrimsel faydasını göstermektedir. Trimmer, şöyle diyor:

Çevresel faktörlere bağlı olarak bağışıklık sisteminin daha fazla kaynak harcamamak adına kendini açıp kapama anahtarı var.

Humphrey ise şöyle diyor:

Teorimin hesaplamalı modellemeye dayandığını görmekten memnunum.

Fikir doğruysa, bu, plaseboların doğasını yanlış anladığımız anlamına gelir. Son 10.000 yıldaki çiftçilik ve diğer yenilikler, birçok insanın istikrarlı bir gıda kaynağına sahip olduğu ve herhangi bir zamanda güvenli bir şekilde tam bir bağışıklık tepkisi sağlayabileceği anlamına geliyor - ancak bilinçaltı anahtarımız henüz buna uyum sağlamadı. Humphrey, bir plasebo, zihni bir bağışıklık tepkisini açmak için ideal bir zaman olduğunu düşünmek için kandırdığını söylüyor.

Bilimde Plasebo: Plasebo Etkisi Nasıl Kullanılır?

Plasebo klinik çalışmalarda kullanılabilir. Klinik çalışmalar; yeni ilaçların ya da diğer tedavilerin gönüllüler üzerinde araştırılması çalışmalarıdır. Yeni bir tedavi insanlar üzerinde kullanılmadan önce laboratuvarda çalışılır. Eğer laboratuvar çalışmaları ilacın çalıştığını gösteriyorsa sonraki adım hayvanlar üzerinde deney yapmaktır. Bu da umut vaat eden sonuçlar gösterirse, klinik çalışmalarla insanlar üzerinde denenebilir. Bu araştırmada araştırmacıların yanıtlamaya çalıştığı sorular aşağıdaki gibidir:

Tüm Reklamları Kapat

  • Bu tedavi işe yarıyor mu?
  • Bu tedavi yöntemi şu an kullandığımız yöntemden daha mı iyi?
  • Ne tarz yan etkileri bulunuyor?
  • Tedavinin yararları zararlarından daha fazla mı?
  • Hangi hastalar bu tedaviyi en yararlı buluyor? 

Eğer standart tedavi yöntemleri zaten biliniyorsa yeni tedavi yöntemi genelde bunlarla karşılaştırılır. Bu karşılaştırma araştırmacılara yeni tedavi yönteminin piyasada olandan daha iyi ya da eş değer olup olmadığı bilgisini verir. Eğer bir hastalık için kabul edilmiş bir tedavi yöntemi yoksa, araştırmadaki bazı kişilere plasebo verilirken diğerlerine deneyi yapılan ilaç verilir. Plasebo verilmesinin esas nedeni, verilen yan etkilerin gerçekten ilaç yüzünden olduğunu bilmek, yani başka bir faktör nedeniyle olmadığını göstermek içindir. 

Plasebonun görünüşü, tadı ve hissi, gerçek ilaç gibidir; bu sayede hasta ve doktorun beklentileri; sonuçları etkilemez. Plasebo kontrolü hastaları ve doktorları hangi tedaviyi aldıklarına karşılık "köreltme"ye yarar. Buna "çift kör kontrollü çalışma" denir. Burada ne doktor ne de hasta hangi tedavinin uygulandığını bilmez. Bu deney düzeneği araştırmacı veya hastanın tedaviden beklentilerinden kaynaklanacak önyargıların oluşmasını engeller. 

Kanser tedavisi gibi genellikle objektif sonuçların kullanıldığı çalışmalarda bu o kadar büyük bir sorun değildir; ancak genelde hastalarca bildirilen depresyon, uykusuzluk ya da ağrı gibi semptomlarla olan çalışmalarda önemlidir. 

Plasebo ve Plasebo Etkisi Örnekleri

Plaseboların yaygın bir örneği, aktif bileşenleri olmayan, ancak örneğin insanların hissettiği acıyı azaltarak plasebo etkisine yol açabilen şeker hapları veya salin (tuz) enjeksiyonları gibi plasebo ilaçlardır.

Tüm Reklamları Kapat

Örneğin 1996 yılında bir grup bilim insanı, bir grup öğrenciyi topladı ve onlara yeni bir ağrı kesici ilaç olan "trivaricaine"in çalışmalarında rol alacaklarını belirtti. Trivaricaine cilde sürülen, ilaç gibi kokan kahverengi bir losyondu. Öğrencilerin hiçbirisine bu ilacın su, iyot ve kekik yağından oluştuğu yani içerisinde herhangi bir ağrı kesici madde olmadığı, plasebo olduğu söylenmedi. Her öğrencinin işaret parmağına trivaricaine sürüldü ve diğer işaret parmağa bir şey sürülmedi. Her iki parmak da mengenede sıkıştırıldı. Öğrenciler trivaricaine sahte bir ilaç olmasına rağmen, krem sürülmeyen parmakta önemli ölçüde daha fazla acı hissettiklerini belirttiler. Bu deneyde beklenti ve inanç, gerçek sonuçlar doğurdu. Öğrenciler "ilacın" ağrıyı geçirmesini bekledi ve beklenildiği gibi daha az acı hissettiklerini belirttiler. 

Konuya ilişkin bir başka örnek de plasebo ameliyatlardır. Bu ameliyatlarda bir kimse örneğin derisi kesilerek ameliyata girmiş gibi gösterilir, ancak ameliyat yapılmaz. Bu tür prosedürler bazen bir plasebo etkisi yaratarak acı ve hareket kabiliyeti açısından belirli türlerde gerçek diz ameliyatlarının sağladığı gelişmelere benzer gelişmeler sağlayabilirler.[55]

Bu örneklerin de gösterdiği üzere plasebo, tıbbi deney ve klinik çalışmalarda kritik bir rol oynamaktadır; çünkü yeni tedavilerin etkinliği, tedavi çerçevesinde yürütülen çalışmaların hangi kısımlarının tedavi sayesinde iyileşmelere yol açtığını belirleyebilmek üzere bir plasebo grubuyla karşılaştırılarak belirlenir.[56]

Plasebo ilaçların, aksi durumda iyileşmeyen ülseri bile son derece hızlı tedavi ettiği görülmüştür. Bu gibi örnekler plasebo etkisinin ne derece güçlü ve gerçek olduğunu, sahte (plasebo) ilaçların bile sağlık koşullarında iyileştirme yapabileceğini göstermektedir.

Tüm Reklamları Kapat

İlginç bir örnek olarak Alzheimer hastalığını gösterebiliriz. Plasebo etkisinin orta ve üst düzey Alzheimer hastalarında fiziksel acıyı dindirmede daha az etkili olduğu görülmüştür. Alzheimer hastaları muhtemelen ilacı aldıklarını unuttukları için daha yüksek dozlarda ağrı kesici ilaçlara ihtiyaç duyarlar. Aynı zamanda hiçbir beklentileri olmadığı için, plasebo ve hatta gerçek ilaç daha az etki eder. 

Buna ek olarak plasebo etkisinin potansiyel faydaları, alternatif tıp kapsamına giren ve doğal bir fizyolojik etkisi olmayan çeşitli tedavilerin neden insanları daha iyi hissetmesini sağlayabildiğini açıklayabilir.[57] Örneğin araştırmalar, inert ilaçların (örneğin şeker hapları) kullanımını içeren yaygın bir alternatif tıp sistemi olan homeopati konusunda hastaların deneyimlediği iyileşme fenomeninin belirli durumlarda plasebo ile açıklanabileceğini göstermektedir.[58]

Son olarak plasebolar tıp alanına özgü olarak düşünülse de hayatımızın diğer alanlarında çeşitli şekillerde yaşanmaktadır.[59] İnsanların günlük hayatta sıkça karşılaştıkları bir örnek, basıldığında hiçbir işe yaramayan, ancak insanlara bir şeyleri kontrol ettiğini düşündürmek için genellikle yaya geçitleri, asansörler ve ofis termostatları gibi yerlere yerleştirilen plasebo düğmeleridir.

Placebonun Etkileri

Placebonun Faydaları

Plasebo etkisi, hem ağrının ve bulantının azalması gibi öznel kriterler açısından, hem de astım hastalarında bronşiyal hiperreaktivite gibi nesnel kriterler açısından birçok olumlu sonuca yol açabilir.[60], [61] Bu ve benzeri alanlarda plasebonun faydaları osteoartrit, fibromiyalji, romatoloji, alerjiler, depresyon ve anksiyete gibi birçok tıbbi vakada rapor edilmiştir.[62], [63], [64], [65], [66], [67]

Tüm Reklamları Kapat

Ancak tabi ki plasebo, bu durumlarda her zaman aktif bir tedavi kadar etkili olamamaktadır; yine de aktif bir tedaviye göre potansiyel olarak daha az sayıda ve daha düşük şiddette yan etkilere yol açması veya daha ucuz olması gibi bazı avantajları bulunmaktadır.[68], [69]

Buna ek olarak plasebolar, örneğin bilişsel ve fiziksel performansın artırılması alanlarında, tıbbi bağlamın dışında da faydalara sahip olabilir.[70], [71]

Not: Klinik çalışmalarda plasebo etkisinin ortalama gücünün bazı bağlamlarda zaman içinde arttığı gözlemlenmektedir.[67], [72], [73] Bu artış, hastalara yönelik duyulan beklentilerin artması ve ciddi olmayan hastalıkları bulunan hastaların klinik çalışmalara daha fazla dahil edilmesi gibi çeşitli potansiyel nedenlerle açıklanmaktadır.

Plasebonun Kısıtları

Plasebo etkisi aşağıdakiler dahil olmak üzere birçok faktörle kısıtlanmaktadır:

Tüm Reklamları Kapat

  • İnsanları etkileme şekilleri (plasebo etkisinin hiçbir işe yaramayacağı tıbbi vakalar vardır).
  • İnsanları etkileme seviyesi (bir kimsenin ağrısını azaltabilse bile bu, plasebonun bu kimsenin ağrısını tamamen yok edebileceği anlamına gelmez).
  • İnsanları etkileme süresi (plasebo etkisi zamanla azalabilir).
  • Etkileyebileceği insanlar (bazı insanlar plasebo etkisini deneyimlemeye daha az meyillidir).
  • İnsanları etkileyebileceği durumlar (stres gibi bir faktör plasebo etkisini belirli durumlarda azaltabilir).

Bu çerçevede plasebo, birçok faydası bulunmasına karşın, her zaman kusursuzca çalışan ve sorunları ortadan kaldırılan mükemmel bir çözüm olarak değerlendirilmemelidir.

Plasebonun Tehlikeleri

Plasebo, aşağıdakiler de dahil olmak üzere birçok potansiyel soruna yol açabilir:

  • Negatif plasebo yanıtı (nocebo yanıtı). Placebo etkisi, ağrıyı artırmak gibi olumsuz sonuçlara yol açtığında yaşanır.[74]
  • Negatif plasebo dışı yanıt. Bir plasebo, plasebo yanıtı ile ilişkilendirilmeyen olumsuz sonuçlara yol açtığında, örneğin aktif bir plasebo, içerdiği inert olmayan bileşenler nedeniyle baş ağrısına neden olduğunda yaşanır.
  • Gerekli tedaviden kaçınma. Bu durum bir kişi gerekli veya daha faydalı olabilecek alternatif bir tedavi yerine sadece plasebo kullanmayı seçtiğinde yaşanır.
  • Kişilerarası sorunlar. Bu durum, plasebo vermeye yönelik alınan bir karar ilişkilerde sorunlara neden olduğunda, örneğin plasebo verilen kişinin bunu öğrenmesi ve kendini kandırılmış hissetmesi durumunda yaşanır.[75]

Kişiler arası sorunlar gibi bu sorunlardan bazıları plaseboların doğasında olmayıp, plasebonun nasıl verildiği, kimin verdiği ve verilme amacının ne olduğu gibi faktörlere de bağlıdır.

Buna ek olarak yukarıda belirtilen sorunlar plasebo ile ilişkilendirilse de bu soruların her durumda baş göstereceğine yönelik bir kaide yoktur. Yani bu sorunların herhangi biri deneyimlenmeden placebodan faydalanmak mümkündür.

Tüm Reklamları Kapat

Karolina Grabowska

Placebo ve Etik

Plasebo kullanımı, bir kişiye plasebo verilmesinin bazı durumlarda o kişinin özerkliğini ihlal edebilmesi gibi çeşitli potansiyel sorunlar nedeniyle çeşitli etik tartışmalarına konu olmaktadır.[76], [77] Ayrıca placebo kullanımının etik olup olmadığı aşağıdaki gibi çeşitli faktörlere de bağlı olabilir:[77], [78]

  • Plasebo uygulamasında aldatma veya gizleme olup olmadığı (kişinin kendisine plasebo verildiğini bilip bilmediği).
  • Söz konusu kişinin plasebo almaya rıza gösterip göstermediği.
  • Plasebonun uygulanma nedeni (hastaya yardım etmek mi, paradan tasarruf etmek mi).
  • Plasebonun alternatif tedavilerle karşılaştırılabilecek sonuçları.

Buna göre, farklı plasebo türleri etik açıdan farklı algılanabilir.[79] Örneğin plasebo olduğunu bilen birine verilen (yani açık etiketli) bir plasebo, plasebo olduğunu bilmeyen birine verilen (kapalı etiketli) bir plasebodan daha farklı şekilde değerlendirilir.[76] Benzer şekilde bir klinik araştırmanın parçası olarak bir kontrol grubuna uygulanan bir plasebo ile normal bir hastaya uygulanan bir plasebo da etik tartışmaları çerçevesinde farklı kriterlere sahiptir.[80]

Not: Yardım amaçlı (özellikle gizli) plasebo kullanımı genellikle bir tür paternalizm olarak kabul edilmektedir ve etik temeller bağlamında birçok eleştiri almıştır.[81]

Plasebo Nasıl Kullanılır?

Plasebo etkisinden faydalanmak için ilk etapta plasebo kullanıp kullanmamanız gerektiğini, eğer kullanacaksanız nasıl kullanacağınızı belirlemenize yardımcı olacak şu soruları cevaplamalısınız:

Tüm Reklamları Kapat

  • Plaseboyu kullanmaktaki amacınız nedir? Örneğin, birinin daha iyi hissetmesini mi sağlamaya çalışıyorsunuz yoksa alternatif bir tedavinin plasebo dışı farmakolojik bir etkisi olup olmadığını görmek için bir karşılaştırma noktası mı oluşturmaya çalışıyorsunuz?
  • Plaseboyu kime vereceksiniz? Yani kendinize mi yoksa başka birine mi uygulayacaksınız? Bu soruyu cevaplarken plaseboyu uygulayacağınız kişinin telkin edilebilirliği gibi ilgili özelliklerini de göz önünde bulundurduğunuzdan emin olmalısınız.[45]
  • Plasebo kullanmanın potansiyel faydaları ve zararları nelerdir ve bu fayda ve zararlar nasıl ele alınır? Bu hem plasebo kullanmanın doğru olup olmadığını belirlemek, hem de plasebo kullanmanız durumunda karşılaşabileceğiniz potansiyel sorunları belirlemek ve ele almak için çok önemlidir. Bu soruyu cevaplarken plasebo kullanımının etik değerlerinin yanı sıra kişilerarası çatışmalar ve uzun vadede semptomlara sebep olan sorunların ele alınamaması gibi dolaylı zararları da göz önünde bulundurduğunuzdan emin olmalısınız.
  • Plasebonun potansiyel bir alternatifi bulunuyor mu? Bulunuyorsa etkililik, risk ve maliyet açısından hangi yöntem daha uygun? Birisine plasebonun mu, aktif bir tedavinin mi daha uygun olduğunu değerlendirirken bu soruyu kendinize sormalısınız.
  • Hangi plaseboları kullanabilirsiniz ve aralarındaki farklar nedir? Örneğin farmakolojik bir plasebo mu (şeker hapları) yoksa psikolojik bir plasebo mu (birine yakında daha iyi hissedeceğini söylemek) kullanmanın daha iyi olacağını ve inaktif bir plasebo mu yoksa aktif bir plasebo mu kullanmanın daha iyi olacağını düşünmelisiniz.
  • Tercih ettiğiniz plaseboyu en etkili şekilde nasıl kullanabilirsiniz? Örneğin plaseboyu etkinliğini artıracak şekilde nasıl sunabileceğinizi düşünebilirsiniz (pahalı görünmesini sağlayabilir veya ayrıntılı bir ritüel ile verebilirsiniz). Benzer şekilde uyguladığınız madde veya ritüelin bir plasebo olduğunu açıkça belirtmenin ve bunun arkasındaki mantığı açıklamanın mı, yoksa başlangıçta veya tedavi boyunca plasebo olduğu gerçeğini gizlemenin mi daha iyi olacağını değerlendirmelisiniz. Buna ek olarak, plasebonun etkinliğini daha da artırmak için ne zaman ve nerede uygulamanız gerektiğini de mutlaka değerlendirmelisiniz.

Placebo Kullanıldığını Söylemek ve Etkisini Düşürmek

Bir kimseye kapalı etiket plasebo verildiğinde, bazı durumlarda bu kimsenin plasebo etkisi altında olduğunu söylemek, etkiyi düşürme ihtimali bulunsa da faydalı olabilir. Örneğin:

  • Bir kişi karşı karşıya olduğu bazı sorunlarla plasebo ile başa çıkıyorsa ve plasebo bu sorunları çözmemesine rağmen o kişiye çözüyormuş gibi geliyorsa;[82]
  • pahalı ama gereksiz bir plaseboya büyük miktarda para harcıyorsa;
  • aldığı ilacın veya tedavinin plasebo olmadığını düşünerek kandırılıyorsa;
  • tehlikeli yan etkilere yol açabiliyorsa;
  • çok daha iyi alternatifler mevcutsa.
  • stres artışı gibi olumsuz etkilere neden oluyorsa (yani plasebo bir nocebo ise) bu kişiye plasebo etkisi altında olduğunu söylemek iyi bir tercih olabilir.[83]

Bununla birlikte bir kimsenin plasebo etkisi altında olup olmadığını söylemek çeşitli hususlardan etkilenen bir karardır. Örneğin çevrenizdeki bir kimse bir klinik araştırmanın parçası olarak habersiz bir şekilde kendi rızasıyla placebo alıyor olabilir.

Buna ek olarak, birinin plasebo alıp almadığını söylemeden önce son derece dikkatli olmak ve bunu yapmanın artılarını ve eksilerini doğru bir şekilde tartmak önemlidir. Örneğin bir kişi bir plasebonun "gerçek" ilaç olduğunu ve bu ilacın kendisini sakinleştirdiğini düşünebilir. İlaç da ucuz ve herhangi bir yan etkisi olmayan bir ilaçtır. Böylesi bir durumda bu ilacın aslında placebo olduğunu söyleyerek faydadan çok zarara sebep olabilirsiniz.

Placebo Etkisinin Farkına Varmak

Placebo etkisini doğrudan deneyimlemediğiniz durumlarda bile bu etkinin farkında olmak faydalı olabilir. Bu şekilde örneğin bir kimsenin placebo aldıktan sonra davranışlarının nasıl değiştiğini anlayabilir veya bu değişiklikleri öngörebilirsiniz.

Anna Shvets

Özet ve Sonuçlar

Plasebo, bir madde veya prosedür şeklinde uygulanan ve ilgilenilen bir etkiyi doğrudan üretme yeteneğine sahip olmayan, ancak yine de bu etkiyi dolaylı olarak, genellikle psikolojik bir tepki yoluyla üretebilen bir şeydir. Plasebo etkisi kandırılmak ya da akılsız olmakla alakalı değildir. Bu etki herkesin başına gelebilir, ne kadar zeki olduğundan ya da plasebo etkisini bilip bilmemesinden bağımsız olarak... Şunları da unutmayın:

  • "Plasebo" terimi en yaygın olarak tıbbi bağlamda, doğrudan fizyolojik bir etkisi olmamasına rağmen hastalar için olumlu sonuçlara (örneğin ağrının azalması) yol açan, aktif bileşen içermeyen inert bir maddeyi (örneğin şeker hapı) veya benzer bir tedavi türünü ifade etmek için kullanılır.
  • Plasebolar hem ağrı algısı gibi öznel sonuçları hem de fiziksel hareketlilik gibi nesnel sonuçları etkileyebilir. Buna karşın faydaları genellikle sınırlıdır, ve tüm sorunlara mükemmel bir çözüm olarak görülmemelidir.
  • Plasebolar, insanların tedavinin kendilerine yardımcı olacağı beklentisi, insanların geçmiş deneyimlerine dayanarak tedavilere verdikleri koşullu yanıt ve insanların tedavinin işe yaramasını istemeleri gibi çeşitli mekanizmalar yoluyla insanları etkileyebilir ve bazen insanlar kendilerine plasebo verildiğini bilseler bile işe yarayabilir.
  • Plaseboyu etkili bir şekilde kullanmak için placebodan beklentinizin ne olduğu, plaseboyu kime vereceğiniz, plasebo ile ilişkili potansiyel fayda ve zararların neler olduğu ve plaseboya alternatiflerin neler olduğu gibi soruları göz önünde bulundurmalısınız.
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
64
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 22
  • Merak Uyandırıcı! 14
  • Tebrikler! 11
  • Muhteşem! 9
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 7
  • Umut Verici! 7
  • Güldürdü 4
  • İnanılmaz 4
  • Grrr... *@$# 4
  • Üzücü! 2
  • İğrenç! 2
  • Korkutucu! 2
Kaynaklar ve İleri Okuma
Sıkça Sorulan Sorular

İkinci Dünya Savaşı sırasında yaralı Amerikan askerlerini tedavi eden ve elindeki ağrı kesici morfin tükenen Henry Beecher, umutsuzluğa kapılarak, askerlere morfin verdiğini söyleyip salin solüsyonu vermeye başlamıştır. Kendilerine tuzlu su verilen askerlerin @'ı, bu "tedavi" sayesinde ağrılarının dindiğini belirtmiştir.

İnaktif (Saf) ve Aktif (Saf Olmayan) Plasebolar olarak iki türdür.

Kapalı etiketli plasebo (gizli, gizlenmiş veya aldatıcı plasebo olarak da bilinir), bir kimsenin plasebo olduğunu bilmediği veya emin olmadığı türde plasebodur.

Açık etiketli plasebo (gizli olmayan, gizlenmeyen veya aldatıcı olmayan plasebo olarak da bilinir), uygulandığı kişiye açıkça belirtilir ve bu kişi plasebo aldığını bilir.

Plasebo klinik çalışmalarda kullanılabilir.

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/02/2023 04:36:27 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4325

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Nörobilim
Enzim
Algoritma
Sinirbilim
Sars Virüsü
Uluslararası Uzay İstasyonu
Carl Sagan
Malzeme
Bilgi Felsefesi
Karadelik
Yüzey
Tarım
Klinik Mikrobiyoloji
Farmakoloji
Yapay
Balık Çeşitliliği
Yüz
Galaksi
Zooloji
Ölçüm
Sinir
Alkol
Algı
Köpekbalığı
Viroloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
I. Shatz, et al. Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?. (7 Kasım 2022). Alındığı Tarih: 7 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4325
Shatz, I., Bakırcı, Ç. M., Dursunkaya, ., Yılmaz, ., Karagözoğlu, . (2022, November 07). Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?. Evrim Ağacı. Retrieved February 07, 2023. from https://evrimagaci.org/s/4325
I. Shatz, et al. “Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 07 Nov. 2022, https://evrimagaci.org/s/4325.
Shatz, Itamar. Bakırcı, Çağrı Mert. Dursunkaya, . Yılmaz, . Karagözoğlu, . “Plasebo Etkisi Nedir? Deneylerde Plasebo Nasıl Kullanılır?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 07, 2022. https://evrimagaci.org/s/4325.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.