Zamam Üzerine Düşünceler

Zaman dediğimiz şey, yalnızca "şimdi"nin tasnifidir. Dün dediğim şey şu anda vardır. Şimdisiz ne dün olur ne de yarın. "Dün sinemaya gittim" ifadesi bir şimdiyi zorunlu kılar. Dün sinemaya gidebilmiş olmanız için şu anda var olmanız gerekir. Eğer ki şu an yoksa şu andan öncesi olan dün de olamaz, şu andan sonrası olacak olan yarın da olamaz. Zaman denilen olgu, doğrudan bir "hatır"a bağlıdır. "Hatır" yoksa zaman da yoktur. "Geçmiş" denilen şey, şu anda bilgisine sahip olunan ancak şu anda aktif olarak deneyimlenmeyen şeyleri ifade etmek için kullanılan bir kelimedir. Dün sinemaya gittiğinizin bilgisine sahip olmanızın sebebi, şu anda zihninizde böyle bir bilginin var olmasından kaynaklanır. Eğer ki yaşıyor olduğunuz şeyleri hatırınıza kaydedemiyor olsaydınız herhangi bir "geçmiş"ten söz edemezdiniz. "Gelecek" denilen şey de keza şu anda tassvur edilen, tahayyül edilen, öngörülen ancak şu anda duyular aracılığıyla sezilemeyen ve şu anın duyumsal düzlemde dışında kalan şeyleri ifade etmek için kullanılan bir kelimedir. Var olan tek gerçeklik "şimdi"dir. Geçmiş dediğimiz de gelecek dediğimiz de yalnızca "şimdi"nin bir ürünüdür. Geçmişi de geleceği de "şimdi"nin varlığı var eder. Dün sinemaya gittim derken, "şu an"da zihnimde canlanan bir imgelem ile bunu söylebiliyorum. "Şu an"da zihnimde sinemaya gittiğimi, izlediğim filmi, film sonrası yediğim yemeği canlandırıyorum. Bütün bu deneyimler şu an itibarıyla an be an zihnimde canlanmakta ancak şu anda sinemada olmadığımın farkındayım çünkü şu anda ekran karşısında yazı yazıyorum. Lâkin bu yazıyı yazarken eş zamanlı olarak zihnimden sinemanın, filmin, yemeğin deneyimlerinin bilgisi geçiyor ve bu sayede şunu söyleyebiliyorum ki, ben, şu anda olmayan bir anda sinemaya gittim. Ancak unutmayın her ne kadar şu anda sinemada değilsem de, şu an itibarıyla sinemada olduğum bilgisi zihnimden geçiyor, yani şimdi yapmıyor olduğum bir şeyi şimdinin dışında yaptığım bilgisine şimdi sayesinde ulaşıyorum. Dün sinemaya gittim dememdeki sebep, şu anda sinemada olmuyor oluşum, ancak şu anda sinema dışında başka bir yerde bulunuyor olmasaydım dün sinemada bulunmuş olmazdım. "Sinemadaydım" dememdeki yegane sebep, şu anda sinemada olmuyor bir durumda oluşumdur. Ancak şu anda sinema dışında herhangi bir yerde olmuyor olsaydım, "sinemadaydım" demem mümkün olmazdı.

"Bir zamanlar çocuktum" diyebilmem şu anda çocuk olmayışımdan kaynaklanır. Eğer şu anda çocuk olsaydım "bir zamanlar çocuktum" diyemezdim. Genel anlamda şu anda var olmasaydım, şu anın farkındalığına, algısına sahip olmasaydım, herhangi geçmiş bir andan bahsedebilmem mümkün olmazdı. "Geçen sene on dokuz yaşındaydım" diyebilmem için şu anda yirmi yaşında olmam gerekir. Eğer ki şu anda yirmi yaşında olduğum bilgisinse sahip olmasaydım, diyelim ki yirmi yaşına girmeden "ölmüş" olsaydım, geçen yıl on dokuz yaşında olmuş olmazdım çünkü ortada "geçen yılı" kıyaslayabileceğim bir zaman olmazdı. Geçmişte yapılan bir şeyin geçmişte yapılmış olabilmesi için şu anda yapılmıyor olması gerekir. Şu anda yazı yazıyorum ve karnım tok, demek ki bu sabah bir şeyler "yedim". "Yedim" kelimesini kullanabilmem için yeme eğlemini yaptığım anı, şimdi içerisinde bulunduğum an ile karşılaştırmam gerekir ki, yaptığım şeyi şu anda değil "geçmiş" bir zamanda yaptığımı bilebileyim. "Geçmiş" mefhumu, hatırdaki bilgi ile duyumun bilgisinin karşılaştırılmasından doğar. Duyumsal olarak edinilen bilgi, şimdiye tekabül ederken hatırsal bilgi geçmişe tekabül eder.

"Gelecek" denilen kavram da keza şu an içerisinde duyumsanmayan, geçmişte olduğu gibi herhangi bir hatırsal bilgisine de sahip olunmayan, ancak şu an içerisinde aktif olarak, şu anın duyumsal deneyimi ile "geçmiş"in hatırsal bilgisinin harmanlanması sonucu ortaya çıkan spekülasyon, tahmin anlamına gelir. Yarın hastaneye gidebileceğimi söyleyebilmem için şu an aktif olarak bunu zihnimde tahayyül edebilmem gerekir. Var olan tek zaman şimdidir. Geçmiş, duyumsal ve hatırsal bilginin karşılaştırılmasından ortaya çıkar. Gelecek, duyumsal bilgi ile hatırsal bilginin harmanlanmasından ortaya çıkar. Lâkin duyumsal bilgi de hatırsal bilgi de yalnızca şimdide deneyimlenebilir. "Şimdi" geçmişin varlığına değil, geçmiş şimdinin varlığına bağlıdır. "Gelecek", geçmişe değil şimdiye bağlıdır. "Şu an" süreklidir ve var olan tek şeydir. "Şu an"ın yokluğu düşünülemez.

Sinan Ertaş 30.03.2026