Bilincin Anlaşılmasının İmkansızlığı Üzerine

Yastık, yastıktır; çünkü yastık, yastık olmayan diğer şeyler değildir. Yastığı yastık yapan özellikler, yastığın etrafındaki "diğer" şeylerde olmadığı için "yastık" adını verdiğimiz şeyin bütün özelliklerini taşıyan ve "yastık" olmayan bir başka şeyin "yastık" adını verdiğimiz şeyde olmayan özelliklerinin bütününü taşımayan şeylere "yastık" denir. Kısacası "yastık", kendine özgü özellikleriyle "diğer" şeylerden ayrılan ve "diğer" şeylerden bir noktada farklı özelliklere sahip olan bir şeydir. Lâkin eğer ki her şey "yastık" olsaydı; yastığın, kendisini diğer şeylerden ayırt edebileceğimiz hiçbir özelliği olmazdı ve bu yüzden "yastık"ın doğasını anlamamız, ne olduğunu, neye benzediğini açıklamamız veyahut herhangi bir sıfat ile nitelendirmemiz mümkün olmazdı.

"Yastık" kelimesini tanımlayalım; "yastık, yatarken kafanın altına veya otururken oturulan yerin üstüne ya da sırtın arkasına yerleştirilen, komforu artıran yumuşak ve rahatlığı artırıcı bir mobilyadır". Bu tanım, günümüzde kullandığımız "yastık" adını verdiğimiz şeyin tanımıdır. Ama eğer ki evimizde bulunan "perde" adını verdiğimiz şeyler de "yastık" olsaydı, o zaman "yastık" dediğimiz şeyin tanımı değişirdi ve daha kapsayıcı olurdu. Yukarıda verilen tanımın üzerine; "pencerelere asılan, gün ışığını kontrol etmek ve gizliliği sağlamak için kullanılan bir mobilyadır", şeklinde bir tanım eklememiz gerekirdi. Eğer ki "sandalye" adını verdiğimiz şey de "yastık" olsaydı gene yastığın tanımını bir kademe daha genişletmemiz gerekirdi.

Şimdi etrafımızdaki her şeyin "yastık" olduğunu düşünelim; masa, sandalye, kitaplar, elektronik aletler, halı, dolap, odamızdaki her şey "yastık" olsun. Böyle bir durumda "yastık"ın ne olduğunu tanımlamamız oldukça zorlaşır ve çok daha kapsayıcı, uzun ve çetrefilli bir tanım gerekirdi. Bunun sebebi "yastık"ı diğer şeyler"le mukayese ederekten "diğer şeyler"den ayırt edebileceğimiz özelliklerinin azalmış olmasıdır.

Bir şey ne kadar farklı şeyle karşılaştırılırsa, o şey, o kadar spesifik ve distinktif bir şekilde tanımlanıp ne olduğu, ne olmadığı sayesinde anlaşılır. Yastık, yastıktır; çünkü yastık, yastık olmayan diğer şeyler değildir. Bir şey ne kadar az şeyle karşılaştırılırsa o şey o kadar zor tanımlanır ve o kadar zor ne olduğu anlaşılır. Şimdi de kelimenin tam anlamıyla her şeyin "yastık" olduğunu düşünelim. Etrafınızdaki her şey, bütün hayvanlar, ağaçlar, dağlar, dereler, gezegenler, yıldızlar, insanlar, her şeyi zihninizde "yastık"a dönüştürün. Bilinen her şeyin "yastık" olduğu bu durumda "yastık"ı nasıl tanımlayabiliriz? Cevap: tanımlayamayız. Çünkü kıyas yapabileceğimiz, diğer şeylerde olup da "yastık"ta olmayan veya "yastık"ta olup da diğer şeylerde olmayan hiçbir şey yoktur, "her şey" yastıktır ve "yastık" her şeydir. "Her şeyin" yastık olduğu bir durumda "yastık"ı tanımlamak için kullanabileceğimiz tek tanım ifadesi "her şey" dir, ki "her şey"i tanımlamak veyahut "her şey"e bir sıfat ya da nitelik atfetmek mümkün değildir. "Her şey" nedir diye sormak bir anlam ifade etmez çünkü "her şey", her şeydir. Başka bi şekilde ifade edilemez çünkü bir değili yoktur. Kıyas yapabileceğimiz, "her şey" de olup da "her şey" dışındaki bir şeyde var olan (ki "her şey" dışında tanım gereği bir şey olamaz, olduğu an o şey de "her şey"in zorunlu bir parçası olur) herhangi bir özellik bulamayız çünkü var olan her şey "her şey"in bir parçasıdır, o halde "her şey" yalnızca her şeydir.

İş kendi bilincimizi anlamaya geldiğinde de durum aynıdır. Bilincin ne olduğunu, bilince neden sahip olduğumuzu anlayamayız, bunun sebebi ne olduğunu tanımlayamamamızdır. Bir şeyin doğasını anlamak için o şeyi ilk önce tanımlamamız gerekir ancak "her şeyi" tanımlamanın ve bu sayede doğasını anlamanın imkansızlığı gibi kendi bilincimizi tanımlayabilmemizin de bir mümkünatı yoktur çünkü "bilinç" her şeydir. Bütün hissiyatlar, duygular, düşünceler, fikirler, acılar, görseller, sesler, tatlar, kısacası her türlü deneyim, beynimize çeşitli aracılarla ulaşan sinyallerin yorumlanmasıdır ve her birimizin gerçekliği bu yorumlamaların farkındalığıdır yani "bilinç"tir ve bunun ötesinde hiçbir şey yoktur. Evrendeki "her şey", bu yazıyı okduğunuz cihaz, doğanın kendisi, bütün insanlar ve soyut düşünceler, bunların hepsi bilinçli farkındalığımızın ürünü olup, farkında olup olabileceğimiz her şey bilincin birer parçasıdır ve bilinci tek başına ele aldığımızda "bilinç" her şeydir. "Her şey"i tanımlamak, neye benzediğini bilmek veya anlamak imkansızdır bu yüzden bütün gerçekliğin eşiti olan "bilinç"i de anlamak imkansızdır. Bir insanın sorduğu; neden varım, neden düşünüyorum, neden bilinç sahibiyim, bilincim neden şu an bilinci taşıdığım bu bedende zuhur etti, gibi sorular, bilincin kendini sorgulamasıdır ancak bu sorgulamanın sonu hiçbir yere varmaz, çünkü bu, "her şey" neden her şey, "her şey" neden var, "her şey" neden yok gibi sorular sormaktır ve bu soruların da bir cevabı yoktur. Bu sorulara verebileceğimiz en kapsamlı ve tek cevap; "her şey" her şeydir, şeklinde olacaktır. Bu cevaptan ötesi olamaz çünkü bu cevaba herhangi bir şey daha eklemek isterseniz o zaman "her şey"i, "her şey"in dışında,"her şey"de olmayıp "her şeyin" dışında olan bir şeyle karşılaştırmanız gerekir ki "her şey"in dışında eğer ki bir şey varsa o da zorunlu olarak "her şey"in bir parçası olur. "Bilinç", bilebildiğimiz ve farkında olup olabileceğimiz her şeydir, o halde "bilinç" bilinçtir ve "bilinç" her şeydir. "Bilinç" nedir sorusu bilincin kendine sorduğu bir sorudur ancak ne olduğunu anlaması için kendisi dışında var olan kıyas yapabileceği başka bir şeye ihtiyacı vardır ama "her şey" bilinç olduğu için kendisi dışında bilebileceği hiçbir şey yoktur ve bu yüzden kıyas yapılamaz, kıyas yapılamadığı için ortaya bir tanım çıkamaz ve ortaya bir tanım çıkamadığı için de "bilinç" adı verilen şey anlamlandırılamaz veya herhangi bir şekilde ne olduğunu tanımlanamaz.

Anlamlandırılamamalı ve tanımlanamamalıdır da çünkü anlamlandırıp tanımlanabilmesi için "bilinç"in dışında başka bir şeye başvurulması gerekir ve o başka bir şeyin de var olması için gene "bilinç"in bir parçası olması gerekir. "Bilinç" doğası gereği aynı "her şey"in tanımlanamaması gibi tanımlanamamalıdır, "bilinç"in tanımlanamaması "bilinç"in en temel ve tek özelliğidir. "Bilinç", "bilinç"in kendisiyle tanımlanamaz, aynı "yastık" örneğinde olduğu gibi, "yastık"ı tanımlamak istiyorsak "yastık"ı, "yastık" olmayan, "yastık"tan başka bir şeyle mukayese etmek zorundayız. Var olan her şey "yastık" olsaydı ve "yastık" dışında hiçbir şey var olmasaydı yani "yastık" her şey olsaydı, "yastık"ı herhangi bir şekilde tanımlamak mümkün olmazdı. "Bilinç", yastık örneğindeki gibi her şeydir ve "her şey" ancak her şey olabilir. Başka bir tanımı olamaz. Bilinçlisin çünkü bilinçlisin. Bilincin sahip olduğun bedende zuhur etti çünkü "her şey"in var olabilmesi için bütün varlığın var olması gerekir ve o bütün varlık "bilinç"tir ve varlığın, gerçekliğin kendisi "bilinç"tir. Bu yüzden bilincin kendine neden var olduğunu sorması, kendini tanımlaya çalışması, neden sahip olduğu bilince sahip olduğunu bilmesi mümkün değildir. "Her şey" neden her şeydir? Çünkü "her şey" her şeydir ve "her şey"in yokluğu düşünülemez, bilincin yokluğu da düşünülemez çünkü "her şey" bilinçtir ve "bilinç" her şeydir.

"Bilinç"in kendisiyle "bilinç"i tanımlayamayız. "Bilinç"in dışında "bilinç"i kıyaslayabileceğimiz farklı bir şey olması gerekir ama eğer ki her şey "bilinç" ise "bilinç"i, "bilinç"in dışında herhangi bir şey ile kıyaslayamayız çünkü tanım gereği o "şey" "bilinç"in dışında var olamaz. "Bilinç"i açıklamak için kullanabileceğimiz yegâne araç "bilinç"in kendisidir ve "bilinç"i "bilinç"in kendisiyle izah etmek veya herhangi bir şekilde tanımlamak bizi istemsizce döngüsel muhakemeye sürükleyeceğinden ötürü mümkün olmaz.

Sinan Ertaş 05.03.2026