Kıyastan Tanıma, Tanımdan Varlığa

Bir şeyin ne olduğunu belirlemek ne olmadığını da belirlemektir. Masa, masadır ve masanın değilleri değildir. Masa adını verdiğimiz nesneleri tanımlamak için "masa" adını vereceğimiz bütün nesnelerde belli başlı birbirine benzer ve aynı zamanda "masa" adı altında toplayamayacağımız "masa" olmayan nesnelerde olan ama "masa" adı altında topladığımız nesnelerde olmayan bir takım özellikler olmalıdır.

"Masa" nesnesinin tanımı, "ayaklar veya bir destek üzerine oturtulmuş tabladan oluşan mobilya" şeklindedir. Yani ayağa veya bir desteğe sahip olmayan bir mobilya "masa" olamaz. Öyleyse ayağa veya bir desteğe sahip olmayan bütün şeyler "masanın değili"dir. "Yastık" nesnesi herhangi bir ayağa veya desteğe sahip değildir o halde kendisine has özelliklere sahip olan "yastık" nesnesi herhangi bir ayağa veya desteğe sahip olmadığı için "masanın değili" olan bir nesnedir. Eğer ki bir şey "yastık" ise tanımsal olarak herhangi bir ayağa veya desteğe sahip olmadığı için bir "masa" değildir ve bir "masa" tanımsal olarak ayaklara veya bir desteğe sahip olduğu için "yastık" değildir. Bir nesneyi "masa" olarak adlandırmak istiyorsak o nesnenin bir "yastık" olmadığını kabul etmeliyiz ve bir nesneyi "yastık" olarak adlandırmak istiyorsak o nesnenin bir "masa" olmadığını kabul etmeliyiz.

Bir "sandalye" de aynı bir "masa" gibi ayaklara veya bir desteğe sahip bir mobilyadır ama "sandalye" adını verdiğimiz nesneler birer "masa" değillerdir. Bunun sebebi "sandalye" nesnesindeki tanımsal bir ya da birden fazla özelliğin "masa" nesnesinin tanımsal özelliklerinin arasında olmayışıdır. "Sandalye" nesnesinin tanımsal özelliklerinden biri "üzerine oturulması için tasarlanmış mobilya" şeklindedir. Bu tanımsal özellik "masa" nesnesinin tanımsal özellikleri arasında yoktur çünkü "masa" nesnesinin tanımsal özellikleri arasında "üzerine oturulması için tasarlanmış mobilya" şeklinde bir özellik yoktur. Eğer ki bir mobilya üzerine oturulması için tasarlanmış ise bu mobilya kesinlikle bir "masa" değilidir, bu mobilya "masanın değili" olan bir mobilya olmak zorundadır. Bu mobilya iskemle, tabure veya sandalye gibi nesnelerden herhangi biri olabilir ancak hangisi olduğunu bilemeyiz çünkü bu nesnelerin hepsi üzerine "oturulması için tasarlanmış mobilya" özelliğine sahiptirler, bu yüzden hangi nesneden söz ettiğimizi bilebilmek için yaptığımız tanımı daha da detaylandırmalıyız. Tanım ne kadar detaylı olur ve bir şeyin spesifik niteliklerini kapsarsa o kadar belirleyici ve distinktif olur. Yapılan tanım sonucu nitelendirilen bir şeyin tanımsal nitelikleri ne kadar fazla diğer şeylerde yoksa o şey o kadar spesifik ve distinktif bir şekilde tanımlanmış olur. Bir şeyin ne kadar fazla değili varsa o şey tanımsal olarak o kadar spesifik ve distinktif bir şeydir.

Şeylerin niteliği o şeylerin tanımlarından gelir. Bir şeyin tanımı, o şeyin niteliğini ifade eder yani bize o şeyin "ne olduğu"nu söyler.

"Tanım" ancak ve ancak mukayese sonucu ortaya çıkar. Bir şeyin "ne olduğu" yani o şeyin tanımı ve tanımının ifade ettiği nitelik, yalnızca, o şeyin "o şeyin değilleri" ile mukayesesi sonucu ortaya konulabilir. Bir şeyi tanımlamak demek, o şeyi, tanımsal olarak "diğer şeyler"den soyutlamak (ayırmak, ayrı tutmak) anlamına gelir. Tümel varlık (var olan her şey, var olan şeylerin tümü) "masa" ile "masanın değilleri" şeklinde ikiye ayrılabilir, sonuçta var olan her şey ya masadır ya da masa değildir. İksi aynı anda olamaz. "İnsan" adını verdiğimiz şeyin tanımsal özellikleri "masa" adını verdiğimiz şeylerin tanımsal özelliklerinden farklı özelliklere sahip olduğu için "insan" masa değildir, yani insan "masanın değili"dir. Masa olan her şey "masa"dır ve masa olmayan her şey "masanın değili"dir ve "masa" ile "masanın değili" adını verdiğimiz iki kümenin birleşimi, bize "her şey"i yani var olan her şeyin oluşturduğu evrensel kümeyi verir. Var olan "her şey" ya "masa"dır ya da "masanın değili"dir.

Var olan her şeyi kapsayan evrensel kümeyi yalnızca ikiye bölmek zorunda değiliz, istersek pekâlâ evrensel küme içerisinde var olan eleman sayısı her ne kadarsa o kadar sayıya bölebiliriz. Evrensel kümeyi; evrensel küme içerisindeki her şey ya "masa"dır ya "sandalye"dir ya "insan"dır ya da "hem masanın hem sandalyenin hem de insanın değili"dir, şeklinde dört farklı kümeye bölebiliriz. Evrensel kümeyi, buna benzer şekilde ister beş ister altı istersek de evrensel küme içerisindeki eleman sayısı kadar farklı kümeye bölmek mümkündür.

Evrensel küme içerisindeki tikel varlıkların tanımlarının, ancak tanımlamak istediğimiz tikel varlıkların dışında kalan diğer varlıklarla mukayese edilmesi sonucu ortaya çıkacağından bahsetmiştik. Önümde duran bardak kırmızıdır. Buradaki "kırmızı" sıfatı, "bardak" adını verdiğimiz nesneyi tanımlayan, bahsi geçen bardağın sahip olduğu bir niteliktir. Bardağa "kırmızı" olarak adlandırdığimız niteliği atfetmemizin sebebi, o bardağın kırmızı oluşu kadar kırmız olmayışından da kaynaklanır. Bardak kırmızıdır çünkü siyah, yeşil, kahverengi, mavi vb. adını verdiğimiz ya da kırmızı olmayan başka bir nitelikte (renkte) değildir. Bardağın "kırmızı" olmasının sebebi, rengi (niteliği) "kırmızı" olmayan yani "kırmızının değili" olan diğer bardaklardan farklı olmasıdır. Bahsi geçen bardak, o bardak olmayan diğer bardaklardan farklı olduğu için, bahsi geçen bardağı, diğer bardaklardan ayırt etmek için o bardağı "kırmızı" adını verdiğimiz bir nitelikle nitelendiririz ancak unutulmamalıdır ki "kırmızı", "kırmızı olmayan"ın hemvarlığı (co-existence) (aynı anda var olması) sayesinde vardır. Eğer ki kırmızı adını verdiğimiz niteliğin herhangi bir değili olmasaydı yani kelimenin tam anlamıyla "her şey" kırmızı niteliğine sahip olsaydı, bu durumda "kırmızı" adını verdiğimiz nitelik ortadan kalkardı. "Kırmızı", "her şey" olurdu ve nitelik özelliğini kaybedip bir isme dönüşürdü, ki herhangi bir niteliğe sahip olmayan bir ismin, herhangi bir niteliği olmadığı için tanımı da olmaz ve tanımı olmayan bir ismin için boştur ve bilgi taşımaz. Eğer ki her şey "kırmızı" olsaydı aynı zamanda her şey "kırmızı" yerine "mavi", "siyah", "beyaz", "insan", "sandalye" ve dilin üretebildiği kadar sayıda isme de sahip olabilirdi, ancak atanan ismin herhangi bir niteliği olmayacağı için verilen ismin de hiçbir önemi yoktur. İsme mânâ veren "ne olduğu"nu anlatan, o ismi niteleyen, sıfatlardır yani niteliklerdir ve eğer ki isim herhangi bir nitelik ile tanımlanamaz ise o isim, herhangi bir şeyi belirtmez ya da herhangi bir bilgi taşımaz çünkü var olan şeylerin bilgisi, o şeylerin ne olduğundan gelir ve daha önce de belirttiğimiz gibi var olan şeylerin ne olduğundan bahsedilebilinebilmesi için o şeylerin en az bir ya da daha fazla niteliğe sahip olması gerekir. Lâkin ortada eğer ki kıyas yapabileceğimiz, mukayese edebileceğimiz bir şey yoksa yani tanımlamak istediğimiz şeyin "değili" yoksa o şeye ne nitelik atfedilebilir, o şey, ne tanımlanabilir, o şeyin, ne ne olduğu hakkında konuşulabilir ne de o şey hakkında herhangi bir bilgi edinilebilir. O şeye, her ne ise, rastgele (arbitrary) bir isim atfedilebilir, ancak ismin tanımı yapılamayacağından ötürü o şeye rastgele atfedilen isim, hiçbir şekilde o şeyin ne olduğunu anlamda herhangi bir yardımda bulunmaz, bulunamaz.

Kısacası; bir şeyin ne olduğunu anlamak için bir tanıma, tanım için o şeyin niteliklerine, o şeyin niteliklerinin belirlenebilmesi için mukayeseye, mukayese için ise o şeyin "değili"ne yani en az birbirinin aynısı olmayan iki farklı varlığa veya kümeye ihtiyaç vardır. Bahsi geçen şeyin eğer ki karşısında karşılaştırabileceğimiz başka bir şey yoksa o şey tanımlanamaz, herhangi bir niteliğe sahip olduğundan söz edilemez. Bu durum o şeyin var olmadığı anlamına gelmez, yalnızca var oluşu gereği tanımlanamaz olması gerektiği anlamına gelir.

Değili olmayan tek şey, "her şey"dir. Var olan her şeyin oluşturduğu, bütün varlığı kapsayan ve bütün varlığın kendisi olan, var olan her şeyin bir araya gelerekten oluşturduğu "her şey"in kümesi olan ve kümenin kendisi "her şey" olan küme evrensel kümedir. Evrensel kümenin diğer bir değişle var olan her şeyin bir değili yoktur. Tanımsal olarak da var olamaz. Çünkü var olan her şey vardır, varlık da eğer ki her şeyin bir arada var olmasıysa varlık denilen şey vardır ve var olan her şey varlık kümesinin birer alt elemanıdır. Yokluktan söz edilemez çünkü yokluk yoktur. Yokluktan yalnızca tikel varlıklar özelinde bahsedilebilir. İnsanın kanadı yoktur, bardağın ayağı yoktur veya insanın tanımsal özellikleri arasında uçabilmesi yoktur, bardağın tanımsal özellikleri arasında yoktur. Fakat burada bahsedilen yokluktan söz edilebilmesi için bir şeyin tanımsal nitelikleri arasında olmayan bir özelliğin, o şeyin "değili" olan şeylerin en az birinde var olması gerekir. İnsanda kanat yoktur çünkü kanat, kuşlara ya da uçabilen şeylere ait bir özelliktir; bardağın ayağı yoktur çünkü ayak masa, sandalye, tabure gibi "bardağın değili" olan diğer şeylere ait bir özelliktir. Örnekler çoğaltılabilir. Bir şeyin bir şeyde yokluğu o şeyin başka bir şeyde var olmasını zorunlu kılar. Bir şeyin kendisi yok olamaz. Eğer ki "bir şey"den bahsedebiliyiorsak o şey vardır, var olmak zorundadır. "Yok" olan şeyler yalnızca belli başlı niteliklerin belli başlı şeylerdeki yokluğudur. Keza ironik olarak bir şeyin "yok" olması için o şeyin öncelikle "olması" lazımdır. "İnsan" adını verdiğimiz şeyin tanımsal özellikleri arasında "kanatlı olması" yoktur çünkü "kanatlı olmak" özelliği başka şeylere (insanın "değili" olan şeylere) mahsustur. "Bardak" adını verdiğimiz şeyin tanımsal özellikleri arasında "ayaklı olması" yoktur çünkü "ayaklı olmak" özelliği "bardağın değili" olan şeylere mahsustur ("bardağın değili" olan her şeye mahsus olmasına gerek yoktur sadece bardağın değili olan bir şeye mahsus olması yeterlidir).

Yokluk, şeylere ait olan özelliklerin başka şeylerdeki yokluğudur. Yokluk tikel düzeyde vardır ve şeylerin diğer şeylerden ayrışması için var olmak zorundadır ancak "bir şey" in yok olması bir tezatlı bir ifadedir aslında olmaya da bilir çünkü bir şeyin yokluk durumunda olması demek o şeyin hâlâ var olduğu anlamına gelir. "Bir şey"den kasıt bir özellik ise evet o özellik bir şeyde olup başka bir şeyde var olmayabilir. Ama "şey"in kendisi muhakkak vardır.

"Hiçbir şey yoktur" kalıbını inceleyelim. Bu kalıptaki "şey" vardır, var olan bir şeyi temsilen kullanılan bir isimdir. "Hiçbir" tümel bir ifadedir ve var olan her şeyin olmayışı yani her şeyin yokluğu anlamına gelir. "Hiçbir şey yoktur" kalıbındaki "hiçbir şey" ifadesini var olan her şeyin yokluğu başka bir değişle varlığın yokluğu ile eş anlamlı kullanacak olursak bu kalıbı "varlığın yokluğu yoktur" şeklinde yeniden ifade etmemizde bir abes yoktur. "Varlığın yokluğu yoktur" demek varlığın yokluğunun var olmaması demektir keza "yokluk" ile "var olmamak" eş anlamlıdır. Eğer ki varlığın yokluğu yok ise yani varlığın yokluğu var değilse varlığın varlığı var olmak zorundadır çünkü bir şeyin varlığı yok değilse o şeyin varlığı vardır. Bir şey yok değilse o şey vardır. "Varlığın yokluğu yoktur" kalıbı bize yokluğun yok olduğunu söyler. Eğer ki yokluk diye bir şey yok ise varlık vardır. Varlığın yokluğu yani varlığın olmaması durumundan söz edilemez çünkü varlığın olmaması durumu yoktur, eğer ki varlığın olmama durumu yok ise varlığın olma durumu olmak zorundadır. Yok diye bir şey yok ise varlık yoktur diye de bişey yoktur çünkü kullandığımız yokluk kavramının tümel düzeyde kendisi yoktur, eğer ki varlık yok değil ise geriye kalan tek opsiyon varlığın var olmasıdır. Bu durumda; varlık vardır, yokluk yoktur, diyebiliriz. "Varlık vardır" önermesi kabul edilecekse "yokluk yoktur" önermesi de kabul edilmelidir. Unutmamak gerekir ki "Yokluk yoktur" ifadesinden kasıt, yokluğun tümel düzeydeki yokluğudur, yoksa bir şeyin yokluğu tikel ve niteliksel düzeyde vardır ve bu yokluktan söz edilebilir. Bunun sebebi; kıyasın, tikel düzeyde mümkün olup tümel düzeyde mümkün olmamasıdır.

Sinan Ertaş. 07.03.2026