"Türk" Adının Kökenine Dair Görüşler

Bu yazıda Türk adının kökenine dair günümüzde kabul gören görüşlere ve Göktürkler devrindeki kullanımlarına kısaca değinilecektir. Türk adının menşei üzerine bu yazıda söylenenlerden daha fazla görüşler ve detaylar söylenebilir. Buna ek olarak Uygurlar, Kırgızlar, Selçuklular ve Osmanlılar gibi dönemlerde Türk adının nasıl değişikliklere uğradığı bu yazının alanına dahil değildir.

Öncelikle Milattan önceki devirlere baktığımızda araştırmacıların çokça zikrettiği bir görüşe denk gelmekteyiz. Bu görüş Herodotos (M.Ö. V. asır)'a aittir. Ona göre "Türk" adının kökeni Doğu kavimleri arasında bulunan Targita isimli topluluklar ve İskit topraklarında ikamet ettikleri ifade edilen Tyrkae'lerin topluluk isimlerinde aranabilir .^[3]

Milattan önceki devirlere dayanan bir başka görüşü ise Ahmet Taşağıl vermektedir. Taşağıl, Tu-ku (T'u-ko) olarak verdiği kelimenin Çin kaynaklarında Mo-tu (günümüzde Mete olarak bilinen hükümdar)'nun kabilesinin adı olarak M. Ö. 209 tarihinde geçtiğini ifade etmektedir.^[6]

en.wikipedia.org

İ. Kafesoğlu "Türk" kelimesinin Çince transkripsiyonunda iki heceli olarak T'u-küe şeklinde geçtiğini ve "r" harfinin Çince'de bulunmadığını ifade etmekte ve kelimenin VI. ve VIII. yüzyıllardan önce çift heceli "Törük" olarak telaffuz edildiğini eklemektedir.^[3] Peter B. Golden ise, T'u-küe kelimesinin çift heceli olarak "Türküt" olarak okunabileceğini ileri sürmektedir.^[4]

Türk kelimesinin manası ile ilgili olarak ise görüşlerin bir kısmı şu şekildedir:^[3]

T'u-küe, miğfer; Trk, terk edilmiş; Türk, olgunluk çağı; Takye, deniz kıyısında oturan adam.

Bunlara ek olarak güç ve kuvvet manası da verilmektedir.^[4] Çandarlıoğlu ise Z. Gökalp'ın "kanun ve nizam sahibi" manasına gelen "töreli" kelimesinden geldiğini ifade ettiğini belirtmektedir.^[2]

wikimedia.org

Yukarıda söylenenlere karşın "Türk" adının M. S. VI. yüzyılda devlet kurmuş olan Göktürkler ile ortaya çıktığı da çokça zikredilen bir görüştür.^[5] Yani "Türk" kelimesini devlet adı olarak ilk kullanan devlet, Göktürklerdir.^[2]

M. S. VI-VIII. yüzyıllar arasında hüküm sürmüş devletlerden olan Göktürkler çağında dikilen Orhun kitabelerinde "Türk" adı Kül Tigin yazıtının (732) Güney yüzünde şu şekilde geçmektedir:^[1]

Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, ...

Buna ek olarak Bilge Tonyukuk (725) ve Bilge Kağan (735) yazıtlarında da "Türk" adı geçmektedir.^[5]

Gülçin Çandarlıoğlu, Orhun kitabelerinde geçen "Türk" teriminin Türük olarak da geçtiğini, tek heceli olan "Türk" kelimesinin ise Göktürler devrinde böyle bir statüyü kazandığını ifade etmektedir. Yazar bu durumdan şöyle bir sonuç çıkarmaktadır:^[2]

Bu durumda "Türk" kelimesinin eskiden "Törük" şeklinde söylendiği, zamanla "Türük" ve nihayet "Türk" şeklini almış olduğu anlaşılmaktadır.

Golden, Göktürk kitabelerinde geçen Türk kelimesinin hem siyasi hem de etnik bir anlam ifade ettiğini belirtmekte ve bu görüşünü şöyle gerekçelendirmektedir:^[4]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Kül Tegin yazıtında, idi oqsız kök Türk "hakansız ve devletsiz Kök Kürkler" ibaresi görülür. Türkçe'de kök (kö:k) gök, gök rengi, mavi, boz anlamı verir. Türk renk yönleme sisteminde mavi, doğuyu anlatır. Bu yüzden, Kök Türk "Doğu Türkleri" anlamına gelir.

Bu kısa yazıda sonuç niyetine şunları söyleyebiliriz: "Türk" kelimesinin milattan önceki devirlerde (özellikle Asya Hunlarından önceki) görüldüğüne ait görüşlere ve kelimenin okunuş tarzlarına yazılı kaynakların yetersizliği ve bu kaynakların okunabilme zorluğu nedeniyle biraz daha temkinli yaklaşmakta yarar vardır. Yukarıda A. Taşağıl'dan örnek verdiğimiz M.Ö. 209 yılındaki Çin kaynakları ise nispeten daha doğru tanımlar veriyormuş gibi durmaktadır. Ancak M.S. VI. yüzyıldan (Göktürkler çağından) itibaren bilhassa Türkler'in kendilerini nasıl isimlendirdiklerini belgeleyen Göktürk kitabeleri, daha kesin yargılarda bulunmamıza yardımcı olmaktadır.