İKTİSAT, İTİBAR VE DÜELLO: ALEXANDER HAMILTON

Modern finansal sistemin temellerini atan rasyonel bir deha, nasıl olur da kişisel bir husumet uğruna düzenlenen bir düelloda hayatını kaybeder. Bugün cebimizdeki 10 dolarlık banknotların üzerinden bize bakan Alexander Hamilton, sadece Amerika’nın ilk Hazine Bakanı değil; borç yönetiminden merkez bankacılığına kadar bugün hâlâ tartıştığımız pek çok iktisadi aracın mimarıdır. Ancak onun hikâyesi, rakamların ötesinde insan doğasının en irrasyonel yanlarını barındıran ilginçliklerle doludur. Hamilton'un yaşamı ve ölümü, aslında iktisat biliminin en temel ikilemlerinden birini özetler: Kusursuz tasarlanmış sistemler ile kusurlu insan doğası arasındaki antagonist çatışma.

1757 yılında Karayipler’de, Nevis adasında evlilik dışı bir çocuk olarak dünyaya gelen Hamilton için hayat, başlangıçta bir hayatta kalma mücadelesiydi. Babasız büyüyen ve annesini henüz çocukken kaybeden Alexander’in elindeki tek sermaye, gözlem yeteneği ve matematiksel zekâsıydı. Yerel bir işletmede çalışırken tuttuğu kayıtlar ve fırtına sonrası yazdığı bir mektubun kasaba halkını etkilemesiyle başlayan yolculuğu, onun New York’taki Columbia Üniversitesi’ne uzanan eğitim serüvenini başlattı.

Hamilton, Amerika’nın bağımsızlık savaşı sırasında George Washington’ın sağ kolu olarak sadece askeri değil, lojistik ve mali sorunlarla da ilgilenen danışmanı gibiydi. Savaşın maliyetini, paranın değer kaybını ve eyaletler arasındaki koordinasyonsuzluğu bizzat sahada tecrübe etti. Bu tecrübe, onun ileride savunacağı güçlü federal hükümet ve merkezi mali yönetim fikirlerinin temelini oluşturacaktı. Amerika bağımsızlığını kazandığında karşısında duran tablo tam anlamıyla bir ekonomik enkazdı: Hiperenflasyon, savaş borçları ve itibarı yerlerde sürünen bir para birimi.

Hamilton, 1789’da Hazine Bakanı koltuğuna oturduğunda önündeki en büyük sorun, eyaletlerin ve federal hükümetin birikmiş savaş borçlarıydı. Pek çok kişi, bu borçların silinmesini veya ödenmemesini savunurken Hamilton, bugün mali federalizm dediğimiz bir plan sundu. Bu plan, borçların üstlenilmesine dayanıyordu.

Plana göre federal hükümet, tüm eyalet borçlarını kendi üzerine alacaktı. Hamilton’un bu noktadaki hedefi sadece bir muhasebe işlemi değil, stratejik bir güven inşasıydı. O dönem için radikal sayılan bu hamleyle Hamilton, zengin yatırımcılar ve dış güçlerden oluşan alacaklıları yeni kurulan federal devlete göbekten bağlamış oldu. Eğer devlet yaşarsa borçlar ödenecekti; dolayısıyla devletin yaşaması artık sadece bir ideal değil, iktisadi bir zorunluluk haline gelmişti.

Hamilton’un ünlü kamu borcu, eğer aşırı değilse, bizim için bir nimettir sözü sıklıkla yanlış anlaşılır. Hamilton, borcun kendisinin bir zenginlik olduğunu değil; borcun düzgün yönetildiğinde piyasaya likidite sağlayan ve ülkenin küresel ölçekte kredi itibarını arttıran bir kaldıraç olduğunu savunuyordu. Bu hamleyle ABD, uluslararası piyasalarda Avrupa devletleriyle yarışabilecek bir borçlanma kapasitesine ulaştı. Bugünün büyük tahvil piyasalarının temeli de böylece atılmış oldu.

Hamilton’u sadece bir bankacı olarak değerlendirmek haksızlık olur. Onun aynı zamanda bir kalkınma iktisatçısı olduğunu ifade etmek gerekir. 1791 yılında kongreye sunduğu İmalatlar Üzerine Rapor adlı çalışması, iktisat tarihindeki en önemli belgelerden biridir. Thomas Jefferson’ın savunduğu çiftçiler ülkesi idealine karşı Hamilton, Amerika’nın gerçek bağımsızlığının sanayileşmeden geçtiğini gördü.

Raporunda, yerli üretimi korumak için gümrük vergilerini, altyapı yatırımlarını ve ar-ge teşviklerini savundu. Bu, bugün kalkınma iktisadında bebek sanayiler argümanı olarak bildiğimiz teorinin dünyadaki ilk ciddi uygulamalarından biridir. Hamilton, bir ülkenin sadece ham madde ihraç ederek zenginleşemeyeceğini, katma değeri yüksek ürünler üretmesi gerektiğini savunuyordu. Bugünün küresel ekonomisinde Çin’den Almanya’ya kadar pek çok devletin uyguladığı sanayi stratejilerinin temelinde Hamilton’un 18. yüzyılda çizdiği sanayileşme fikirleri yatmaktadır.

Ancak bu önemli düşünceleri üreten rasyonel akıl, insan doğasının karmaşıklığını yönetmeye yetmedi. Hamilton’un siyasi kariyeri, iktisat tarihindeki en trajik olaylardan biriyle sarsıldı. Maria Reynolds ile yaşadığı yasak aşk, kadının kocası James Reynolds tarafından bir şantaj aracına dönüştürüldü. Hamilton, sessiz kalması karşılığında şantajcıya ödemeler yapmaya başladı.

Bu gizli ödemeler yıllar sonra fark edildiğinde, Hamilton devlet parasını zimmetine geçirmekle suçlandı. Bir iktisatçının en büyük sermayesi güvendir. Hamilton, yolsuzluk yaparak sistemin güvenilirliğini sarsmak yerine, kişisel itibarını yok etmeyi seçti. 1797 yılında yayınladığı 95 sayfalık yazı ile tüm yasak aşk hikâyesini, detaylarıyla halka açıkladı. Ben hırsız değilim, sadece karımı aldatan biriyim diyerek onurunu mali suç lekesinden temizlemeye çalıştı. Bu hamle, onun siyasi geleceğini bitirse de, kurduğu mali sisteme duyulan güveni korudu.

Hamilton’un ölümü de fikirleri gibi sıra dışı bir biçimde gerçekleşti. Ezeli rakibi Aaron Burr ile arasındaki siyasi çekişme, Burr’un 1804 yılındaki New York valiliği seçimlerini kaybetmesinden Hamilton’u sorumlu tutmasıyla zirveye ulaştı. Kişisel hakaretler ve yazışmalar sonucunda Burr, Hamilton’u bir düelloya davet etti.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

O dönemde düello yapmak yasal olarak yasak olsa da, bir centilmen için onur her şeyden önce geliyordu. 11 Temmuz 1804 sabahı, Hudson Nehri kıyısındaki Weehawken kayalıklarında karşı karşıya geldiler. Hamilton, vasiyetinde ve mektuplarında belirttiği üzere, ilk atışını havaya yapmayı planlıyordu; çünkü bir can almayı dini ve ahlaki olarak reddediyordu. Ancak Burr aynı fikirde değildi. Burr’un mermisi Hamilton’u karnına isabet etti. Modern ekonominin temellerini atan bu deha, ertesi gün 47 yaşında hayata veda etti.

Bugün finans dünyası algoritmalarla ve yapay zekâyla yönetilse de, Hamilton’un tartıştığı itibar, borç yönetimi ve ulusal kalkınma meseleleri hâlâ gündemde. 10 dolarlık banknotun üzerinde aramızda yaşamaya devam eden Hamilton, rasyonel bir sistem kurucusu olmanın ağır bedelini ve insan doğasının değişmeyen, öngörülemez doğasını bize hatırlatıyor. Hamilton’un düelloyu kaybetmesi, belki de iktisadın sosyal bir bilim olduğunun, matematiksel formüllerin içine sığmayan, insan unsurunun her zaman son sözü söyleyeceğinin en büyük kanıtıdır.