Cam Dolapta Oturan İktisatçı: Jeremy Bentham’ın Bitmeyen Mesaisi

Jeremy, 1748 yılında Londra'da dünyaya geldi. Babası avukattı. Jeremy sıradan bir bebek değildi. Henüz 3 yaşındayken okumayı öğrendi. Zekası o kadar ileriydi ki, yaşıtları sokakta oyun oynarken Jeremy 12 yaşında Oxford Üniversitesi'ne girdi ve 15 yaşında mezun oldu. Babası onun büyük bir hukukçu olmasını hayal ediyordu; ancak Jeremy yasaları uygulamak yerine, onları kökten değiştirmeyi kafasına koymuştu.

Bentham, bugün iktisat derslerinde gördüğümüz Fayda kavramının babasıdır. Felsefesi basitti ama devrim niteliğindeydi: En fazla sayıda insan için, en büyük mutluluk. Bentham'a göre insan hayatını iki efendi yönetirdi: Acı ve Haz. Yasalar ve ekonomi, acıyı azaltıp hazzı artırmak üzerine kurulmalıydı. Bentham’ın iktisat ve hukuk dünyasını sarsan asıl fikri şuydu: Toplum diye bir şey yoktur, toplum bireylerin toplamıdır. Dolayısıyla, en iyi yasa veya en iyi ekonomik karar, toplam mutluluğu en üst düzeye çıkaran karardır. Örneğin bir park inşa etmek 100 kişiyi mutlu edip sadece arazisi elinden alınan 5 kişinin canını yakıyorsa, toplam fayda pozitif olduğu için o park inşa edilmelidir. Hayvan haklarından kadın haklarına kadar kendi çağından yüzlerce yıl ileride fikirler savundu.

Bentham hayatı boyunca hiç evlenmedi. Gençliğinde Mary Sophia adında bir kadına aşık oldu ve ona evlenme teklif etti. Ancak reddedildi. Bentham, bu reddedilişin acısını tam 80 yaşına kadar taşıdı. Ölümünden kısa süre önce ona yazdığı mektuplarda, hala o günkü sızıyı hissettiğini anlatıyordu. Mutluluk matematiği aşkın denklemini çözmeye yetmemişti.

Bentham sadece bir teorisyen değil, tuhaf alışkanlıkları olan bir insandı: En yakın dostu, adını Dapple koyduğu bastonuydu. Kedisine o kadar saygı duyuyordu ki, ona önce Kedicik dedi, kedi yaşlanınca ise unvanını yükselterek ona Sör diye hitap etmeye başladı. Sör John Langborn. Sabahları kendine has, hızlı ve zıplar gibi bir yürüyüş tarzı vardı. Buna yemek öncesi çevre dönüşü adını takmıştı.

Bentham’ın en büyük çılgınlığı aslında ölümüyle başladı. Vasiyetinde, bedeninin halka açık bir şekilde diseke edilmesini ve ardından mumyalanarak en sevdiği kıyafetlerle bir sandalyeye oturtulmasını istedi. Bugün University College London koridorlarında, cam bir dolabın içinde Bentham hala oturmaktadır. Hatta üniversite efsanelerine göre, yönetim kurulu toplantılarına bazen bu dolapla tekerlekli şekilde getirilir ve tutanaklara Bentham mevcut, ancak oy kullanmadı notu düşülür. Mumyalama sırasında yüzü biraz korkunç bir hal aldığı için, gövdesinin üzerine balmumundan bir kafa yapılmıştır. Gerçek kafası ise uzun süre ayaklarının dibinde durmuş, ancak öğrenciler onu defalarca çalınca gizli bir kasaya kaldırılmıştır.

Jeremy Bentham, sadece fayda kavramını bulan bir iktisatçı değil; hayatını ve hatta ölümünü bile topluma bir mesaj vermek için kullanan bir bilim insanıydı.