HEM SOSYALİST HEM MİLLİYETÇİ BİR JÖN TÜRK: REFİK NEVZAT

Refik Nevzat, bir imparatorluk çocuğu olarak İstanbul’da doğdu. Eğitim hayatı tam bir disiplin ve ardından gelen başkaldırı hikayesidir. Önce askeri bir lise olan Kuleli İdadisi’ne girdi. Henüz lise öğrencisiyken muhalif bir düşünce yapısı vardı. Okulda arkadaşlarıyla birlikte İstikbal adında taşbaskı gizli bir gazete çıkardı. Ardından Jön Türklerin ve dönemin aydınlarının gözdesi olan Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’ye girdi. Ancak 1894 yılında, II. Abdülhamid döneminin hafiyeleri peşine düştü. Henüz tıp eğitimini tamamlayamamış genç bir öğrenciyken, diplomatik bir firarla Paris'e gitti.

Fransa'ya gittiğinde tıp sevdasından vazgeçmedi; yarım kalan eğitimini Paris Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde tamamlayarak saygın bir hekim oldu. O artık sadece öfkeli bir muhalif değil, bir tıp doktoruydu.

Refik Nevzat’ı dönemindeki diğer Jön Türklerden ayıran en büyük özellik, onun katı bir enternasyonalist olmasıydı. Özel hayatında da bu yaklaşımını sürdürdü ve aşkta milliyet yoktur diyerek Paris’te doktorluk yaparken Fransız bir kadınla evlendi. Bu evlilik onun kozmopolit yaşam tarzını perçinledi. Fransa'da tam 50 yıl boyunca kesintisiz olarak hekimlik yaptı.

Gündüzleri muayenehanesinde Fransız hastalarını tedavi eden, Paris burjuvazisi ve entelektüel çevrelerinde saygı gören bir tıp doktoruyken, geceleri Osmanlı Sosyalist Fırkası’nın Paris şubesini açan, Karl Marx ve Friedrich Engels'in eserlerini orijinal dillerinden okuyup ülkeye girişi yasaklanan Beşeriyet gazetesini basan radikal bir sosyalist eylemciydi. Ahenk, İfham, Aydınlık gibi gazete ve der­gilerde yazılar yazdı. Türkiye Sosyalist Fırkası Avrupa temsilcisi sıfatıyla çeşitli uluslararası solcu örgütle­rin toplantılarına katıldı. Parti tarafından 1919 seçimlerinde aday gösterildi.

Refik Nevzat kendisini ilk Türk sosyalisti olarak tanımlıyor, işçi sınıfının haklarını savunuyordu. Ancak diğer yandan Birinci Dünya Savaşı yıllarında Avrupa’da Türklerin haklarını korumak için güçlü bir milliyetçi refleksle yayınlar yapmaktan da geri durmuyordu. Bu çift kutuplu ruh hali, özel hayatında kalıcı dostluklar kurmasını hep zorlaştırdı. Prens Sabahattin ve Ahmet Rıza gibi dönemin önemli aydınlarıyla önce çok yakın dost oldu, ancak fikirsel tartışmalar büyüdükçe fırtınalı kavgalarla yollarını ayırdı.

İstanbul'daki İttihat ve Terakki iktidarı, Refik Nevzat'ın aykırı görüşlerinden, çıkardığı sosyalist yayınlardan o kadar rahatsız oldu ki, Refik Nevzat’ı gıyabında idama mahkûm etti. Yıllarca Paris sokaklarında, arkasında bir Osmanlı ajanı olup olmadığı korkusuyla yaşadı.

İçinde ukde kalan vatan toprağına duyduğu özleme daha fazla dayanamadı ve ömrünün son döneminde, 1960 yılında Türkiye’ye geri döndü. İstanbul’a ayak basar basmaz, geçmişteki İleri Jön Türkler Örgütü faaliyetleri ve eski siyasi geçmişi nedeniyle İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi’nde yargılandı. Yaşlılığına rağmen mahkeme salonunda fikirlerini ve geçmişini korkusuzca savundu ve davanın sonunda beraat etmeyi başardı.

Bu son hukuk zaferinden kısa bir süre sonra, yine aynı yıl, doğduğu ve hasretini çektiği topraklarda sessiz sedasız hayata gözlerini yumdu.