Osmanlı'da Serbest Piyasanın Doğuşu ve İlk Liberal Bürokrat: Sakızlı Ohannes Paşa

Ohannes Paşa, 1831 yılında Sakız Adası’nda dünyaya geldi. Lakabını da doğduğu bu adadan aldı. Saygın ve köklü bir Ermeni Katolik ailesi olan Kuyumcuyan ailesine mensuptu. Ailesi, Osmanlı bürokrasisinde ve ticaret hayatında sözü geçen, eğitime ve entelektüel birikime değer veren bir yapıya sahipti.

Genç Ohannes, dönemin en prestijli kurumlarından biri olan ve devlet memuru yetiştiren Mekteb-i Maarif-i Adliye’de eğitim gördü. Muazzam bir dil yeteneği vardı. Fransızca, Ermenice, Osmanlıca ve Rumca öğrendi. Kıvrak zekası sayesinde mezun olur olmaz dikkat çekti. Hariciye Nezareti Tercüme Odası’nda işe başlayarak Osmanlı bürokrasisinde hızla yükselmeye başladı.

Ohannes, dönemin ünlü Ermeni entelektüel ve devlet adamlarından Sahak Abro Efendi’nin kızı Arusiak Abro ile evlendi. Arusiak, güzelliği ve zarafetiyle İstanbul cemiyet hayatında tanınan bir kadındı. Ancak bu büyük aşk, trajik bir sonla yarım kaldı. Arusiak, evliliklerinden kısa bir süre sonra, genç yaşta öldü. Ohannes Paşa, eşinin erken ölümüyle derin bir yas sürecine girdi. Hayatının geri kalanında bu kaybın acısını hep yüreğinde taşıdı ve onun anısına sadık kalarak bir daha evlenmedi. Kendisini tamamen devlet işlerine, kitaplarına ve öğrencilerine adadı.

Sakızlı Ohannes Paşa'ya Türkiye’de ekonomi biliminin kurucusu demek abartı olmaz. İktisat alanında birçok ilke imza attı. İlk Sistematik İktisat Kitabı, 1880 yılında yayımladığı Mizan-ı Amel, Neva-yi Muhasebat (İşlerin Ölçüsü, Muhasebe Usulleri) ve en ünlü eseri Mebadi-i İlm-i Servet-i Milel (Milletlerin Servet Biliminin İlkeleri), Türkiye'de Batı tarzı modern iktisadı anlatan ilk ders kitaplarıdır. Mekteb-i Mülkiye’de ilk iktisat derslerini de Ohannes Paşa verdi. Cumhuriyet’i kuracak ve yönetecek olan kadroların hocasıydı.

Bugün ekonomide kullandığımız pek çok kavramın Türkçe-Osmanlıca karşılıklarını ilk kez Ohannes Paşa üretti. Ohannes Paşa’nın iktisadi görüşleri, Osmanlı’nın geleneksel devletçi ve müdahaleci yapısıyla ters düşüyordu. Adam Smith’in başını çektiği Klasik Liberal Ekonomi Ekolü'nün (Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler - Laissez-faire) Osmanlı’daki en hararetli savunucusu oldu.

Dönemin yaygın inanışının aksine Ohannes Paşa, bir ülkenin zenginliğinin sadece toprak genişliğine ya da hazinedeki altın miktarına bağlı olmadığını savundu. Ona göre servetin asıl kaynağı insan emeği ve üretimdi. Devlet, halkın üretkenliğini artıracak zeminleri hazırlamalıydı.

Paşa’ya göre ekonomik kalkınmanın motoru bireydir. Eğer bir ülkede özel mülkiyet hakkı tam anlamıyla korunmazsa, insanlar yatırım yapmaktan ve üretmekten çekinir. Bu yüzden devletin kişisel mülkiyete ve ticarete müdahale etmemesi gerektiğini, serbest piyasanın kendi dengesini bulacağını savundu.

Korumacı iktisat politikalarına karşıydı. Uluslararası ticaretin serbest bırakılması durumunda, Osmanlı sanayisinin rekabet ederek gelişeceğine inanıyordu. Ancak bu fikri, Osmanlı'nın sanayileşmesini tamamlayamadığı o zor yıllarda çokça tartışma yarattı.

Sakızlı Ohannes Paşa'nın iktisadi görüşlerine muhalif üç farklı akım vardı. İlk akım korumacılık akımıydı. Dönemin en popüler yazarı ve fikir insanı olan Ahmet Mithat Efendi bu akımın en önemli temsilcisiydi. Ohannes Paşa’nın en büyük ideolojik rakibi olan Ahmet Mithat’a göre Osmanlı, henüz emekleme aşamasında bir çocuk gibiydi. İngiltere ve Fransa gibi sanayi devleriyle serbestçe rekabet edemezdi. İkinci akım Milli İktisat'çılardı. Ünlü hukukçu Ahmet Cevdet Paşa ve iktisatçı Musa Akyiğitzade bu akımın temsilcileriydi. Milli İktisat'çılar Ohannes Paşa’nın teorilerinin fazla kozmopolit ve Batı merkezli olduğunu düşünüyorlardı. Osmanlı'nın kendi gerçeklerine uygun, devlet destekli bir Milli İktisat modeli kurması gerektiğini savunuyorlardı. Üçüncü akım ise sosyalist akımdı. Ohannes Paşa, kitabında ve derslerinde sosyalizm ile komünizm fikirlerine de değinmiş ve bunları sert bir dille eleştirmişti. Osmanlı’da yavaş yavaş filizlenen erken dönem sosyalist aydınlar da Ohannes Paşa’yı işçi sınıfının emeğini sömüren vahşi kapitalizmin sözcüsü olarak görüyorlardı. Sakızlı Ohannes Paşa'nın fikirleri tartışılabilir. Ancak bu tartışmalar, Osmanlı'nın ilk iktisat eğitimcisi olduğu gerçeğini değiştirmez.

Ohannes Paşa sadece bir teorisyen değildi. Yazdığı teorileri uygulama fırsatı da buldu. İkinci Abdülhamid döneminde Maliye Nazırlığı ile Ticaret ve Ziraat Nazırlığı koltuklarına oturdu. Osmanlı’nın borç batağında olduğu ve Düyun-u Umumiye’nin devlet gelirlerine el koyduğu o en zor yıllarda, devletin kasasını büyük bir titizlikle ve mali disiplinle yönetti. Yolsuzluklara karşı duruşu ve bütçe dengesini koruma çabaları, kendisine Paşa unvanını getirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nda modernleşme dönemiyle birlikte, sivil bürokraside en üst düzey devlet memurlarına idari bir paye olarak Vezirlik veya Bâla rütbesi verilirdi. Bu rütbeye erişen sivil devlet adamlarına da halk ve protokol arasında, tıpkı generaller gibi Paşa diye hitap edilirdi.

Sakızlı Ohannes Paşa, 1912 yılında İstanbul’da vefat etti. Arkasında kalbi kırık bir aşk hikayesi, dürüst bir devlet adamı geçmişi ve en önemlisi, modern Türkiye’nin iktisat eğitiminin temellerini bıraktı.