Her Dışavurum Sanat Değildir

Medeniyetin Hafızası Olarak Yüksek Kültür

Yüksek kültür gerçekten masum mudur?

Belki de bu yanlış sorudur. Asıl soru, yüksek kültürün neyi temsil ettiğidir.

Yine de yüksek kültür ne bütünüyle masumdur diyebilirim ne de bütünüyle baskıcı. Tek bildiğim o, medeniyetlerin yüzyıllar boyunca inşa ettiği ortak hafızadır, hepsi bu. İçinde bilgi vardır, ustalık vardır, estetik arayış vardır ve fakat aynı zamanda bu mirası sahiplenerek kendini diğerlerinden üstün gören insanların oluşturduğu görünmez hiyerarşiler de vardır.

Bir kemanın sesi, bir kubbenin geometrisi, bir şiirin vezni ya da bir hattatın çizgisi insanlığın ortak emeğidir. Emek ise miras demektir. Bunları korumak elitizm değil, kültürel sürekliliğin gerçekliği ve geçerliliği demektir. Çünkü herhangi bir medeniyet yalnızca teknolojiyle ya da ordularıyla değil, estetik birikimiyle ya da kültürel hafızası ile de ayakta kalır, böyle bilirim.

Fakat günümüzde sorun esasında yüksek kültürün varlığı değil; onun bir üstünlük belgesine dönüştürülmesidir. Bir eseri anlamayanı küçümsemek de anlamadığı hâlde anlamış gibi davranmak da kültüre değil egoya hizmet eder. Kaldı ki herkes de her tabloya baktığında aynı temayı okumaz. Herkesin gerçekliği nasıl farklıysa herkesin perspektifi de farklı. Bu yüzden tonlarca farklı medeniyet ya da yüzlerce farklı toplumsal sınırlar yok mu zaten?

Oysaki gerçek kültür kapılarını kapatmaz demişti bize öğretmenlerimiz; öğretir, sabır gösterir, davet eder, teşvik eder hatta cesaretin biletidir. Elitizm dedikleri şey ise bilgiyi paylaşmak yerine onu bir statü aracına dönüştürür. Bu yüzden yüksek kültürü korumak başka şeydir; kültürü bir kast sistemi hâline getirmek başka şey…

Medeniyetin birikim olarak zorunlu kıldığı “sanat”ın hiyerarşinin kibirden beslenmesine vesile olması, bugün dahi içerisinden çıkılamaz bir paradoks meselesi… Üstelik bugün, bu kültürel kibri bile gölgede bırakan yepyeni ve çok daha mekanik bir değer belirleyici ile karşı karşıyayız.

Algoritmaların Belirlediği Değer Çağı

Belki de meselenin bir başka yüzü daha var; o da her çağın kendi görünürlük ekonomisi.

Bugün artık neyin değerli olduğuna çoğu zaman duyguları, duyuları olan insanlar değil, algoritmalar karar veriyor. Bu yapay karar vericiler de emeği, ustalığı, yılların birikimini ya da estetik kaygıyı ölçmüyor belki de özellikle ölçmeyi tercih etmiyor. Ama önemsediği tek şey dikkat. İnsanları birkaç saniye daha ekranda tutabilen her ama her şey dolayısıyla bu algoritmalar tarafından hunharca ödüllendiriliyor. Bu yüzden kimi zaman bir bilim insanının yıllarını verdiği çalışma birkaç yüz kişiye ulaşırken, hiçbir üretim değeri taşımayan bir kavga videosu, teşhir, aşağılanma, hakaret ya da absürt davranışlar milyonlarca insana ulaşabiliyor.

Bu durum yalnızca sosyal medyanın sorunu değil, aynı zamanda toplumun değer üretme mekanizmasının da dönüştüğü anlamına geliyor. Çünkü görünürlük ile değeri, popülerlik ile niteliği birbirine karıştırmaya başladığımız anda gerçek üreticilerin emeğini görünmez hâle istesek de istemesek de “biz” de getiriyoruz. Çünkü hepimiz o algıyı takip ediyoruz. Bir ressam yıllarca anatomi çalışıyor, bir müzisyen on binlerce saat enstrümanına emek veriyor, bir yazar ömrünü düşünmeye adıyor. Buna karşılık birkaç saniyelik bir skandal, bir teşhir ya da sıradan bir saçmalık bir gecede milyonlarca kişiye ulaşıyor ve fenomene dönüşüyor.

Gerçi bu sorunun en büyük sebebini yalnızca bireylerde değil, öncelikle sistemi şekillendiren kapitalin sahiplerinde ya da tüketim ekonomisini yönetenlerde aramak gerekir. Niteliği niceliğe kurban edilmiş eğitim sistemleri, etik ilkelerden ve düşünsel oryantasyondan yoksun sınırsız internet kullanımı, liyakatin değersizleştirilmesi, adalet terazisinin keyfî ve şahsi çıkarlarla eğilip bükülmesi; bütün bunlar bugünkü kültürel savrulmanın zeminini hazırladı, elbette kabul. Buna bir de ekonomik, sosyolojik ve psikolojik sorunların bireysel olarak yönetilemez hâle gelişi eklendiğinde, “viral” denen şey artık sadece masum bir popülerlik değil, toplumsal yorgunluğun ve yönsüzlüğün dışavurumuna da dönüştü. Sürü psikolojisi, dopamin çağında öyle incelikli çalışıyor ki; insanı bazen sorunlarının çözüldüğüne değil, sorunlarının sorun olmadığına bile ikna ediyor. Bizi uyutmuyor belki; ama sürekli oyalayarak düşünme, itiraz etme ve seçme kabiliyetimizi bir afrodizyak misali uyuşturuyor.

Elbette viral olanın ömrü çoğu zaman kısa, fakat kısa sürse de etkisi ya da yarattığı haksızlığı yok saymamız da doğru değil. Çünkü toplumun dikkatini geçici de olsa nitelikten koparıp yüzeyselliğe teslim ediyor. Sonra başka bir viral, başka bir fenomen… Adeta kısır bir döngü misali…

Keza, bilimsel yöntemle yıllar içinde sınanmış, defalarca doğrulanmış ve bilgi değeri kazanmış gerçekler, bugün birkaç dakikalık yüzeysel videolarla “alternatif görüş” kisvesi altında itibarsızlaştırılabiliyor. Elbette düşünce özgürlüğü tartışılmazdır; ancak bilimsel olgular, herkesin cehaletine, önyargısına ya da kişisel kanaatine göre yeniden şekillendirilebilecek esnek yorumlar değildir. “Fikirler özgür olabilir, fakat olguların da inkâr edilemez bir gerçekliği vardır” diyenlerin sesi ise algoritmaların beslediği gürültü içinde çoğu zaman bastırılıyor.

Belki de çağımızın en büyük problemi; görünür olanın değerli, çok paylaşılanın doğru ve çok konuşulanın önemli olduğuna inanmak.

Özgürlük, Estetik ve Maruz Kalma Hakkı

Gelelim benim için en tahammül sınırlarımı aşan o konuya… İnsan kalıntıları, kesik başlar veya dışkı gibi malzemelerle yapılan işler…

Burada da tek bir hüküm vermek elbette doğru olmaz. Çünkü tarih boyunca insanlığın en ağır travmaları, çoğu zaman müzeler, anıtlar ve sanat eserleri aracılığıyla görünür kılınmıştır. Kraków’da Nazi işgali ve Holokost hafızasını taşıyan mekânların müzeye dönüştürülmesi, Mısır müzelerinde firavun mezarlarının ve mumyaların sergilenmesi, Louvre gibi büyük müzelerde savaşları, katliamları ve imparatorluk şiddetini resmeden dev tabloların yer alması bunun örnekleridir. Bu yapıtlar ya da sergiler izleyiciye konforlu bir estetik deneyim sunmak zorunda değildir; aksine ölüm, beden, iktidar, savaş ve insanlık suçu karşısında rahatsızlık yaratmaları çoğu zaman amaçlarının bir parçasıdır.

Dolayısıyla benim için rahatsız edici olan; her temsil otomatik olarak ahlaksız ya da istismarcı sayılamaz, asıl mesele, bu rahatsızlığın boş bir şok etkisi için mi, yoksa tarihsel hafızayı, etik sorgulamayı ve politik yüzleşmeyi mümkün kılmak için mi kullanıldığıdır.

Öte yandan, gerçekten yalnızca şok etkisi yaratmayı hedefleyen ve sanatsal derinliği ciddi biçimde tartışmalı bulunan işler de çokça sergilendiğinden bu absürtlük de istemsizce gözümü tırmalıyor. Bu tür çalışmalar çoğu zaman “insana dayatılan güzellik kalıplarını yıkmak”, “zarafet ve estetik baskısını eleştirmek”, “cinsiyetsizliği görünür kılmak” ya da “bedenin doğal hâlini savunmak” gibi iddialarla gerekçelendiriliyor. Ancak burada benim itirazım ne cinsiyetsizliğe ne de kıyafetin cinsiyet kodlarından arındırılmasına. Tam tersine, kıyafetin kadın-erkek diye bu kadar sert ayrıştırılmasını zaten problemli buluyorum. Erkeklerin etek giymesi, transparan parçalar kullanması, küpe, şapka ya da daha özgür aksesuarlarla kendini ifade etmesi bana asla absürt gelmiyor; hatta çoğu zaman oldukça estetik ve güçlü durduğunu düşünüyorum.

Benim rahatsız olduğum şey bu değil. Benim rahatsız olduğum şey, “doğallık” savunuculuğu adı altında çirkinliğin, kirin, kanın, kusmuğun, çamurun, bozulmuş beden imgelerinin ve rahatsızlık üretmekten başka anlam taşımayan görüntülerin ısrarla izleyicinin gözüne sokulması. Doğallık bu değildir. İnsan bedeni yalnızca kusurları, yaraları, deformasyonları ya da itici bulunan yönleriyle var olmaz. Doğal olanın içinde zarafet de vardır, kırılganlık da vardır, sadelik de vardır, güzellik de vardır. Fakat bazı çağdaş işler, sanki estetik olan her şey yalan, rahatsız edici olan her şey hakikatmiş gibi davranıyor.

Bana göre asıl sorun burada başlıyor.

Sanatın rahatsız etme hakkı elbette vardır; fakat rahatsızlık tek başına derinlik değildir. Tiksindirmek, şaşırtmak ya da izleyiciyi irkiltmek otomatik olarak güçlü bir politik ifade yaratmaz. Bazen bu yalnızca boş bir provokasyondur. Üstelik bu provokasyon, “cesur”, “ilerici” ya da “norm yıkıcı” gibi kavramlarla fütursuzca savunulduğunda, izleyicinin duyduğu gerçek rahatsızlık da küçümsenmiş olur. Oysa insanın estetik bir sınırının olması gericilik değildir; her grotesk görüntüyü sanat diye alkışlamak zorunda olmamak da düşünce özgürlüğüne aykırı değildir.

Her ne kadar bu tür eserleri sürekli ve umursuzca üreten kişilerin psikolojik hastalığı olduğunu söylemek içimden geçse de; bu güdüm, doğru veya güvenilir bir çıkarım olmaz. Gerçi bir kişinin alışılmadık ya da rahatsız edici sanat üretmesi, tek başına ruhsal bir bozukluğa sahip olduğunu da göstermez.

Agora Bilim Pazarı

Levenhuk Blitz 70 PLUS Teleskop

Levenhuk Blitz 70 PLUS akromatik yansıtıcı, başlangıç seviyesindeki astronomlar için ideal bir seçimdir. Uyduları ile birlikte Güneş Sistemi'ndeki gezegenleri, …

Devamını Göster

₺23.990,00

Satın Al Tüm Ürünler

Demem o ki bana göre iki uç yaklaşım da fazlasıyla eksik kalıyor… “Yüksek kültür tamamen baskıdır” demek kadar, “rahatsız edici her çağdaş eser deliliktir” demek de meseleyi fazla basitleştirmekle eş değer.

Peki, şimdi tartışılması gereken soru nedir derseniz; “sanatın temel ölçütü yalnızca dikkat çekmek midir, yoksa teknik, estetik, anlam ve kalıcılık da vazgeçilmez unsurlar mıdır” diye konuyu açmak isterim. Bu soru, çağdaş sanat tartışmalarının merkezindeki en önemli meselelerden biri olarak ivedi ve detaylıca irdelenmelidir.

Çünkü artık sanat adı altında önümüze getirilen birçok şeyde ne estetik görüyorum ne emek ne de insan ruhunu yücelten herhangi bir iz… Sadece dikkat çekme arzusu, sınırları zorlamanın verdiği geçici haz ve alışılmışın dışında olmanın doyumsuz, fütursuz belki de biçare çabası…

Kabul ediyorum; bir insanın dışavurumu elbette değerlidir. Travmaları da öfkesi de acıları da isyanı da hatta… Fakat her dışavurum sanat değildir. Bir tuvale rastgele boya fırlatmak, çamuru biçimsizce yoğurmak, bedeni ya da dışkıyı yalnızca şok etkisi oluşturacak şekilde sergilemek; bunlar ifade biçimi olabilir, performans olabilir, psikolojik bir anlatım olabilir… Ama bunların tamamını, hiçbir ölçü koymadan sanat başlığı altında toplamak, sanatın yüzyıllardır taşıdığı anlamı da bulanıklaştırmış oluyor.

Van Gogh’a bakıyorum; acısını tuvale taşıyor ama bunu olağanüstü bir teknikle yapıyor. Montaigne’e bakıyorum; kendini anlatıyor ama bunu insanlığın ortak vicdanına dokunacak bir düşünce disiplinine dönüştürüyor.

İşte benim aradığım ya da anladığım sanat tam da bu.

Velhasıl kelam;

Özgürlük benim için sınırsız bir taşkınlık hâli değildir. Özgürlük, bir başkasının yaşam alanını, zevkini, inancını, estetik sınırını ve ruhsal konforunu sürekli işgal etmediği sürece anlamlıdır. Elbette senin ifade hakkına saygı duyarım; fakat sen de benim her görüntüyü, her provokasyonu, her çirkinliği ve her rahatsız edici temsili “özgürlük” adı altında alkışlamak zorunda olmadığımı kabul etmek zorundasın. Medeniyet de tam olarak burada başlar; birinin kendini ifade etme hakkıyla, diğerinin o ifadeden rahatsız olma ve bunu küçümsenmeden söyleme hakkı aynı anda var olabildiğinde.

Belki de sorun çağdaş sanatın kendisi değildir. Sorun, çağdaş sanat adı altında sıradanlığın, özensizliğin, estetik yoksunluğun ve kimi zaman yalnızca provokasyonun kutsanmasıdır. Şok etmenin yaratıcılık, tiksindirmenin cesaret, biçimsizliğin derinlik zannedildiği bir Dünya’ya uyanıyoruz her sabah. Üstelik bu anlayış yalnızca müzelerde ya da podyumlarda kalmıyor; algoritmaların ve dopamin ekonomisinin etkisiyle sürekli önümüze düşüyor, gözümüze sokuluyor, beğenmemiz, normalleştirmemiz, hatta alkışlamamız bekleniyor. İşte beni asıl rahatsız eden de bu dayatma hâli.

Sanatın insanı daha incelikli, daha derin, daha zarif bir yere taşıması gerektiğine inanıyorum. İnsan ruhunu sürekli sarsmak, tiksindirmek, irkiltmek ya da yalnızca şaşırtmak üzerine kurulu bir anlayış bana göre sanatın değil, dikkat ekonomisinin dilidir. Çünkü her dışavurum değerlidir; fakat her dışavurum sanat değildir. Her özgürlük iddiası da otomatik olarak estetik, anlamlı ya da saygı duyulması gereken bir derinlik taşımaz.

Sanatı özgür bırakacağız diye estetiği neden bu kadar kolay gözden çıkardık? İfade alanlarını genişleteceğiz diye güzelliği, emeği, zarafeti ve inceliği neden bu kadar değersizleştirdik?

İşte asıl izansızlık burada başlıyor.

Çünkü özgürlük, yalnızca üretenin değil, maruz kalanın da hakkını gözettiği zaman gerçekten özgürlüktür.