Atomlardan Dile: Beyin Gerçekliği Nasıl Kuruyor, Kültürler Onu Nasıl Yaşatıyor?

İmkânsızın gerçekten var olduğuna hiçbir zaman tam olarak inanamamam beni sıkça sorgulamaya, araştırmaya, öğrenmeye ve evrene her zaman daha yakından ama şüpheyle bakmaya yöneltti. Algımı büyük oranda geliştiren de bu dipsiz bucaksız deneme-öğrenmelerdi. En temel düzeyde, evrenin yapı taşlarının olasılıklarla tarif edildiğini bildiğimiz bir Dünya’da tüm insanlığın da bir küp şekere sığabilecek ölçütte olması, bana ilginç gelemezdi.

Bu konuda yaptığım okumalar da bir atomun neredeyse tamamının boşluktan ibaret olduğunu söylüyordu. Hatta, katı sandığımız madde bile, büyük ölçüde görünmeyen bir boşluğun üzerinde yükseliyormuş. Belki de hayatın bize öğrettiği en önemli şeylerden birisi de budur; kesin sandığımız sınırlar çoğu zaman yalnızca bakış açımızla kendimize koyduğumuz sınırlardır. Nihayetinde, evrenin kendisi bile, imkânsız görünen ihtimallerle örülü.

Fakat burada kritik bir yanlış anlama ortaya çıkabilir; atomların büyük ölçüde boş olması, o boşluğun günlük hayattaki anlamıyla “boş” olduğu anlamına gelmez, diyor bilim. Çünkü o bölgede elektronlar, elektromanyetik alanlar ve kuantum olasılık dağılımları ya da dallanmaları da bulunuyor. Bu sebeple atomların içi tamamen boştur diyemiyoruz; yalnızca çekirdeğe göre son derece seyrektir.

Bu noktada aklıma daha ilginç bir soru geldi; “eğer atomlar çoğunlukla boşluksa, gerçekten birbirimize dokunuyor muyuz?”

Klasik anlamda cevap şaşırtıcı şekilde “hayır”dı. Bir masaya dokunduğumuzda ya da sevgilimizi öptüğümüzde aslında atomlar fiziksel olarak iç içe geçmezlermiş. Sadece elimizdeki atomların elektronları ile karşımdaki cismin elektronları birbirine yaklaşırmış. Her iki elektron da negatif yüklü olduğu için elektromanyetik kuvvet nedeniyle birbirlerini iterler ve böylece kuantum mekaniğinin temel kurallarından biri olan Pauli Dışarlama İlkesi devreye girermiş.

Bu demek oluyor ki “iki elektron aynı kuantum durumunda bulunamaz.” Bu da demek oluyor ki atomlar üst üste binemez.

Peki, bizim dokunma hissi olarak deneyimlendiğimiz şey ne?

Sadece; elektron bulutların daha fazla birbirine yaklaşmayı reddetmesi… Bu durumda hissettiğimiz o sertlik, katılık ve temas; atomların birbirine değmesinden değil, birbirini itmesinden doğan kuvvetin kendisi.

Çok tuhaf gelmedi mi size de; yani siz dokunduğunuzu ya da temas ettiğinizi zannediyorsunuz ama esasında olan itme kuvvetinin tepkimesi. Çünkü günlük hayatta masaya dokunduğumuzu hissederiz ama fiziksel düzeyde olan şey sadece; elektromanyetik kuvvetler, kuantum kuralları ve elektron etkileşimler…

Ve; beyin tüm bunları tek bir deneyime dönüştürüyor; “masaya dokunuyorum” hissine.

Peki, beyin bizi kandırıyor mu? Çünkü bu noktada ikinci büyük bir soruyla karşılaşıyoruz; eğer fiziksel gerçeklik aslında elektronlar ve alanlardan oluşuyorsa, benim deneyimlediğim Dünya nedir?

Beynin görevi gerçeği birebir göstermek değildir, diyor bilim. Beynin görevi hayatta kalabilmek için dış dünya hakkında işe yarayan bir model üretmekten ibaret.

Misal; biz kırmızı rengi doğrudan görmüyoruz. Yaklaşık 650 nanometre dalga boyundaki elektromanyetik ışığın gözümüze ulaşmasını deneyimliyoruz. Beynimiz ise bu fiziksel tepkimeyi “kırmızı” deneyimine dönüştürüyor.

Yani; sesleri duymuyoruz, hava basıncı değişimlerini algılıyoruz, dokunmayı da doğrudan hissetmiyoruz, sadece kuvvetlerini algılıyoruz. Beyin ise tüm bunları yorumlayarak bize renkler, sesler ve dokunma hissi olarak deneyim yaşatıyor.

Bu durumda beynin yaptığı şey bir aldatma değil, çeviri… Dış Dünya’nın fiziksel olaylarını insan deneyimine dönüştüren bir çeviri sistemi.

Peki; “şayet herkes kendi beyninin modelini yaşıyorsa neden hepimiz aynı Dünya’yı görüyoruz?” sorusu bir anda beliriyor.

Yani eğer ben Dünya’yı beynimin oluşturduğu bir model üzerinden deneyimliyorsam, neden diğer insanlar da aşağı yukarı aynı Dünya’yı görüyor?

Neden ben ağaca baktığımda ağaç görüyorum da İzmir’deki bir insan da ağaca baktığında ağaç görüyor?

Ya da iki insan yan yana durup bir ağaca baktığında neden ikisi de aynı ağacın birbirinin aynısı görselini resmedebiliyor?

Bunun sebebi de insan türünün ortak biyolojik donanıma sahip olmasıymış. Hepimizin gözleri, sinir sistemleri, görsel korteksleri, algı mekanizmaları çok benzer şekilde çalışırmış. İşte bu sebeple de beynimiz gerçekliği rastgele üretmiyormuş. Yani hepimiz aynı fiziksel evrenden veri alıp benzer biyolojik sistemlerle işlediğimizden…

Sonuç; ortaya algılayabildiğimiz ölçekte ve büyük ölçüde ortak bir gerçeklik modeli çıkıyor. Buna “ortak algısal zemin” diyorlar. Yani biz evrenin tamamına değil, yalnızca algısal ve ölçümsel erişimimiz olan kısmına doğrudan ulaşabiliriz.

Ama bu sefer de bambaşka bir soruya kitleniyorum; o zaman neden herkes aynı gerçekliğe farklı isim veriyor?

Misal; bir Türk ağaca “ağaç” diyor, İngiliz “tree” diyor, Fransız ise “arbre”… Gördükleri nesne büyük ölçüde aynı… Yanyana durup da aynı ağaca bakıp resmetseler, birbirinin aynısı görselleri çizecekler, ancak; o üç kişinin dilinde tek bir gerçekliğe dair üç farklı tanım mevcut.

Burada işte dil devreye giriyor. Yani farklı olan şey nesnenin kendisi değil, ona bağlanan ya da tanımlanan semboldür.

Dilde süreç şu şekilde işler; nesne önce görülür, sonra tanınır, sonra adlandırılır. Dolayısıyla dil, gerçekliğin kendisi değildir. Dil, gerçeklik üzerine yapıştırılmış sembolik bir etiket ya da tanımın kendisidir. Hatta, yalnızca gerçekliğe etiket yapıştırmaz; bazen gerçekliği nasıl sınıflandıracağımızı da etkiler. Bu durumda; insanlığın ortak gerçekliği büyük ölçüde benzerdir ve fakat kullandığı semboller farklıdır, dersek yanlış bir tanım olmaz.

Agora Bilim Pazarı

Celestron UpClose G2 10x50 Porro Dürbün

Celestron UpClose G2 10x50, 10 kat büyütme ve 50 mm objektif çapına sahip bir porro prizmalı dürbündür. Prizmaları BK7 optik camından üretilmiştir ve optikleri çok katmanlı kaplamalıdır. Görüş açısı 6,8 derecedir ve 1000 yarda mesafede 354 fit genişliğinde bir alan sunar. Çıkış göz bebeği 5 mm, göz mesafesi 12 mm ve en yakın odaklama mesafesi 7 metredir. Göz bebeği aralığı 56 ile 72 mm arasında, diyoptri ayarı -4 ile +8 arasındadır. Lastik kaplı gövdesi suya dayanıklıdır ancak su geçirmez değildir ve nitrojen dolgulu değildir. Dürbün tripoda bağlanabilir. Ağırlığı 765 gram, boyutları 185 x 81 x 160 mm'dir. Kutu içeriğinde taşıma çantası, objektif ve göz merceği kapakları, temizlik bezi ve kullanım kılavuzu bulunur.

Devamını Göster

₺3.399,00

Satın Al Tüm Ürünler

Burada başka denemelerimde de sıkça dile getirdiğim ve yine dikkatimi çeken şey şu oldu; herhangi bir insan gördüğü bir şeyi yalnızca kendi zihninde tutarsa, o bilgi onunla birlikte ölür. İşte bu; “hikayesi olmayan her şey ölmeye mahkumdur” mottosuna beni getiren düşüncedir. Ama bir insan gördüğü şeyi; dile, yazıya, matematiğe, sanata, bilime dönüştürebilirse; işte hikâye burada başlıyor demektir. Bilgi, bireyin ötesine böylelikle geçebilir.

Yani benim bireysel gözlemim kollektif hafızaya aktarılmış olur. Aslında bana göre “ama bilinçli ama bilinçsiz” tüm medeniyetlerin de yaptığı şey budur. Medeniyet dediğimiz yapı da zaten bireysel gözlemlerin nesiller boyunca korunabilmesini sağlayan taşıyıcı bir hafıza sistemidir.

Misal ben Newton’u hiç görmedim. Faraday’ı görmedim. Einstein’i ve daha nicelerini görmedim. Ama onların tüm gözlemleri dile, matematiğe ve yazıya dönüştüğü için bugün, hâlâ daha çok taze ve yaşamakta… İsteyen istediği zaman açıp, okuyup onların gözlemlerini deneyimleyebilir.

Zamanın bilgeliği tam da bu yüzden dilime pelesenktir.

Kosmotelyum felsefemde detaylıca dile getirdiğim; evrenin zamanda bir boyut olduğu, zamanın her an ve kendini güncelleyerek evrenden topladığı bilgiler ile evrildiği inancım da bu gözlem ve sembol ilişkisinden gelir. Zira; bir yaratıcı ya da Tanrı fikrinden ziyade, ortak bilincin döngüsü zaman, tüm deneyimi ve taşıdığı mesajları ile bana, tüm inançlardan da dualardan da daha iyi, bu sebeple gelir.

Hayatı tamamen umursuzlaştırmadan anı doyasıya yaşamak, bence zamanın bize atfettiği görevdir.

Varoluşun anlamını kendimize atfetmek, kendimizi yüceltmek ya da görünmeyeni ve bilinmeyeni kutsamak yerine; gözlemlemeyi, anlam üretmeyi ve hayatı acısıyla da tatlısıyla da tüm derinliğiyle deneyimlemeyi de yeterince onurlu bir amaç olarak görebiliriz. Nasılsa bu hayatı da anı da bir kere daha deneyimleyemeyeceğiz.

Bir dil bilimci olarak bu denemeden çıkarımla, dilin yalnızca iletişim aracı olmadığını da söyleyebilirim. Dil, benim için aynı zamanda gözlemi, zamana karşı koruyan ya da zamanda bilgiye dönüştüren bir teknolojidir.

İlginç bir düşünce daha; ama belki de kültürlerin uzun ömürlülüğünü belirleyen temel unsur yalnızca nüfus, ekonomi veya askerî güç değil; toplumların gözlemlerini ne kadar iyi kaydedip aktarabildikleridir. Belki de, zamanda biz, bazı şeyleri gerçekliğe dönüştürürken yanlış yaptık ve şimdi ise asıl amacımız rayından çıkalı, çok ama çok uzun zaman oldu.

Bence kültürler arasındaki asıl rekabet; gerçekliği ne kadar iyi gözlemleyip ne kadar iyi kaydedip ne kadar iyi aktarabildiğimiz olmalıydı ki; zamanın bilgeliğinde bazı kavimler gibi bizim kültürümüz de yok olmaya mahkum olmasın. Çünkü bir kültür ne kadar çok gözlemi dil, bilim ve semboller aracılığıyla gelecek nesillere aktarabilirse, kendi zihinsel varlığını da o kadar uzun süre sürdürür.

Fakat bu arada önemli bir husus var; bir kültür yalnızca gözlemini dile dönüştürmekle yetinse bile, zamanda yok olup gitmeyecek diyemeyiz. Çünkü bilgi geliştikçe inovasyon gerektirir. Bu da demektir ki; dil tekrar gözleme bağlanmak hatta belki yeniden gözlemlenip anlam üretmek zorundadır.

Yani süreç sürekli olarak gözlem-dil-gözlem-dil döngüsüyle güncellenmelidir. Bu döngü kırılırsa şayet mit, kült ya da dogma dediğimiz tüm o şeyler artık gerçekleşmiş demektir.

Bu yüzden bilimin yöntemi de gücü önemlidir. Çünkü bilim yalnızca bilgi üretmez, aynı zamanda sürekli yeni gözlemlerle mevcut olanı sınar ve bilgiyi de günceller. Sanırım bu yüzden en uzun ömürlü bilgi sistemleri yalnızca savaşanlardan, konuşanlardan değil de kendilerini en iyi düzeltebilen medeniyetlerden ta bugüne, bize kadar gelmiş.

Konu nereden buralara geldi hatırlamıyorum ancak; fizik bize dokunma, sertlik ve madde; elektronlar ve kuantum kurallarının sonucudur, diyor.

Nörobilim; deneyimlendiğimiz Dünya, beynimizin dış gerçeklik hakkında oluşturduğu modeldir, diyor.

Dilbilim; insanlar aynı gerçekliği büyük ölçüde benzer şekilde algılar, fakat onu farklı sembollerle ifade eder, diyor.

Ve fakat tarih bize diyor ki; medeniyetler, gözlemlerini kolektif hafızaya dönüştürebildikleri ölçüde yaşarlar.

Bu durumda insanlığın en büyük başarısı; atomlardan oluşan bir canlı türü olarak, evreni gözlemleyip, bu gözlemleri dile dönüştürüp, kendi zihninin ötesine taşıyabilme becerisidir.

Hatta kültür dediğimiz şey de milyarlarca bireysel beynin ortaklaşa yazdığı, sürekli güncellenen, pardon; istersek bilgisinden faydalanabileceğimiz devasa bir gerçeklik modeli yani “zamanın bilgeliği”nden başka bir şey değildir.