Atom, Bongo, İktisat, Aşk vs. : Rİchard Feynman

Richard Feynman, 11 Mayıs 1918’de New York, Queens’te doğdu. Ailesi, onun gelişiminde en büyük pay sahibiydi. Babası Melville, bir satış müdürüydü ama Richard’a bir şeyin ismini bilmekle, o şeyi bilmek arasındaki farkı öğreten kişiydi. Ona otoriteyi sorgulamayı ve doğanın işleyişindeki mantığı sevdirdi. Annesi Lucille, Richard’ın o meşhur mizah yeteneğinin kaynağıydı.

Feynman denince akla gelen ilk şey Kuantum Elektrodinamiği olur. Bu çalışması ona 1965’te Nobel Fizik Ödülü’nü getirdi. Feynman Diyagramları, karmaşık parçacık etkileşimlerini basit çizgilere döktü. Ancak Feynman, iktisatçıların da her zaman ilgisini çekti. Feynman doğrudan bir iktisatçı olmasa da, onun istatistiksel mekanik üzerine çalışmaları ve sistem karmaşıklığına bakışı, modern finansal modellemeleri ve kuantum iktisadı fikirlerini derinden etkiledi. Karmaşık sistemlerdeki belirsizliği yönetme biçimi, bugün risk analizlerinde hala bir rehberdir.

Feynman, Los Alamos’ta atom bombası üzerinde çalışmaya başladığında henüz 20’li yaşlarının başındaydı. Bilgisayarların henüz icat edilmediği o dönemde, büyük hesaplamaları yapmak için insanlardan oluşan bir hesaplama grubu kurdu. Karmaşık diferansiyel denklemleri çözmek için seri üretim bandı gibi çalışan bir sistem geliştirdi. Los Alamos’taki gizlilik onu çok sıkıyordu. Güvenliğin ne kadar zayıf olduğunu göstermek için üst düzey komutanların ve bilim insanlarının kasalarını açıp içine ben buradaydım notları bırakıyordu. Bu, onun otoriteye olan doğal başkaldırısının bir göstergesiydi. Bomba başarıyla test edildiğinde herkes kutlama yaparken, Feynman bir köşede oturup düşüncelere dalmıştı. Eşi Arline’ın ölümünden kısa bir süre sonra gelen bu başarı, onda büyük bir içsel boşluk yarattı. Bir restoranda otururken bu bombanın ne kadar uzağı yok edebileceğini hesaplamaktan kendini alamadığı bir depresyon dönemine girdi.

Feynman’ın hayatındaki en trajik bölüm, ilk eşi Arline Greenbaum ile olan aşkıdır. Arline tüberküloz hastasıydı ve doktorlar evlenmemelerini tavsiye etmişti. Feynman buna kulak asmadı. Arline hastanede yatarken Feynman, Manhattan Projesi’nde atom bombası üzerinde çalışıyordu. Arline’ın ölümü onu derinden sarstı; ancak ondan geriye kalan "başkalarının ne düşündüğünü asla umursama" felsefesi, Feynman'ın karakterinin ayrılmaz bir parçası oldu.

Feynman’ın iktisat dünyasına katkıları da tartışılmaz. En büyük başarılarından biri olan Yol Yeniden Toplamı formülasyonu, bugün modern finansın temel taşlarından biridir. Klasik yaklaşımda, bir hisse senedinin A noktasından B noktasına belirli bir mantıkla gideceği varsayılır. Feynman Yaklaşımında ise parçacıklar gibi, piyasalar da aynı anda birçok farklı yoldan gidebilir. Feynman’ın fiziğe getirdiği tüm olası yolların toplamı mantığı, bugün opsiyon fiyatlama modellerinde ve piyasa risk analizlerinde kullanılır. Finansçılar, bir varlığın gelecekteki değerini hesaplarken farkında olmadan Feynman’ın kuantum mekaniği için geliştirdiği matematiksel araçları kullanırlar. Feynman, 1974’te Kargo Kültü Bilimi kavramını ortaya attı. Bu yaklaşım, bilimsel görünen ama bilimsel dürüstlükten uzak olan yaklaşımları eleştiriyordu. Feynman, sosyal bilimlerin bazen sadece bilimmiş gibi davrandığını savunurdu. Karmaşık formüllerin arkasına saklanıp, gerçek dünyadaki insan davranışlarını ve değişkenliği göz ardı eden iktisadi modelleri sertçe eleştirirdi. Ona göre; eğer bir iktisadi model gerçek dünyada çalışmıyorsa, formül ne kadar zarif olursa olsun o model çöptür. Bu bakış açısı, bugün Davranışsal İktisat kavramının temelini oluşturmaktadır.

Feynman için fizik ne kadar ritmikse, müzik de o kadar matematikseldi. Los Alamos’un stresli ortamından kurtulmak için geceleri çölde gizlice davul çalan Feynman, yıllar sonra bir sahne müzikalinde bongo çalarak profesyonel bir sanatçı gibi performans sergiledi. Onun için davul çalmak, kuantum parçacıklarının titreşimi gibiydi; her vuruş, evrenin karmaşık yapısına vurulan bir neşe mührüydü. Nobel ödüllü bir fizikçiyi, laboratuvar önlüğü yerine çıplak ayakla bir sahnede davul çalarken görmek, onun otoriteyi ve kalıpları yıkma felsefesinin en somut kanıtıydı.

Richard Feynman, 1988’de hayata gözlerini yumdu. Feynman, evreni sadece soğuk formüller yığını olarak değil, çözülmeyi bekleyen eğlenceli bir bulmaca olarak gördü. Atomun kalbindeki gizemlerden bongo davulunun ritmine, kuantum dünyasından bir bar tezgahındaki insan davranışlarına kadar her şeye aynı çocuksu heyecanla yaklaştı. Feynman’dan bize kalan en büyük miras; Nobel ödüllü teorileri değil, bilmiyorum demenin dürüstlüğü ve bilginin peşinden giderken hayatı ıskalamamak anlayışı oldu.