Aşk, Roman ve Ekonomi: Ahmet Mithat Efendi

Ahmet Mithat, 1844 yılında, İstanbul Tophane’de dünyaya geldi. Hayata gözlerini çok da şanslı açmamıştı; ailesi İstanbul'a yerleşmiş sıradan, yoksul bir esnaf ailesiydi. Henüz çocukken babası Hacı Süleyman Ağa’yı kaybetti. Annesi Nefise Hanım ve abisiyle birlikte büyük bir geçim mücadelesinin içine düştü.

Bu yoksulluk nedeniyle düzenli bir okul eğitimi alamadı. Ancak içindeki öğrenme aşkı o kadar büyüktü ki, bir yandan Mısır Çarşısı’nda bir aktarın yanında çıraklık yapıyor, bir yandan da dükkan sahibinden gizlice okuma yazma öğrenmeye çalışıyordu. Abisinin görevi nedeniyle gittikleri Vidin ve Niş kentlerinde rüştiye eğitimini tamamladı ve kendi kendini yetiştirerek Fransızca öğrendi.

Ahmet Mithat Efendi’nin özel hayatı da tıpkı romanları gibi hareketli ve renkliydi. Fitnat Hanım ile uzun süre gizli aşk yaşadı. Şair Nigar Hanım ile de Beykoz'da sık sık buluşuyordu. İlk evliliğini henüz genç bir memurken Servet Hanım ile yaptı ve beş çocuğu oldu. İkinci evliliğini yaptığı Kalyopi Hanım'dan da beş çocuğu vardır.

Onun özel hayatındaki en büyük tutkusu Beykoz’du. İstanbul’un bu güzel semtine aşık olan Ahmet Mithat, burada kendi adını taşıyan bir çiftlik kurdu. Aynı zamanda eşi ve kalabalık ailesiyle birlikte yaşadığı bu çiftlik, onun için sadece bir huzur köşesi değil; hayvancılık yaptığı, modern tarım tekniklerini denediği ve topraktan nasıl servet üretileceğini topluma bizzat kanıtlamaya çalıştığı canlı bir laboratuvardı.

Ahmet Mithat, halkı eğitmeyi kendine kutsal bir görev edinmişti. Yazdığı romanlarda hep bir toplumsal mesaj vardı. Örneğin en meşhur eseri Felâtun Bey ile Râkım Efendi’de; Batılılaşmayı sadece lüks tüketim, şık kıyafetler ve borçlanma olarak gören Felâtun Bey ile çalışkan, üreten ve bütçesini yöneten Râkım Efendi’yi karşılaştırıyordu. Bu aslında edebi bir kurgudan ziyade, Osmanlı toplumuna verilen sosyoekonomik bir mesajdı.

Dönemin yazarları ekonomiyi sadece saray bürokratlarının anlayacağı ağır bir dille tartışırken, Ahmet Mithat Ekonomi Politik adında bir kitap yazdı ve servetin, üretimin, emeğin ne demek olduğunu herkesin anlayabileceği dille anlattı.

Ahmet Mithat'ın ekonomi konusundaki düşünceleri zaman içinde değişse de bu dönüşüm tutarlılık barındırır. İlk döneminde Batı dünyasını ve Avrupa’nın zenginleşmesini incelediğinde, Adam Smith'in liberal ve özgürlükçü teorisini benimsedi. Devletin ekonomiye hiç karışmadığı, serbest piyasanın her şeyi çözeceği bir liberalizmi savundu. İkinci döneminde ise Osmanlı gibi sanayileşmemiş, kapitülasyonlar altında ezilen bir ülkede serbest piyasa koşullarının ülkeyi açık pazarı haline getireceğini savundu. Bu aşamada Türkiye’deki Milli İktisat fikrinin ilk temellerini attı. Kendi kumaşımızı üretmez, her şeyi Avrupa'dan ithal edersek batarız diyerek yerli üretimi ve gümrük duvarlarıyla yerli sanayinin korunmasını önerdi.

Çoğu Tanzimat aydını devletten aldıkları memurluk maaşlarıyla geçinirken, Ahmet Mithat kendi matbaasını kurdu, işletmesini bizzat yönetti, gazete çıkardı ve işçileriyle birlikte sabahlara kadar çalıştı

Ahmet Mithat'ın bu korumacı ekonomi fikirleri, dönemin bir diğer iktisat düşünürü olan Sakızlı Ohannes Paşa ile karşı karşıya gelmesine neden oldu. Ohannes Paşa, katı ve tavizsiz bir serbest piyasa savunucusuydu. İkilinin gazeteler üzerinden yürüttüğü, Devlet ekonomiye müdahale etmeli mi, etmemeli mi? tartışması, Osmanlı entelektüel tarihinin en seviyeli, en derin ve en vizyoner ekonomi düellosu olarak tarihe geçti.

Ahmet Mithat, 1912 yılında hayatını kaybetti. Bugün dahi tartışılan Milli İktisat fikrinin en önemli temsilcilerinden biri olması nedeniyle Türkiye düşünce tarihinde önemli bir yere sahiptir.