Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Elektriğin Tarihi: Kehribar ile Statik Elektrik Üretiminden, Bilgisayar Çiplerine...

Elektriğin Tarihi: Kehribar ile Statik Elektrik Üretiminden, Bilgisayar Çiplerine... EuroNews
23 dakika
770
  • Elektrik Mühendisliği
  • Bilim Tarihi

Elektrik, bir iletkenin iki ucu arasına uygulanan potansiyel farkın sonucunda yüklerin hareket etmesiyle ortaya çıkan enerjidir. Potansiyel fark ise atomların yükleriyle ve elektrik alanlarıyla doğru orantılı olan fiziksel bir büyüklüktür. Potansiyel fark, aynı zamanda elektromotor kuvveti olarak adlandırılan voltajı yani gerilimi ifade etmektedir.

Bir iletkenin uçlarına pozitif ve negatif potansiyel fark uygulandığında, elektrik alanın kuralları gereği, pozitif potansiyele sahip uç negatif potansiyele sahip uçtan elektronları çekecektir. Bu sayede elektronlar negatif uçtan pozitif uca doğru ilerlerken, elektrik akımı pozitiften negatif yöne doğru ilerleyecektir. Aradaki bu tanım zıtlığı da (yani eletriğin yönünün, elektronların gerçekte aktığı yönün tersi olarak alınması da) elektriğin tarihiyle ilgilidir.

Bu Reklamı Kapat

Elektriğin Antik Tarihi

Elektriğin varlığından bihaber olan insanlar bile, elektrikli balıkların verdiği şokların acısını biliyorlardı. Örneğin Milattan Önce 2750'li yıllardan kalma Antik Mısır metinleri, "Nil Nehri'nin Yıldırımları" adını verdikleri bu elektrikli balıkları, diğer balıkların "koruyucusu" olarak tanımlamaktadır. Antik Mısırlılar'dan binyıllar sonra, Antik Yunan, Antik Roma ve Arap doğa bilginlerinin ve hekimlerinin yazılarında da elektrikli balıklardan söz edildiğini görmek mümkündür. Örneğin Yaşlı Plinius ve Scribonius Largus gibi yazarlar, elektrikli kedibalıkları (Malapteruridae) ve elektrikli vatozlar (Torpediniformes) gibi hayvanların çarptıkları yeri uyuşturacak düzeyde elektrik verebildiğini anlatmışlardır.[26] Ayrıca ta o zamanda bile bu şok dalgalarının iletken maddeler boyunca yayılabildiğini anlatmışlardır.[25] Hatta günümüzde bilimdışı uygulamalar olsalar da o dönemde gut veya baş ağrısı gibi hastalıklar çeken insanların elektrikli balıklar tarafından çarpılması gerektiğine inanılmıştır.[24]

Tabii ki sadece canlılar dünyasında değil, atmosferik olaylarda da elektriğin izlerini görmüşlerdir: Örneğin fırtınalar sırasında deneyimledikleri yıldırım ve şimşekler, nadiren de olsa yaşanan St. Elmo Ateşi gibi olaylar, insanların elektriğe hükmetmesinden çok daha önce onunla haşır neşir olmasına neden olmuştur. Tabii ki insanlar, tüm bu olayların etkisinin ortak bir kökene sahip olduğundan bihaberdi ve bu ürkütücü doğa olaylarını tanrılara bağlıyorlardı. Örneğin Pliny, elektrikle ilgili pagan inançlarını şöyle anlatıyor:

Bu Reklamı Kapat

Antik Tuskanların inanışına göre yıldırımları gönderen 9 tanrı var ve bunlar, 11 farklı yıldırım tipi yaratıyor.

Ne olursa olsun, milenyumlara yayılan bu bağımsız gözlemler, nihayetinde elektriğin ne olduğunu giderek daha iyi anlayabilmemizi sağladı.

Thales ve Statik Elektriğin Keşfi

Miletli Thales, Milattan Önce 600 civarında yazdığı metinlerde, kehribarı kürke sürttüğünde hafif cisimleri (saç, hayvan kılı gibi) kendine çektiğini fark ettiğini yazmıştır; fakat bunun açıklaması o zamanlarda bilimsel olarak yapılamamıştır. Aslında Thales'in yaptığı deney, günümüzde statik elektrik olarak bilinen olguyu göstermektedir.

Statik elektrik, birbirine sürtünen cisimlerin değerlik elektronlarının kopması ya da diğer cisimden elektron alması sonucunda bir yük dengesizliği doğması sonucunda, bu cisimlerin pozitifliği veya negatifliğine bağlı olarak birbirini itmesi ya da çekmesine verdiğimiz isimdir. Günümüzde bir arabaya veya plastik cisimlere dokunduğumuzda elektrik çarpması statik elektriğin gündelik yaşamdaki örneklerinden biridir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Statik elektriğin çarpılmayla sonuçlanmasının nedeni, elektriğin en temel ilkelerinden biriyle alakalıdır: İki cisim arasında yük dengesizliği, potansiyel fark denen bir durum yaratır (bu potansiyel fark miktarına "voltaj" ya da "gerilim" denir). Kıyafetlerimizin sürtünmesinden kaynaklı elektrik yüklenmesi, arabanın metal yüzeyi gibi çok farklı bir elektrik yük değerine sahip cisme temas ettiğinde, aradaki devasa potansiyel farktan ötürü elektronlar çok hızlı bir şekilde öteki tarafa sıçrar ve bu sırada kıvılcım (İng: "spark") adı verdiğimiz, ısı ve ışık yayılımına sebep olurlar. Yerel olarak yaşanan bu ani ısı artışı, statik elektriğin canımızı yakmasının ana nedenidir.

Elektrik Üzerine Araştırma Yapılmamış Uzun Bir Dönem ve Pusulanın Keşfi

Thales'in mevzubahis deneyinin üzerine 17. yüzyıla kadara kayıtlara geçmiş elektrik üzerine bir araştırma ya da deney yapılmamış olsa da manyetizma üzerine dünya ticaretine yön verecek bir gelişme Asya'da yaşanmıştı.

Burada neden birdenbire manyetizmadan bahsettiğimiz kafa karışıklığına neden olabilir, dolayısıyla izah edelim: Elektrik ve manyetizma iki farklı olgu gibi düşünülse de aslında aynı ve tek bir doğa olayının, elektromanyetik kuvvetin iki farklı tezahüründen ibarettir. Dolayısıyla elektrik ve manyetizma birbirinden ayrılabilir kavramlar değildir. Elektromanyetik Teori'nin geliştirilmesinden önce, manyetizma alanında yapılan çalışmalar da elektriğin ne olduğunun anlaşılmasına elektrik alanında yapılan çalışmalar kadar katkı sağlamıştır.

Asyalılar 2. yüzyılda şerit haline getirilmiş bir mıknatısın serbest dönebilir hale getirildiğinde her zaman aynı yönü gösterdiği keşfetmişti. Bu sayede Çinliler pusulanın keşfini yapmış, insanoğlu kıtalararası yolculukları öncesine göre kat kat kolaylaştırmıştı.

Elektrik Kelimesinin Kökeni

William Gilbert, Latincede kehribar anlamına gelen electrum kelimesinden esinlenerek, sürtülünce küçük nesneleri çekme özelliğini tanımlayan electricus kelimesini türetmiştir. Daha sonra farklı dillere de geçen "electricus" kelimesi, Fransızcada électrique olarak kullanıldıktan sonra Türkçeye de bu şekilde, "elektrik" adıyla geçmiştir.

Bu Reklamı Kapat

17. Yüzyılda Elektrik

17. Yüzyılda Gösterilerde Kullanılan Elektrik

Elektrik, 17. yüzyılda sihirbazlar tarafından gösterilerde, kıvılcım ile yanıcı sıvıları ateş olmadan alevlendirme, telekinetik güçler gibi gösterilerek statik elektrik ile hafif cisimleri hareket ettirme gibi insanlara gösteri yapma üzerine kullanılıyordu.

İlk Elektrik Üreteci

Otto von Guericke, statik elektrik ile düzenli akım üreten, mekanik etkiler (insan gücü ile çalışan) sayesinde çalışan ilk üreteci üretmiştir. Bu üretecin vakumlanmış cam kavanozu, bir iletken ile temas ettiriliyor, ve ardından döndürülmeye başlanıyordu. Böylelikle sürtünmeden kaynaklı kopan elektrikler bir potansiyel fark oluşturuyor, elektrik enerjisinin ilerlemesi için güzide yolu hazırlıyordu.

18. Yüzyılda Elektrik

18. yüzyılda; ilk kondansatör olarak kabul edilen Leiden şişesi; Leiden Üniversitesi profesörlerinden Peter Van Muschenbrock'un çalışmaları sonucunda su dolu cam kavanoz içerisine daldırılmış metal çubuğun; Otto von Guericke'nin üreteci üzerinden elektrik üreterek, suya düzenli elektrik akışı sağlamasıyla keşfedilmiştir.

Elektrik enerjisinin depolanabilirliği ve kondansatörlerin önünü açan Leiden şişesinin, elektrik enerjisini depoladığı aslında Muschenbrock'ın yardımcısının şişeden çıkan kabloya yanlışlıkla teması sonucunda çarpılması ile fark edilmiştir. Böylelikle Muschenbrock; Leiden Şişesi olarak adlandırdığı mekanizması sayesinde elektriğin depolanabileceğini keşfetmiş, modern kondansatörlerin önü açılmıştır. Bu sayede elektrik enerjisini hem kısa süreli hem de gerekli devreler kurulduğunda kalıcı olarak depolanabilen, ani elektrik kesintilerinde elektronik cihazlarımızı; depoladığı enerjiyi göreceli olarak yavaş şekilde bırakması ile koruyabilen bir devre elemanının ilk temeli atılmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Kondansatörlerin depoladıkları elektrik enerjisini yavaşça bırakmasını, telefonlarımız şarj halindeyken şarj cihazını prizden çıkardığınızda kısa bir süreliğine telefonun hala şarj olduğunu görerek deneyimleyebilirsiniz. İşte bunu şarj cihazımızdaki kondansatörler sağlamaktadır. Modern kondansatörler ise tabii ki içerisinde su bulundurmuyor ya da cam kavanozdan üretilmiyor. İstenilen özelliklerde üretilebilmesi için gerekli hesaplamalardan sonra üretilen kondansatörler iki paralel plakanın arasına yalıtkan maddenin yerleştirilmesi ile üretiliyor.

Leiden Şişesi
Leiden Şişesi
Kondansatörlerin Çalışma Prensibi

Kondansatörün bir bacağına pozitif voltaj uygulandığında, plakaların bir tanesi +Q (pozitif yük) ile yüklenirken, diğer plaka ise –Q (negatif yük) ile yüklenecektir. Çünkü pozitif voltaj negatif yüklerin çekilmesini sağlar, böylelikle iki plaka arasında oluşan, zıt yüklerin arasında ki elektrik alandan faydalanarak elektrik enerjisini elektrik alan üzerinde depo edilebilmiş oldu.

Devre kartlarında Kapasitörler silindir şeklinde görselde gözüktüğü şekilde bulunmaktadır
Devre kartlarında Kapasitörler silindir şeklinde görselde gözüktüğü şekilde bulunmaktadır
Sergei Starostin

18. yüzyılın sonunda ise İtalyan fizikçi Alessandro Volta, kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren Volta pillerini üretmişti. Bu piller, elektronegatiflik (atomun çekirdeğinin elektronları çekebilme gücü) değerleri birbirinden farklı olan Bakır ve Çinkonun, iletken olan sülfürik asit çözeltisinin içine koyulması ile elektrik üretir. Alessandro Volta sayesinde artık güç kaynaklarına, bataryaların ömrü dahilin de bağımlı kalınmıyor, arabalar kilometrelerce yol gidebilmektedir. Tabii ki bu süreç Volta'nın pilinin günümüze kadar defalarca kez geliştirilmesi ve yıllarca süren mühendislik çalışmaları sayesinde olmuştur.

19. Yüzyılda Elektrik

19. yüzyılda artık elektriğin nasıl üretileceği, etkili ve verimli kullanımı olmasa da depo etme yolları biliniyordu. Bu gelişmeler esnasında o dönemlerde; manyetizmayı ve pusulayı kullanmayı biliyor olsak da, günümüzde büyük bir disiplin olan elektromanyetizmayı oluşturan; elektriğin ve manyetizmanın ilişkisini henüz bilmiyorduk.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Göze Odaklanan Hekim: Dr. Patricia Bath’in Hikâyesi

Hadi, Patricia ile tanışın! New York’un Harlem semtinde doğan bu küçük kız, karşısına dikilen tüm engellere inat doktor olmak istiyordu. Irkçılık, yoksulluk, cinsiyetçilik hiçbir şey onu durduramadı. Tıp eğitiminin ardından kendini körlükle mücadeleye adadı. Tıp patenti alan ilk Afro-Amerikalı kadın olarak bilinen Dr. Patricia Bath’in muhteşem buluşlarla dolu, cesaret aşılayan hayat hikâyesini bu kitapta bulacaksınız.

  • Yazar: Julia Finley Mosca
  • Çizer: Daniel Rieley
  • Çevirmen: Ferhat Sarı
  • Yayın Tarihi: Ocak 2022
  • Baskı Sayısı: 1. Baskı
  • Sayfa Sayısı: 48
  • Cilt Tipi: Karton Kapak
  • Kağıt Cinsi: Kitap Kağıdı
  • Boyut: 22 x 22 cm
  • ISBN: 9786057050953
Devamını Göster
₺40.00
Göze Odaklanan Hekim: Dr. Patricia Bath’in Hikâyesi

Elektromanyetizma sayesinde insanlık; günümüzde elektrikli araçların motorlarını çalışma prensibini oluşturmuş, günlük hayatımızda kullandığımız şarjlı matkap gibi birçok cihazın ulaşılması kolay haline gelmesini sağlamış, hayatımızın her alanına doğrudan doğruya etki eden cihazları üretmiştir.

Bu noktada, elektrik ve manyetizmanın arasındaki ilişkiyi deneysel olarak kanıtlayıp matematiksel formüllere döken James Clark Maxwell’in 4 ünlü denkleminden birinin gelişmesine ilham olan, elektrik akımın birimine soyadını veren kişi, Andre Marie Ampere'in buluşlarına da değinmekte fayda var.

Elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkiyi ilk deneysel olarak ispatlayan Hans Christian Ørsted, 1820 yılında yaptığı deneyde elektrik akımı geçirilen bir telin; etrafındaki pusulaların iğnelerini saptırdığını keşfetmişti. Ørsted’in çalışmalarının ışığında deneyler yapan Ampere, farklı bataryalara bağlı iki farklı kabloyu karşı karşıya koyup, aynı yönde ve ters yönlerde akım vererek elektrik ve manyetizma arasındaki ilişki hakkında bir deney yaptı. Ampere'in bu deney sonucunda vardığı sonuçlar şöyleydi; karşılıklı tellere aynı yönde akım verildiğinde birbirlerini çekiyorlar, zıt yönde akım verildiğinde ise birbirlerini itiyorlardı.

Bu deney sonucunda Ampere, içerisinden akım geçen telin hangi yöne manyetik alan oluşturduğunu sağ el kuralı ile ortaya koymuştu. Bu kural; eli aşağıda görseldeki gibi tutup, akımın ilerlediği yöne başparmak yöneltildiğinde, içe dönük olan parmakların telin çevresinde oluşan manyetik alanın yönünü göstermesinin pratik bir ifadesiydi. Deneysel olarak elektrik ve manyetizmanın zaten Ørsted tarafından kanıtlanmış olduğu o dönemde, Ampere'i öne çıkartan en önemli faktörlerden birisi, deney sonucunu matematiksel formüllere dökmüş olmasıdır.

Üzerinden akım geçiren iletkenin manyetik alan yönünü gösteren sağ el kuralı(I=Akım Yönü, B=Manyetik Alanın yönü)
Üzerinden akım geçiren iletkenin manyetik alan yönünü gösteren sağ el kuralı(I=Akım Yönü, B=Manyetik Alanın yönü)
https://tikz.net/righthand_rule/

Elektrik Jeneratörlerinin Temelleri

Hans Christian Ørsted’in ilham olduğu Michael Faraday; kinetik enerjinin elektrik enerjisine nasıl dönüştürüleceğini, yani değişen bir manyetik alana maruz bırakılan iletkenin üzerindeki voltaj değişimini keşfetmiştir. Bu keşif Faraday'ın İndüksiyon Kanunu olarak bilinmekte olup, jeneratörlerin, rüzgar türbinlerinin ve barajların elektrik üretmesinin çalışma prensibini oluşturmaktadır: Barajlardan akan tonlarca su türbinleri döndürür, dönen türbinler Faraday'ın İndüksiyon Kanunu dahilinde değişen manyetik alan; atomlar üzerinde potansiyel fark oluşturur ve barajın sistemlerinde elektrik üretilir.

Faraday'ın ardından Joseph Henry ise, Faraday'ın İndüksiyon Kanunu'nu tersine çevirerek elektrik enerjisini kinetik enerjiye çevirerek, elektrik motorlarının temelini atmıştır. Elektrikli motorlar çoğu cihazda bulunduğu gibi, günümüzde elektrikli araçlarda da kullanılmaktadır.

Sıra, bu hızla gelişme kaydeden elektrik ve manyetizma alanının, bilgi iletiminde kullanılmasıydı. Işık hızına yakın hızlarda ilerleyen elektrik (veya daha doğru ismiyle elektrik enerjisi), günümüzde bilgisayarlarımızın anlık olarak bilgi iletebilmesini, işleyebilmesini ve üretebilmesini mümkün kılmaktadır. Ancak elektrik enerjisi sayesinde bilgi iletimi, elbette bilgisayarlarla başlamamıştır.

Telgraf ve Mors Alfabesi

Elektriğin bilgi iletiminde kullanılmasının ilk şekli; hepimizin mors alfabesiyle çalışan telgraf olarak bildiği, sadece kısa ve uzun çizginin (• ve –) her harfe farklı kombinasyonlarının oluşturulmasıyla ortaya çıkmış bir alfabenin, elektrik iletimiyle birleştirilmesi sayesinde olmuştur. Telgrafın çalışma sisteminde uygulama şu şekildedir; gönderim kısmındaki operatör, cihazın koluna kısa bastığında karşı tarafa nokta, uzun bastığında çizgiyi göndermektedir. Bu sistem karşı tarafa mesajı bir lamba ya da ses çıkartan bir cihaz tarafından ifade edilebilir.

Mors kodunun versiyonunlarının karşılaştırılması: 1. Amerikan Mors kodu, ilk defa kullanılan Mors kodudur. 2. Friedrich Clemens Gerke tarafından Alman demiryollarında kullanılması için değiştirilmiş Mors kodu versiyonudur. 3. Uluslararası Mors kodudur.
Mors kodunun versiyonunlarının karşılaştırılması: 1. Amerikan Mors kodu, ilk defa kullanılan Mors kodudur. 2. Friedrich Clemens Gerke tarafından Alman demiryollarında kullanılması için değiştirilmiş Mors kodu versiyonudur. 3. Uluslararası Mors kodudur.
Wikipedia

Elektromanyetik Dalgaların Keşfi ve Kullanımı

Elektrik kullanarak bilgi iletiminde bir diğer gelişme ise 1888 yılında Heinrich Hertz tarafından üretilen antenler ile oldu. Fakat antenlerden bahsetmeden önce önce, yazının önceki kısımlarında da karşımıza çıkan James Clerk Maxwell'den bahsetmemiz gerekir; çünkü elektromanyetik dalgaların varlığını öngören James Clerk Maxwell'in bu öngörüsü, Hertz tarafından kanıtlanmıştır ve sonrasında antenleri mümkün kılmıştır.

Maxwell; matematiksel olarak birbirinden ayrı olan elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkiyi 4 denklemle birleştirmiş, elektromanyetik dalgaların varlığını öngörmüş, beyaz ışığın kırmızı, yeşil ve mavi ışıktan oluşmasının ilkelerini ortaya koymuş, renk üçgeni adını verdiği bir modelde yeşil, mavi ve kırmızı ışığın belli oranlarda karışmasıyla ortaya çıkan renkleri belirtmiş, ilk renkli fotoğrafı çekmiş ve daha bir çok alanda çalışmış son derece üretken bir bilim insanıdır. Maxwell'in 4 denklemi sayesinde X ışınları, radar ve iletişim araçlarının önü açılmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Hertz ise anteni keşfederek, bilgiyi elektromanyetik dalgalar halinde göndermemizi sağlayacak keşfini yapmış, böylelikle Maxwell’in öngördüğü elektromanyetik dalgaların doğruluğunu kanıtlamıştır.

Gönderici olan antenin sağa ve sola doğru iki ucu vardır. Bu iki ortalarından bir akım kaynağına bağlanmıştır. Örneğin akımı ilk sol tarafa doğru verdiğimizi varsayarsak, sol tarafa doğru giden elektrik akımı, elektronların ve akımın ters yönde akmasından kaynaklı antenin sağ ucunda negatif yükleri (elektronları), sol ucunda ise pozitif yükleri biriktirecektir. Zıt yüklerin iki ta birikmesinden ötürü, aşağıdaki çizimde gösterildiği üzere antenin iki ucu arasında bir elektromanyetik dalga oluşacaktır. Akımın yönü değiştirilip sağa yöneltildiği zaman, aralarında elektromanyetik dalga oluşan pozitif ve negatif yükler ortada birleşip yollarına devam ettiklerinde ise oluşan dalga kapanıp, göndereceğimiz yöne doğru yolculuğuna başlar. Alıcı anten tarafından algılanan bu dalgalar, bazı komplike işlemlerden geçerek cihazlarımıza anlamlı mesajlar oluştururlar.

Anten nasıl çalışır?
Anten nasıl çalışır?
Lesics

1876 Yılında Alexander Graham Bell, ses dalgalarını elektrik sinyaline çevirerek telefon patentini ilk alan kişi olmuştur. Sesi odaklamayı sağlayan sivri kısmı kesik, üçgen koniye konuşan kişinin ses dalgaları koninin uç kısmında bulunan diyaframı titreştirerek, diyaframa çok yakın şekilde yerleştirilen ve bir batarya ile beslenen manyetik zarı titreştiriyor, böylelikle her titreşimde diyafram ile manyetik zarın teması ile devre tamamlanıyor, ses dalgaları elektrik sinyallerine dönüşüyordu. Alıcı taraf ise bu işlemin tam tersi ile sesi duymuş oluyordu. Gelen elektrik sinyalleri alıcıdaki zarı titreştiriyor ve ses diğer taraftan duyuluyordu.

Graham Bell'in telefon patenti
Graham Bell'in telefon patenti
Alexander Graham Bell's Telephone Patent Drawing and Oath, 03/07/1876

19. Yüzyılın sonlarında ise daha önceki bir yazımızda detaylıca anlattığımız Thomas Edison ve Nikola Tesla tanışması yaşanmış, ancak bu iki bilim insanı sonradan birbirlerine düşman olmuşlardı. Yazımızda bu iki büyük bilim insanının; aralarında ki tartışmalara ve akım savaşlarına değinmeyecek, elektriği çoğu sektörün ve insanın temel ihtiyaç haline getirecek buluşlarından bahsedeceğiz. Şüphesiz çok büyük buluşlara sahip bu iki bilim insanı insanlığın modern dünyaya olan yolculuğunu hızlandırmış, elektriğin kullanımını ve dağıtımını pratikleştirmişlerdir.

Bu Reklamı Kapat

Thomas Edison ve Buluşları

Çok küçük yaşlardan itibaren elektrik ve elektrik üzerine yapılan araştırmalara ilgi duymuş, bunlara kafa yormuş bir insan olan Edison; gramofon, ampul, kinetograf ve kinetoskop, elektrikli araba bataryası, güneş ve rüzgar enerjisinden beslenen güç kaynakları üzerinde çalışmış, çoğunu hayata geçirmiştir.

Ses Dalgalarını Mekanik Etkilere Çevirmek ve Elektrik Sayesinde Kaydedilmiş Sesi Tekrar Dinleyebilmek

Dönmekte olan ince bir kalay levha üzerinde bulunan iğneye karşı konuşan Edison, ses dalgalarının iğnede ki titreşimlerinin kalay levhaya yaptığı basınç ile levha üzerinde küçük oyuklar ve darbeler oluşturuyordu. Böylelikle ses dalgalarının oluşturduğu basıncı, bir levha ile etkileşime geçirmiş ve sesi kaydetmişti. Ardından bu levhaya tekrar başka bir iğne yerleştirilerek oyukların iğne üzerindeki yaptığı basıncın oluşturduğu ses dalgaları borular yardımı ile şiddetlendiriliyor ve böylece kaydedilen ses tekrar dinlenmiş oluyordu. Gramofonun ileriki zamanlarda geliştirilmesi ile ses dalgaları elektrik sinyallerine çevrilerek amplifikatörler (elektronik sinyalleri güçlendiren devre elemanı) yardımı ile kullanılmış, ardından günümüzde telefonlarımızın içine girecek kadar evrilmiştir.

Aydınlanma İçin Elektrik

Edison verimli şekilde kullanılabilecek ampul için binlerce deneme yapmış, biyologlarla irtibata geçerek lamba filamanı için kullanılacak bitki liflerini araştırmıştı. Uzun araştırmalar sonucunda doğru filamanı bulan Edison, daha uzun süre yanabilen ampul için karbonize pamuk ipliğini kullanmıştır(27 Ocak 1880). Lambaya voltaj uygulandığı zaman, lamba içerisinden geçen akım, filamanı foton yayacak kadar ısıtıyor, böylelikle lamba yanmış oluyordu.

Edison'ın Elektrikli Araba Hayali

Elektrikli arabalar için batarya üretmeye çalışan Edison, dayanıklı bir nikel-alkalin pil geliştirdi fakat bu pil geleneksel pillere göre daha büyük ve daha pahalıydı. Edison bu pilini daha verimli hale getirdi getirmesine fakat o dönemde Henry Ford düşük maliyetli çalışan araba modelini tanıttığında içten yanmalı motorlar, araçlar için hızlı bir ivme kazanmıştı. Bu sebeple Edison’un elektrikli araç hayali, hayata geçirilememişti.

Bu Reklamı Kapat

Alternatif Akım ve Nikola Tesla

Nikola Tesla alternatif akımın kurucusu olmasa da alternatif akım motorunu geliştirerek alternatif akımın verimli şekilde kullanılmasını sağlamış, uzaktan kontrol edilebilir maket gemi yaparak elektrik ile uzaktan kontrol sistemini sağlamış, günümüzde hidroelektrik santrali olarak adlandırdığımız suyun hareketinden elektrik enerjisi ürettiğimiz sistemi Niagara şelalesinde denemişti, Guglielmo Marconi ile radyoyu geliştirmiş, ilk X ışınları ile görüntü alan kişi olmuş, kablosuz elektrik iletimi hakkında araştırmalar yapmış ve bunu ideal haline getirmiş bir kişi olan Tesla’nın en büyük hayallerinden biri elektriğin kullanımının ücretsiz olmasıydı.

Elektromanyetik Dalgalar ile Uzaktan Kontrol

Tesla; radyo dalgaları üzerinde günümüze öncü olacak çalışmalar yapmış, bir önceki paragrafta bahsedilen radyo dalgaları ile uzaktan kumanda yardımı ile bir maket gemiyi tanıttığı gösteride izleyicilerin isteği üzerine yönlendirmişti. Aynı zamanda Tesla kablosuz elektrik iletimi yapılabileceğini insanlara göstermiş, fakat bu uygulamaya verimli şekilde geçirilememiştir. Hem dönemin elektrik şirketleri tarafından olan baskı(Tesla elektriği ücretsiz şekilde herkesin kullanımına sunmak istiyordu), hem de kablosuz elektrik iletiminin çok verimsiz olması en önemli sebeplerdendi. Kablosuz elektrik iletiminin verimsiz olmasının sebebi ise; iletken olarak kullanılan atmosferde, spesifik bir noktaya odaklanamayan ve dalga halinde yayılan enerjinin çok kolay verimini kaybetmesi ve bozulmaya uğramasıydı.

Günümüzde ise kablosuz elektrik akımını uzağa iletmek halen istenilen seviyeye ulaşabilmiş değil. En büyük engel ise yine enerjinin çok kolay verim kaybedip, bir noktaya odaklanamıyor oluşu. Ancak kısa mesafelerde kablosuz elektrik aktarımı çok verim kaybetmeden yapılabilmektedir.

Nikola Tesla'nın tanıtımını yaptığı uzaktan kontrol edilebilir botunun ilüstrasyonu
Nikola Tesla'nın tanıtımını yaptığı uzaktan kontrol edilebilir botunun ilüstrasyonu
https://www.engadget.com/2014-01-19-nikola-teslas-remote-control-boat.html

20. Yüzyılda Elektrik

Artık gemiler birbirleri ile anlık haberleşebiliyor, maddi durumu elverişli halklar ülke haberlerini belli bir merkezden hoparlör aracılığı toplu şekilde dinleyebiliyor, elektrikli klimalar üretime geçiriliyordu. Elektrik ve kullanım alanları 20. yüzyılda çok hızlı bir ivme kazanırken, tarihler gittikçe hikayemizin önemli kısımlarından biri olan, bilgisayarları tasarlamamızda en temel ihtiyaçlarımızı oluşturacak gelişmelere yaklaşıyordu.

Bu Reklamı Kapat

İnsanlık elektriği kullanmayı öğrenmiş, uzak noktalarla iletişimi kolaylaştırabilmiş, motorlar tasarlamış, devletlere yeni propaganda araçları üretmiş, hidroelektrik santraller tasarlamıştı. Artık çağ, elektrik-elektronik çağıydı. Devre elemanları hızla geliştirilecek, devreler ön plana çıkacaktı. Ardından işlemciler, baskı devre kartları, televizyonlar, müzik çalarlar, fotoğraf makineleri, 4K ekranlar, bize binlerce km. uzaklıktaki gezegenlerden sinyal gönderen keşif araçları…

Diyotlar

20. yüzyılın başlarında geliştirmeye başlanan ve elektroniğin kilit noktalarından birisi olan diyotlar, işlemcilerin içerisinde milyonlarca bulunan transistörlerin çalışma prensibini oluşturmaktadır. Aynı zamanda açılımı "ışık yayan diyot" (İng: "light emitting diode") olan, az elektrik tüketip, ampullere oranla çok daha fazla ışık sağlayabilen LED'lerin bir diyot olması da örneklerden birisi.

Diyotlar; içinde üç bölgeden oluşmaktadır. Uçlardan birisi pozitif yüklü (elektron eksiği olan P ucu), diğeri ise negatif yüklü (elektron fazlası olan N ucu) uçtur, iki ucun arasında kalan bölge ise nötr bölgedir. Nötr bölgeden elektron geçirebilmek için belli bir kırılma voltajı değeri vardır. Diyotun artı ucuna uygulanan yeterli pozitif voltaj devrenin eksi ucundaki elektronlar ile birlikte diyotun negatif ucundaki elektronları çekecek, böylelikle artı uçtaki elektron eksiği olan kısımlar (bunlar "delik", yani "hole" olarak isimlendirilmektedir), elektronları bataryanın pozitif ucuna taşıyarak elektrik iletimini devrede sağlayacaktır. Eğer pozitif voltajı diyotun eksi ucuna uygular isek, bataryanın negatif kısmından gelen elektronlar nötr bölgeden geçemeyecek (yüksek voltaj uygulanmadığı sürece), böylelikle elektrik akışı engellenmiş olacaktır.

Fotoğrafta siyah daireler pozitif atomları, karışık kısım nötr bölgeyi, yeşil daireler ise elektronları temsil etmektedir.
Fotoğrafta siyah daireler pozitif atomları, karışık kısım nötr bölgeyi, yeşil daireler ise elektronları temsil etmektedir.
The Engineering Mindset

Buradan da anlayabileceğiniz üzere diyotlar tek yönlü kullanılabilmektedir ve bu tek yönlü akım geçirme özelliği sayesinde alternatif akımı doğru akıma çevirmekte kullanılabilmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Transistörler

İlk patenti alınmış transistör, 1947 yılında Bell araştırma merkezinde yapılan araştırma ve geliştirme sürecinde ortaya çıktı. Önceki kısımda da bahsettiğimiz üzere çalışma prensibi diyotlara dayanan transistörler, diyotların P ve N uçlarından birine gerekli şekilde P veya N tipi malzeme yerleştirilmesi ile üretilir (P uca N, N uca P gelecek şekilde).

Şimdilik, NPN tipi transistörleri ele alalım. Aşağıda, resimdeki gibi yerleştirilmiş transistörün herhangi bir N ucuna pozitif voltaj uygularsak, bahsettiğimiz gibi elektrik iletimi gerçekleşemeyecektir. Çünkü pozitif voltaj uyguladığımız N ucundaki elektronlar bataryaya doğru ilerleyecek, fakat elektronlar P bölgesinden gelemeyeceği için elektrik iletimi sağlanamayacaktır. Eğer P bölgesine dışarıdan bir voltaj uygulanır ise iki N ucu arasında elektronların ilerleyebileceği bir yol oluşacak böylelikle transistör iletime geçecektir.

NPN Transistörün şematik gösterimi
NPN Transistörün şematik gösterimi
Devrelerde bulunan transistör örnekleri
Devrelerde bulunan transistör örnekleri
Wikipedia

Mantık ile Transistörlerin İlişkisi

Daha önceki bir yazımızda, mantık kurallarının elektronik devrelere nasıl dönüştürülebileceğini anlatmıştık. Burada, onlardan bir tanesini, mantıkta "veya" olarak adlandırılan işlemi (ve bu işlemin transistörler yardımı ile devreye uygulanma biçimini) görmektesiniz.

Veya Mantıksal işleminin devreye ugyulaması
Veya Mantıksal işleminin devreye ugyulaması
101 Computing

Burada olan biteni şöyle anlatabiliriz: İki adet NPN transistör ile mantıksal sonuç almak için çıktılar; OUT olarak gösterilen kısma akım gelirse "1"i, gelmez ise "0"ı temsil etsin. Aşağıda kurulan devrede Vcc devreyi besleyen gerilim kaynağı, A ve B bizim kontrolümüze olan gerilim kaynaklarıdır. Out ise bize çıktımızı verir. A kaynağına voltaj verilir, B kaynağına voltaj verilmez ise zaten Vcc kaynağından beslenmekte olan her iki transistör akım geçirmeye hazırda bulunup P bölgelerinden bir voltaj uygulanmadığı için akım geçirmemektedirler. A’ya verilen voltaj, bağlı olduğu transistörü iletime geçirecek ve Out kısmına bir akım geçmiş olacak, B’ye ise voltaj vermediğimiz için akım geçmeyecek ve tabloda ifade edildiği üzere (1 veya 0)=(1) işlemini uygulamış olacağız. Elde edilen değer İkili Sistemi oluşturan; "1-0" olarak 1 bit bilgi elde etmemizi sağladı.

Bu Reklamı Kapat

Matematiksel mantığın tüm işlemlerini elde etmek için gerekli biçimlerde transistörleri konumlandırarak çıktı sağlamamız bu şekilde gerçekleşmektedir. Her yıl yüz milyonlarca dolar yatırım alan transistör projeleri sayesinde işlemcilerin verimi gittikçe artarken, içerisinde bulunan transistörlerin boyutu inanılmaz derecelerde küçülmektedir. Kıyas olması adına; bir işlemci içerisinde ki transistör ile Escherichia coli bakterisini karşılaştıralım. Apple M2 (2022) işlemcisinin içerisindeki 1 adet transistörün boyutu 5 nanometre iken, E. coli bakterisinin uzunluğu 1000 nanometredir. Yani güncel bir işlemci içerisindeki bir transistör, ortalama bir E. coli bakterisinden 5 bin kat daha küçüktür.

Bilgisayarların Ortaya Çıkışı

2. Dünya Savaşı döneminde savaşta gücü eline almak isteyen ABD ve Almanya gibi devletler, elektrik-elektronik üzerine olan araştırmalara gittikçe daha çok para harcadılar. Elektromanyetik dalgalar sayesinde oluşturulan sinyallerin savaş anında iletişimi ne kadar hızlandırdığının önemi iyice anlaşılmıştı.

Bunların en önemlilerinden biri, 1936'da İngiliz matematikçi olan Alan Turing’in geliştirdiği cihazdı. Bu cihaz, komplike çalışan bir cihaz olsa da 2. Dünya Savaşı'na yön veren gelişmelerden birisiydi. Bombe adı verilen elektromekanik cihaz, Almanların mesaj şifreleme cihazı olan Enigma'nın kodlarını kırmış, böylelikle Almanya’nın savaş sırasında ki haberleşmelerine sızmaya olasılık tanımıştı. Enigma cihazı da elektromekanik bir cihazdı ve içerisindeki sıralı dönen dişliler sayesinde operatör tarafından girilen mesajı kripto bir mesaj olarak çıktı veriyordu. Bu mesaj ise, bahsettiğimiz üzere Bombe adlı cihaz tarafından, kripto olarak girilen bilginin operatör tarafından ayarlanılan alfabenin çıktısında verilmesi ile çözülmüştü.

Savaş sırasında geliştirilen bir diğer bilgisayar da ABD’de üretilmişti. Eniac adı verilen bu bilgisayar ne kadar savaş sırasında bitirilmeye çalışılsa da ancak savaş bittikten sonra tam kapasiteli çalışmaya başlayabilmiştir. Matematikçilerin saatler süren işlemlerini 15 dakikaya indirebilmeyi başaran bu makine, ABD tarafından görevlendirilen mühendislerin çalışmaları ile daha isabetli top atışları, termal hesaplamalar yapabilmek için üretilmişti. Cihaz manuel olarak, programlama için takılıp çıkarılan fişler ile girdi alıyordu, aynı zamanda hafızasında yaklaşık 200 adet sayı saklayabiliyordu. Yaklaşık 2.5 metre yüksekliğinde, 0.6 metre kenar uzunluklu kare şeklinde 40 panelden oluşuyordu. İçerisinde binlerce direnç, kapasitör, tuş ve daha birçok eleman vardı.

Bu Reklamı Kapat

Çalışma maliyetinin çok yüksek olması sebebiyle verdiği hizmete 1955’de son verilen bilgisayarın ardından, Eniac’dan daha yüksek kapasiteli ve az maliyetli olan DEVAC ve UNIVAC adlı bilgisayarlar geldi. 1947 yılında transistörlerin üretilmesi ile ENIAC ve ardından gelen bilgisayarlarda kullanılan vakum tüplerinin (vakum tüpünün içerisinde yer alan plakanın ısıtılması ile tüpün bir ucundan diğer ucuna elektron saçılması sayesinde elektrik iletimi sağlanır) yerini transistörler almıştı. Böylelikle vakum tüplerinden daha verimli olan transistörler daha güçlü çıkışlar verebiliyordu. Çünkü vakum tüpleri çok az akım çıkışı sağlayabiliyordu ve transistörler ile bu sorun ortadan kalkmıştı.

ENIAC Bilgisayarının fotoğrafı
ENIAC Bilgisayarının fotoğrafı
The ENIAC Story - Martin H. Weik

Kodlamanın manuel olarak yapıldığı bilgisayarlara hız kazandıran diğer etmenlerden bir diğeri ise IBM'in kendi bilgisayarlarında; girdi bilgilerini elektronik kartlar ile sağlaması oldu. İşlemler için yine kart girişlerini sağlayan bir operatör gerekiyordu, fakat programlama yapmak için priz takıp çıkarmak veya prizleri değiştirmekten daha hızlı bir işlemdi. Ortalama olarak yapılacak işlemler için 20 dakika kadar bilgi girdisi yapılıyordu, fakat bu işlem piyasada bulunan diğer bilgisayarlara kıyasla çok daha hızlıydı. Bu da IBM’i piyasanın bilgisayar alanında önde gelen şirketi yapmıştı. IBM’in bu kartları ise erken dönem RAM olarak adlandırılan Core Memory (Bellek Hafızası) teknolojisine dayanıyordu. Bu kartlar ihtiyacımız olan sayıyı çekirdeklerinde mıknatıslar yardımı ile depoluyordu.

Bu mekanizmayı şöyle düşünebilirsiniz: Halka şeklinde bir mıknatıs girişi ve çıkışı veren iletkenimizi bir noktada çevreliyor ve girişten örnek olarak 40mV gerilim sağlanıyor olsun. Akım taşıyan bir iletken sağ el kuralına göre akım yönü başparmağın yönüne göre aktığında çevresinde kalan 4 parmağımızın yönünde manyetik alan oluşturacaktır. İletkenimizi koordinat düzleminde; halka mıknatısla bir noktada çevrelenmiş y eksenine yerleştirelim. Böylelikle +Y yönünde akan akım, her bir noktasında –X’den +X’e doğru dönen, çembersel bir manyetik alan oluşturacaktır. Halka eğer akan akım ile aynı yönlü (-X’den +X’e doğru) kutuplanmış ise, çıkan akım herhangi bir değişikle uğramadan, aynı voltaj değerinde çıkacaktır. Böylelikle giriş-çıkış voltajında bir farklılık olmadığı için kabloyu çevreleyen mıknatısın yönünü çıkışta ifade ecektir. Eğer mıknatısın –X’den +X’e doğru olan yönünü 0 olarak adlandırılırsa, farklı ölçülmeyen her bir voltaj değeri çıktı olarak 0’ı verecektir. Mıknatısın yönü +X'den –X'e doğru, akımın oluşturduğu manyetik alana zıt olduğunda mıknatısın bulunduğu yerde akıma karşı bir manyetik alan oluşacak, voltaj çıkışta anlık olarak değişecektir. Fakat akımdan kaynaklı mıknatıs akımın oluşturduğu manyetik alanın yönünde kutuplanacak, ardından verdiğimiz voltajı çıkış voltajında tekrar alınabilecektir. Anlık olarak değişen bu voltaj ise mıknatısın +X’den –X’e doğru olduğunu, yani "1" olarak adlandırılan diğer çıktıyı verecektir. Öte yandan bu işlem gerçekleşirken, mıknatısın yönü zıt yöne dönmüş oldu. Fakat gerekli elektronik bağlantılar sağlandığında, her girdi ve çıktı için mıknatıs varsayılan yönden ters durumda ise mıknatıslanmanın zıttına akım verebilen bir devre kurulabilir.

Bahsettiğimiz Bellek Hafızası (İng: "Core Memory"), transistörlerin bilgisayarlarda kullanılmaya başlaması ile çok kullanışlı olmadığı anlaşılarak çok fazla tercih edilen bir yöntem olmadı. Ardından bellek hafızalarının ve vakum tüplerinin yerini alan transistörlere dayanan işlemciler ve bellekler kullanılmaya başlanmıştır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 3
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 2
  • İnanılmaz 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/08/2022 17:49:51 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11935

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Makine
Köpek
Alkol
Kan Hastalıkları
Sayı
Tarım
Etik
Ara Geçiş Türleri
Biyolojik Antropoloji
Balıkçılık
Bakteri
Arkeoloji
Teyit
Tedavi
Wuhan
Saldırı
Retrovirüs
Tüy
Charles Darwin
Doğal
Çocuk
Karanlık Madde
Makroevrim
Yayılım
Sağlık
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.