Picasso Yüzleri Neden Parçaladı ve Beynimiz Onları Nasıl Hâlâ Yüz Olarak Görüyor?

Picasso’nun bazı portrelerine baktığımızda anatomik olarak mümkün olmayan yüzlerle karşılaşırız. Bir göz karşıdan bakarken burun profilden görülebilir. Ağız yana kaymış, yüzün iki yarısı farklı yönlere dönmüş olabilir.

Ama beynimiz tereddüt etmez:

Bu bir yüzdür.

Üstelik çoğu zaman yüzün üzgün, sert, korkmuş ya da kaygılı olduğu izlenimine bile kapılırız.

Peki Picasso yüzleri neden parçaladı? Ve beynimiz böylesine bozulmuş bir görüntüyü nasıl hâlâ yüz olarak tanıyabiliyor?

Picasso yüz çizemediği için mi böyle resmediyordu?

Tam tersine.

Picasso genç yaşta akademik çizim, anatomi ve perspektif konusunda güçlü bir teknik beceri kazanmıştı. Daha sonraki portrelerindeki bozulmalar bir yetersizliğin değil, bilinçli bir sanatsal tercihin sonucuydu.

Bu değişimin önemli dönüm noktalarından biri 1907 tarihli Les Demoiselles d’Avignon oldu.

Geleneksel Batı resminde ressamın dünyaya belirli bir noktadan baktığı varsayılır. Perspektif de bu tek bakış noktasına göre kurulur.

Picasso ise bu düzeni bozdu.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Bir yüzün profilini ve cepheden görünüşünü aynı resimde bir araya getirebildi. Böylece resim artık gözün belirli bir anda gördüğü görüntünün kopyası olmaktan çıktı.

Aslında insanları günlük hayatta da tek bir açıdan tanımayız. Bir arkadaşımızı önden, profilden, gülerken, konuşurken veya başını çevirirken görürüz. Yüz hakkındaki bilgimiz zaman içinde oluşmuş birçok görüntünün birleşimidir.

Kübizmin önemli yeniliklerinden biri de farklı görünümleri aynı resim yüzeyinde buluşturmasıydı.

Bu nedenle Picasso’nun yaptığı şeyi yüzü parçalamaktan çok, tek bakış açısını parçalamak olarak düşünmek mümkündür.

Afrika maskelerinin etkisi

Picasso’nun 1907 dolaylarında Paris’teki Trocadéro etnografya koleksiyonunda Afrika heykelleri ve maskeleriyle karşılaşması da önemlidir.

Ancak “Picasso Afrika maskelerini gördü ve sonra onlar gibi yüzler çizmeye başladı” demek fazla basit olur. Bu etkinin Les Demoiselles d’Avignon’un oluşumundaki zamanı ve derecesi sanat tarihçileri arasında tartışılmıştır.

Picasso yıllar sonra maskelerde yalnızca farklı biçimler değil, korku ve bilinmeyen güçlerle başa çıkmanın bir aracını gördüğünü anlatmıştır.

Bundan sonra yüz, onun resminde yalnızca bir insanın dış görünüşünün kaydı değildir. Korku, arzu, tehdit veya başka duyguların taşıyıcısına da dönüşebilir.

Dora Maar portrelerinde bunu açıkça görürüz. Gözlerin, burnun ve ağzın yerleri değişmiştir; yine de karşımızda güçlü bir yüz ve güçlü bir duygu vardır.

Beynimiz bozulmuş bir yüzü nasıl tanıyor?

Burada sanat tarihinden nörobilime geçebiliriz.

Beynin bir görüntüyü yüz olarak algılaması için iki gözün kusursuz biçimde simetrik olmasını ya da burnun tam ortada durmasını şart koşmaz.

Daphne Maurer ve arkadaşlarının çalışmalarına göre yüzleri algılarken farklı türde görsel ilişkilerden yararlanırız. En temel olanlardan biri yüzün genel düzenidir: kabaca iki göz, onların altında bir burun ve daha aşağıda bir ağız.

Agora Bilim Pazarı

Həvəskar Şahmat Turniri

Həvəskar Şahmat Turnirimizə dəvətlisiniz! ♟️Evrim Ağacı Azərbaycan Topluluğu olaraq bu həftə şahmatsevərləri Estesna Chess & Coffee-də gözləyirik. Şahmat oynama…

Devamını Göster

₺140,00

Satın Al Tüm Ürünler

Ayrıca yüzün parçalarını tek bir bütün olarak algılarız ve gözler, burun ile ağız arasındaki daha ince mesafeleri değerlendiririz.

Picasso'nun birçok portresinde özellikle yüz parçaları arasındaki bu ilişkilerin bozulduğunu görürüz.

Gözlerin yerini değiştirir. Burnu yana kaydırır. Profil ile cephe görünüşünü birleştirir.

Ama yüzü tanımamızı sağlayan temel işaretlerin tümünü ortadan kaldırmaz.

Bir göz vardır. Başka bir gözü çağrıştıran biçim vardır. Bir burun ekseni, bir ağız çizgisi ve başı düşündüren bir sınır bulunur.

Bu işaretlerin ilişkisi yeterince “yüz benzeri” olduğunda beynimiz görüntüyü yüz olarak sınıflandırabilir.

Beyinde bir “yüz merkezi” mi var?

1997’de Nancy Kanwisher, Josh McDermott ve Marvin Chun, beynin fusiform girus adı verilen bölgesindeki belirli bir alanın yüzlere birçok başka nesneden daha güçlü yanıt verdiğini gösterdi. Bu bölge fusiform face area, yani FFA olarak tanındı.

Fakat beynimizde yalnızca yüzleri bulan tek bir merkez yoktur.

James Haxby ve arkadaşlarının çalışmaları yüz algısının birçok beyin bölgesinin birlikte çalışmasıyla oluştuğunu gösterdi. Bir görüntünün yüz olduğunu fark etmek, kişinin kim olduğunu tanımak, bakış yönünü anlamak ve yüz ifadesini yorumlamak birbiriyle ilişkili ama aynı olmayan işlemlerdir.

Bu durum Picasso’nun portrelerini anlamak açısından önemlidir.

Bir Picasso portresinde modelin kim olduğunu başlığa bakmadan çıkaramayabiliriz. Ama görüntünün bir insan yüzü olduğundan yine de kuşku duymayız.

Prizlerde neden yüz görüyoruz?

Beynimizin yüzlere ne kadar duyarlı olduğunu günlük yaşamda da görebiliriz.

Bir otomobilin iki farı gözlere, radyatör ızgarası ağza benzeyebilir. Bir elektrik prizinde şaşkın bir yüz görebiliriz. Bir binanın iki penceresi göz, kapısı ağız gibi görünebilir.

Buna yüz pareidolisi denir.

Susan Wardle ve arkadaşlarının 2020 yılında Nature Communications dergisinde yayımlanan çalışması, bu tür sahte yüzlerin beyinde çok hızlı biçimde gerçek yüzlere benzeyen bir temsil oluşturabildiğini gösterdi.

Yaklaşık 250 milisaniye içinde ise bu temsil değişmeye ve sıradan nesnelerin temsil biçimine daha fazla benzemeye başlıyordu.

Bu bulgu, yüz saptama sistemimizin oldukça duyarlı olduğunu düşündürüyor. Beyin zaman zaman yüz olmayan şeylerde bile yüz görebiliyor.

Picasso’nun portrelerinde de benzer bir görsel esneklik devreye giriyor olabilir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bu nörobilim çalışmaları doğrudan Picasso tabloları üzerinde yapılmış değildir. Ancak beynin eksik veya bozulmuş yüz ipuçlarından nasıl yüz algısı oluşturabildiğini anlamamız için iyi bir çerçeve sunarlar.

Picasso aslında neyi parçaladı?

Picasso yüzü tamamen ortadan kaldırmaz.

Eğer bütün yüz işaretlerini silseydi karşımızda soyut bir kompozisyon kalabilirdi. Bunun yerine bazı temel işaretleri korur, sonra onların arasındaki ilişkileri bozar.

Beynimiz ilk anda:

“Bu bir yüz.”

der.

Sonra daha dikkatli bakarız.

Burun neden yana dönmüş?

İkinci göz neden orada?

Aynı anda hem yüzün önünü hem profilini mi görüyoruz?

Resme bakmak böylece basit bir tanıma işleminden çıkar ve aktif bir çözümlemeye dönüşür.

Görsel algı, retinal görüntünün pasif bir kaydı değildir. Beyin görüntüdeki özellikleri ve bunların birbirleriyle ilişkilerini işleyerek anlamlı nesne ve yüz temsilleri oluşturur. Beyin görüntünün özelliklerini seçiyor, aralarındaki ilişkileri değerlendiriyor ve bunları daha önce öğrendiği kategorilerle karşılaştırıyor.

Bu nedenle Picasso’nun gözleri yanlış yerde olabilir. Burnu başka bir yöne bakabilir. Ağız yana kayabilir.

Ama biz yine de yüzü görürüz.

Belki de Picasso’nun parçaladığı şey yüzün kendisi değil, bir yüzün yalnızca tek bir biçimde görülebileceğine ilişkin alışkanlığımızdır.

Pablo_Picasso,_1911,_The_Poet_(Le_poète),_Céret,_oil_on_linen,_131.2_×_89.5_cm,_The_Solomon_R._Guggenheim_Foundation,_Peggy_Guggenheim_Collection,_Venice

Pablo_Picasso,_1913-14,_Woman_in_a_Chemise_in_an_Armchair,_oil_on_canvas,_149.9_x_99.4_cm,_Metropolitan_Museum_of_Art

Reya Sofia Madrid

aynaklar

Gilot, F., & Lake, C. (2019). Life with Picasso. New York Review Books Classics. (Original work published 1964).

O'Brian, P. (1989). Picasso: A biography. HarperCollins.

Podoksik, A. (1996). Pablo Picasso: The creative eye (from 1881 to 1914) (V. Pozner, Trans.). Parkstone/Aurora.

Kanwisher, N., McDermott, J., & Chun, M. M. (1997). The fusiform face area: A module in human extrastriate cortex specialized for face perception. The Journal of Neuroscience, 17(11), 4302–4311.

Haxby, J. V., Hoffman, E. A., & Gobbini, M. I. (2000). The distributed human neural system for face perception. Trends in Cognitive Sciences, 4(6), 223–233.

Maurer, D., Le Grand, R., & Mondloch, C. J. (2002). The many faces of configural processing. Trends in Cognitive Sciences, 6(6), 255–260.

Wardle, S. G., Taubert, J., Teichmann, L., & Baker, C. I. (2020). Rapid and dynamic processing of face pareidolia in the human brain. Nature Communications, 11, 4518. https://doi.org/10.1038/s41467-020-18325-8