Abidin Dino’nun Elleri Beynimizde Neden Konuşur?

Abidin Dino’nun bir el çizimine baktığımızda çoğu zaman yalnızca bir anatomik organ görmeyiz. O elde yorgunluk, emek, acı, şefkat, direnç ya da bekleyiş hissederiz. Bazen birkaç çizgi, bütün bir insan hayatının yükünü taşır gibi görünür.

Dino’nun sanatı bu açıdan nörobilim için çok ilginçtir. Çünkü o yalnızca ressam değil; karikatürist, yazar, film yönetmeni ve editör olarak farklı ifade biçimlerinde üretmiş çok yönlü bir sanatçıdır. Sanat yaşamında insan bedeni, yüzler, eller ve toplumsal yaşam önemli bir yer tutar; kaynaklarda özellikle işçilerin, köylülerin ve emekçilerin yaşam koşullarını konu edindiği belirtilir.

Bu nedenle Dino’da el, yalnızca “çizilmiş bir el” değildir. El; çalışmanın, tutmanın, dokunmanın, direnmenin ve dünyaya temas etmenin görsel karşılığıdır.

Nörobilim açısından elin özel bir yeri vardır. İnsan beyninde el hareketleri ve elden gelen duyusal bilgiler, motor ve somatosensoriyel sistemlerde güçlü biçimde temsil edilir. El küçük bir organ olabilir; fakat beyinde büyük bir temsil alanına sahiptir. Bu nedenle bir eli görmek, yalnızca bir biçimi tanımak değil, o elin yapabileceği eylemleri de zihinde çağırmak anlamına gelebilir.

Bir elin kavradığını, gerildiğini, uzandığını ya da büküldüğünü gördüğümüzde, beynimiz yalnızca görsel bilgiyi işlemez; o hareketin olasılığını da sezer. Eylem gözlemiyle ilişkili premotor ve parietal ağlar, başkasının hareketini anlamamızda rol oynar. Ayna nöron sistemi üzerine yapılan çalışmalar da eylemi gözlemleme ile eylemi gerçekleştirme arasında kısmi bir sinirsel örtüşme olabileceğini göstermiştir.

Bu durum Dino’nun ellerini daha anlaşılır kılar. Onun çizdiği eller çoğu zaman durağan değildir; sanki birazdan tutacak, bırakacak, sıkacak, dokunacak ya da direnecektir. Çizgi, hareketin donmuş bir kalıntısı gibidir.

Dino’nun sinemayla ilişkisi de bu açıdan önemlidir. Kaynaklarda, Sovyetler Birliği’nde sinema eğitimi aldığı; makyajdan dekora, rejiden senaryoya kadar sinemanın farklı yönleriyle ilgilendiği belirtilir. Daha sonra 1966 Dünya Kupası’nı konu alan Gol belgeseliyle ödül almıştır. Bu biyografik arka plan, onun çizgisindeki hareket duygusunu yorumlamak için güçlü bir bağlam sunar.

Nörobilimde ima edilen hareket üzerine yapılan çalışmalar, durağan imgelerin bile beyinde hareketle ilişkili bölgeleri etkileyebildiğini göstermiştir. Kourtzi ve Kanwisher’ın çalışmasında, hareket ima eden statik görüntüler MT/MST olarak bilinen hareket duyarlı görsel alanlarda aktivasyon oluşturmuştur. Bu, Dino’nun çizgilerindeki hareket duygusunu doğrudan kanıtlamaz; ancak sabit bir görselin beyinde hareket izlenimi yaratabileceğini gösterir.

Dino’nun elleri aynı zamanda bedensel empati açısından da okunabilir. Bir elin gerilimini gördüğümüzde, onu yalnızca dışarıdan izlemeyiz; kimi zaman kendi bedenimizde yankılanan bir duygu gibi de algılarız. Freedberg ve Gallese, sanat deneyiminde beden, hareket ve jest izlerinin izleyicide bedensel simülasyon süreçleriyle ilişkili olabileceğini ileri sürer.

Elbette bu, Abidin Dino’nun modern nörobilim kavramlarını bilerek kullandığı anlamına gelmez. Daha doğru soru şudur: Dino’nun çizgilerine baktığımızda bizim beynimiz ne yapıyor?

Yanıt şudur: Beyin önce biçimi görür. Sonra olası hareketi sezer. Ardından o eli bir insanın yaşamı, emeği ve acısıyla ilişkilendirir. Böylece el, anatomik bir organ olmaktan çıkar; toplumsal belleğin taşıyıcısına dönüşür.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Leonardo’da beynimiz bakışın peşinden gidiyordu. Osman Hamdi Bey’de eksik hikâyeyi zihnimizde kuruyorduk. Abidin Dino’da ise bedenin, özellikle de elin peşine düşüyoruz.

Bu yüzden Abidin Dino’nun ellerine yalnızca bakmayız; onları içimizde hissederiz.

Enerji Müzesi. El Dizisi: Abidin Dino [Internet]. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi; [cited 2026 Sep 24]. Available from: https://enerjimuzesi.bilgi.edu.tr/tr/koleksiyon/el-dizisi/

ÖzÜ Arts. Abidin Dino [Internet]. İstanbul: Özyeğin Üniversitesi; [cited 2026 Sep 24]. Available from: https://arts.ozyegin.edu.tr/tr/artists/abidin-dino

WikiArt. Hand (Tribute to Ingres), 1980 by Abidin Dino [Internet]. WikiArt.org; [cited 2026 Sep 24]. Available from: https://www.wikiart.org/en/abidin-dino/hand-tribute-to-ingres-1980

Kaynaklar

_{1. Çelik F. Abidin Dino: Çizgiyle Düşünen Bir Sanatçı. OGGUSTO [Internet]. 2026 Aug 21 [cited 2026 Sep 24]. Available from: https://www.oggusto.com/sanat/sanatci/abidin-dinonun-hayati-eserleri-ve-hakkinda-bilinmesi-gerekenleri}

_{2. Güzel MŞ. Abidin Dino: Üç Kitap 1913–1993. Kitap Yayınevi; 2008. 3 cilt, 1246 s.}

_{3. Edeer Ş. Abidin Dino ve Eller. Sanat ve Tasarım Dergisi. 2015;5(8):149-162. doi:10.20488/www-std-anadolu-edu-tr.220246}

_{4. Sanes JN, Donoghue JP. Plasticity and primary motor cortex. Annu Rev Neurosci. 2000;23:393-415.}

_{5. Rizzolatti G, Craighero L. The mirror-neuron system. Annu Rev Neurosci. 2004;27:169-192.}

_{6. Kourtzi Z, Kanwisher N. Activation in human MT/MST by static images with implied motion. J Cogn Neurosci. 2000;12(1):48-55.}

_{7. Freedberg D, Gallese V. Motion, emotion and empathy in esthetic experience. Trends Cogn Sci. 2007;11(5):197-203.}