Osman Hamdi Bey Resmi Yaptı, Hikâyeyi Beynimiz Yazıyor

Osman Hamdi Bey’in bir tablosunun karşısında birkaç saniye durun.

Çoğu zaman büyük bir olay gerçekleşmez. Kimse koşmaz, bağırmaz ya da dramatik bir hareket yapmaz. Bir adam bir kitabın önünde düşünür, iki kadın müzik yapar, başka bir figür bir mekânın içinde sessizce bekler. Kaplumbağa Terbiyecisi’nde ise yaşlı bir adam, yerde ağır ağır dolaşan kaplumbağalara bakar.

Fakat resim sessizken zihnimiz pek de sessiz değildir.

Bu insanlar ne düşünüyor? Burada ne oldu? Biraz sonra ne olacak? Bu nesneler neden burada?

Belki de Osman Hamdi Bey’in resimlerini nörobilim açısından ilginç kılan özelliklerden biri tam olarak budur: Tuval bize bütün hikâyeyi anlatmadığında, beynimiz eksik kalan parçaları tamamlamaya başlar.

Doğu’ya Dışarıdan Değil, İçeriden Bakan Ressam

Osman Hamdi Bey’i yalnızca ressam olarak tanımlamak eksik kalır. Tanzimat döneminin dönüşüm ortamında yetişmiş; resmin yanı sıra arkeoloji, müzecilik ve sanat eğitimi alanlarında belirleyici roller üstlenmiş bir Osmanlı aydınıydı. Paris’te eğitim gördü ve Avrupa’daki önemli sergilere eser gönderdi. Resimlerindeki akademik teknik ve ayrıntılı figür anlayışı, dönemin Batılı oryantalist ressamlarıyla belirgin biçimde ilişkilidir.

Ancak önemli bir fark vardır.

Pera Müzesi’nin değerlendirmesine göre Osman Hamdi Bey, Batılı oryantalistlerin aksine resmettiği Doğu’yu dışarıdan gözlemleyen bir yabancı değildi. Onun oryantalist kompozisyonlarında Batılı örneklerde sık görülen erotizm ve şiddet de belirleyici değildir. Osmanlı giysileri içindeki figürleri; çiniler, halılar, kitaplar, mimari ayrıntılar ve çeşitli tarihsel nesnelerle çevrilidir. Ressam bu ayrıntıları oluştururken fotoğraflardan, kendi koleksiyonundan, Müze-i Hümayun’daki nesnelerden ve dönemin giysi kaynaklarından yararlanıyordu. Erkek figürlerinde ise çoğu kez kendi fotoğraflarını model olarak kullanıyordu.

Bu özellikler yalnızca sanat tarihi bakımından ilginç değildir.

Çünkü böylesine yoğun bir görsel çevre, izleyicinin beynine çözmesi gereken çok sayıda ipucu sunar.

Bir Tabloya Baktığımızda Gözümüz Aslında Ne Yapıyor?

Bir Osman Hamdi Bey tablosuna baktığımızı düşünelim.

Karşımızda bir insan yüzü vardır. Figürün elleri, giysisi ve tuttuğu nesneler vardır. Arkasında çiniler, halılar, ahşap işçiliği, yazılar ve mimari ayrıntılar bulunabilir.

Fakat beynimiz bütün bu bilgileri aynı anda eşit biçimde işlemez.

Görsel sistem sürekli seçim yapar. Kontrast, renk, büyüklük ve konum gibi özellikler bazı bölgelerin daha çabuk fark edilmesine katkıda bulunurken; ne aradığımız, ne bildiğimiz ve neyi anlamlı bulduğumuz da dikkatimizi yönlendirir.

Bu nedenle tabloya bakışımız sabit değildir.

Gözümüz resmin üzerinde dolaşır:

figür → yüz → eller → nesne → yazı → mimari → yeniden figür.

Her durakta biraz daha fazla bilgi toplarız.

Ancak burada ilginç bir şey olur. Beyin yalnızca gördüklerini kaydetmez.

Gördükleri arasındaki ilişkileri de aramaya başlar.

Sessiz Bir Beden Bize Ne Söyler?

Leonardo da Vinci’nin Kakımlı Kadın’ında bakış yönü güçlü bir görsel ipucudur. Cecilia Gallerani ve kucağındaki kakımın yöneldiği görünmeyen hedef, izleyiciyi adeta tablonun dışına bakmaya zorlar.

Osman Hamdi Bey’de ise çoğu zaman farklı bir mekanizma öne çıkar.

Agora Bilim Pazarı

A Study of Prehistoric Anthropology

Tarih öncesi antropolojiyi konu alan bir inceleme. İnsan geçmişine ilişkin bu çalışma alanını Thomas Wilson'ın yaklaşımı üzerinden ele alır.

Devamını Göster

₺928,00

Satın Al Tüm Ürünler

Figürleri her zaman izleyiciye bakmaz. Okurlar, müzik yaparlar, düşünürler, beklerler veya bir nesneyle ilgilenirler.

1880 tarihli İki Müzisyen Kız bunun güzel örneklerinden biridir. Pera Müzesi, Osman Hamdi Bey’in kadın figürlerinin Batılı oryantalist resimlerdeki erotize edilmiş kadın imgesinden ayrıldığını; kadınların müzik çalarken, okurken veya başka etkinliklerle uğraşırken gösterildiğini özellikle vurgular.

1902 tarihli Kur’an Üzerinde Düşünen Adam (Man Meditating Over the Qur’an) ise başka bir örnektir. Figürün bedensel duruşu ve önündeki nesne, sahnenin anlamını oluşturmamız için temel ipuçlarını sağlar.

Burada yüz kadar bedensel yönelim (body orientation) ve jest algısı (gesture perception) önem kazanır.

Bir insanın ne yaptığını anlamak için yüzünü bütünüyle görmemiz gerekmez. Bedeninin yönü, ellerinin konumu ve çevresindeki nesneler bize eylem hakkında ipuçları verir.

Beyin böylece yalnızca bir beden görmez.

O bedenin ne yaptığını ve ne yapabileceğini anlamaya çalışır.

Beyin Belirsizliği Tamamlamaya Çalışır

Burada öngörücü işleme (predictive processing) yaklaşımı yararlı bir açıklama çerçevesi sunar.

Güncel görsel algı araştırmalarında beyin, gözlerden gelen bilgiyi pasif biçimde kaydeden bir sistem olarak düşünülmez. Görsel sistem, gelen duyusal bilgiyi geçmiş deneyimler ve bağlamsal beklentilerle birlikte değerlendirir. Gerçek dünyadaki sahnelerde nesnelerin birbirleriyle genellikle öngörülebilir ilişkiler içinde bulunması, sahneyi çok kısa sürede anlamlandırabilmemize katkıda bulunur.

Osman Hamdi Bey’in resimleri bu açıdan ilginçtir.

Çünkü ressam çoğu zaman bize bir durum gösterir, fakat durumun öncesini ve sonrasını göstermez.

Bir figür neden oradadır?

Neden o nesneyi tutmaktadır?

Biraz önce ne olmuştur?

Biraz sonra ne olacaktır?

Resmin fiziksel içeriği değişmez.

Fakat izleyicinin zihninde farklı olasılıklar oluşabilir.

Başka bir deyişle, tuval sabittir; beynin kurduğu olası hikâyeler değildir.

Bir Çini Beyin İçin Yalnızca Mavi Bir Yüzey Değildir

Osman Hamdi Bey’i nöroestetik açıdan özellikle ilginç hale getiren noktalardan biri burada ortaya çıkar.

Bir çiniye baktığımızda görsel sistem önce renk, kenar, biçim, doku ve kontrast gibi özelliklerden bilgi çıkarabilir.

Fakat gördüğümüz nesneyi tanıyorsak süreç burada sona ermez.

Bir rahleyi tanıyan kişi için o nesne yalnızca belirli açılarla birleşmiş ahşap yüzeylerden oluşmaz.

Hat yazısı yalnızca çizgiler değildir.

Bir mimari mekân yalnızca duvar ve kemerlerden ibaret değildir.

Tanıdığımız nesneler, belleğimizde bulunan kavramlar ve bilgilerle ilişkilendirilir. Burada semantik bellek (semantic memory), yani nesneler, kavramlar ve dünya hakkındaki genel bilgilerimiz önem kazanır.

Bu nedenle aynı tabloya bakan iki kişinin deneyimi bütünüyle aynı olmak zorunda değildir.

Bir izleyici yalnızca güzel bir mavi desen görebilir.

Bir başkası bunun bir çini olduğunu tanır.

Daha bilgili bir izleyici kullanılan üslup, dönem veya mimari bağlam hakkında başka çağrışımlar geliştirebilir.

Benzer biçimde bir yazıyı okuyabilmek, bir müzik aletini tanımak veya figürün giysisinin kültürel anlamını bilmek sahnenin yorumlanmasını değiştirebilir.

Retinaya ulaşan görüntü benzer olabilir; fakat beynin görüntüye eklediği geçmiş bilgi aynı değildir.

Bu nedenle sanat deneyimi yalnızca gözle ilgili değildir.

Bellekle de ilgilidir.

Ve Sonra Kaplumbağalar Gelir

Bu ilişkinin en güçlü örneklerinden biri kuşkusuz Kaplumbağa Terbiyecisi’dir.

Eser 1906'da Paris Salon sergisinde Fransızca L'homme aux Tortues —“Kaplumbağalı Adam”— adıyla sergilenmişti. Osman Hamdi Bey resimde kendisini model olarak kullanmış ve derviş görünümünde betimlemişti. Sahne Bursa Yeşil Camii’nin üst katındaki odalardan birine yerleştirilmiştir.

Daha da ilginci, kaplumbağa terbiyecisi fikrinin olası bir görsel kaynağını biliyoruz.

Osman Hamdi Bey, resmi tamamlamasından yaklaşık 37 yıl önce babasına yazdığı bir mektupta Le Tour du Monde dergisinin bir sayısını okuduğundan söz etmişti. Bu sayıda Aimé Humbert’in Japonya gözlemleri arasında, küçük bir davulun ritmiyle kaplumbağaları yönlendiren terbiyecileri gösteren bir gravür bulunuyordu. Pera Müzesi bu gravürün Kaplumbağa Terbiyecisi için esin kaynaklarından biri olabileceğini belirtiyor.

Fakat bütün bunları bilsek bile resmin anlamı tek bir açıklamaya indirgenmez.

Yaşlı adam neden kaplumbağalarla birliktedir?

Kaplumbağalar gerçekten “terbiye” edilebilir mi?

Sahne mizahi midir?

Sabır hakkında mıdır?

Değişimin yavaşlığına ilişkin bir gönderme olarak mı okunmalıdır?

Burada dikkatli olmak gerekir. Bu yorumların bazıları sanat tarihi literatüründe tartışılmış olsa da, onları Osman Hamdi Bey’in kesin ve belgelenmiş mesajıymış gibi sunmak doğru değildir.

Nörobilim açısından ise daha temel bir olgu ilginçtir:

Belirsizlik bizi yorum yapmaya iter.

Kaplumbağalar yavaş hareket eder.

Ama onlara bakarken zihnimiz oldukça hızlı çalışır.

Ressam Kendisini Neden Resmin İçine Koyar?

Bir başka tuhaflık daha vardır.

Osman Hamdi Bey erkek figürlerinin önemli bir bölümünde kendi fotoğraflarından yararlanmıştır. Kaplumbağa Terbiyecisi’ndeki derviş de kendisidir.

Böylece sıra dışı bir üçlü ilişki ortaya çıkar:

gören kişi → resmi yapan kişi → resimde görülen kişi

Bunu modern nörobilimin benlik temsili (self-representation) kavramı üzerinden düşünmek caziptir. Ressam kendi bedenini başka bir tarihsel veya sembolik karakterin bedeni haline getirmektedir; izleyici ise bu karakterin kim olduğunu, ne yaptığını ve ne düşündüğünü anlamaya çalışır.

Fakat burada nöroestetiğin sınırlarını korumak önemlidir.

Osman Hamdi Bey’in beyninin nasıl çalıştığını tablolarından geriye doğru çıkaramayız. Onun öngörücü işleme, semantik bellek veya benlik temsili gibi modern nörobilimsel kavramları sezgisel olarak “kullandığını” da söyleyemeyiz.

Sorabileceğimiz bilimsel açıdan daha savunulabilir soru şudur:

Osman Hamdi Bey’in resimlerine baktığımızda bizim algı ve biliş sistemlerimiz ne yapıyor?

Resim Nerede Biter, Hikâye Nerede Başlar?

Önce bir figür görürüz.

Sonra yüzünü ve ellerini inceleriz.

Bakışımız çevredeki nesnelere kayar.

Mekânı anlamaya çalışırız.

Tanıdığımız nesneler belleğimizdeki bilgileri harekete geçirir. Beden duruşlarından eylemleri çıkarsamaya çalışırız. Eksik kalan olay örgüsünü olasılıklarla tamamlarız. Kendi kültürel bilgilerimizi gördüğümüz görüntüyle birleştiririz.

Ve sonunda tuval üzerinde fiziksel olarak bulunmayan bir şey ortaya çıkar:

hikâye.

Leonardo’nun Kakımlı Kadın’ında beynimiz, Cecilia ile kakımın yöneldiği fakat resimde göremediğimiz şeyi arıyordu.

Osman Hamdi Bey’in sessiz iç mekânlarında ise görünmeyen şey çoğu zaman belirli bir kişi ya da nesne değildir.

Görünmeyen şey, anlatının kendisidir.

Osman Hamdi Bey figürleri verir.

Mekânı verir.

Nesneleri ve ayrıntıları verir.

Ama bunların arasındaki ilişkinin tamamını açıklamaz.

Resmi Osman Hamdi Bey yapar. Hikâyeyi ise beynimiz yazmaya devam eder.

Kaynaklar

_{1. Itti L, Koch C. Computational modelling of visual attention. Nat Rev Neurosci. 2001;2(3):194-203. doi:10.1038/35058500.}

_{2. Uithol S, Gallese V. The role of the body in social cognition. Wiley Interdiscip Rev Cogn Sci. 2015;6(5):453-460. doi:10.1002/wcs.1357.}

_{3. Rao RPN, Ballard DH. Predictive coding in the visual cortex: a functional interpretation of some extra-classical receptive-field effects. Nat Neurosci. 1999;2(1):79-87. doi:10.1038/4580.}

_{4. Ayzenberg V, Behrmann M. Development of visual object recognition. Nat Rev Psychol. 2024;3:73-90. doi:10.1038/s44159-023-00266-w.}

_{5. Chatterjee A, Vartanian O. Neuroaesthetics. Trends Cogn Sci. 2014;18(7):370-375. doi:10.1016/j.tics.2014.03.003.}

_{6. Pera Museum. Portraits from the Empire: The Tortoise Trainer [Internet]. Istanbul: Suna and İnan Kıraç Foundation Pera Museum [cited 2026 Sep 21]. Available from: https://www.peramuseum.org/Images/pdf/digital-publications/potraits-from-the-empire.pdf?utm_source=chatgpt.com}

_{7. Pera Museum. From the Age of Reason to the “Tortoise Trainer” [Internet]. 2021 Apr 30 [cited 2026 Sep 21]. Available from: https://www.peramuseum.org/blog/from-the-age-of-reason-to-the-tortoise-trainer/1566?utm_source=chatgpt.com}

_{8. Pera Museum. Intersecting Worlds: Ambassadors and Painters – The Tortoise Trainer [Internet]. Istanbul: Suna and İnan Kıraç Foundation Pera Museum [cited 2026 Sep 21]. Available from: https://www.peramuseum.org/images/pdf/ogretmen-kitapcik/intersecting-worlds-tgbv2.pdf?utm_source=chatgpt.com}