Devrim Erbil’in İstanbul’u: Çizginin Ritmi, Beynin Haritası

Devrim Erbil’in resimlerine baktığımızda çoğu zaman İstanbul’u yukarıdan görürüz. Kubbeler, minareler, kıyılar, kuşlar, ağaçlar ve kentsel dokular tek tek betimlenmekten çok, çizgilerin oluşturduğu ritmik bir örgüye dönüşür. Bu nedenle Erbil’in İstanbul’u yalnızca görülen bir şehir değildir; zihinde yeniden kurulan, hareket eden ve neredeyse müzik gibi akan bir görsel haritadır.

Erbil, 1959’da Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’nden Halil Dikmen ve Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun öğrencisi olarak mezun olmuş; 1962’de Akademi’ye asistan olarak dönmüş, 1963’te Altan Gürman, Adnan Çoker, Sarkis ve Tülay Tura ile birlikte Mavi Grup’un kurucuları arasında yer almıştır. 1981’de profesör olmuş ve İstanbul’da çalışmayı sürdürmüştür. Sanatçının resmi, özellikle doğa ile soyutlama arasındaki sınırı araştırır; İstanbul Modern’in değerlendirmesine göre Erbil, kuş sürülerinden çıplak dallara kadar doğa biçimlerindeki “enerjik hayat gücünü” geometrik ve çizgisel yapılarla ayrıştırır.

Bu yaklaşım, nörobilim açısından oldukça ilginçtir. Çünkü görsel beyin dünyayı fotoğraf gibi kaydetmez; değişen görüntüler içinden kalıcı, ayırt edici ve anlamlı özellikleri seçmeye çalışır. Semir Zeki, görsel beynin temel işlevlerinden birinin değişken duyusal bilgiler içinden “sabit” ve “özsel” özellikleri çıkarmak olduğunu vurgular; sanatın da benzer biçimde görünüşün ayrıntısından çok özün seçilmesiyle ilişkili olduğunu savunur.

Devrim Erbil’in çizgileri de tam burada anlam kazanır. O, İstanbul’u mimari ayrıntıların tek tek tanındığı klasik bir kent manzarası olarak sunmaz. Daha çok, şehrin görsel enerjisini taşıyan çizgisel bir sistem kurar. Kubbeler, kuşlar, ağaçlar ve su yolları birer nesne olmaktan çıkar; görsel ritmin öğelerine dönüşür. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Turkish Plastic Arts yayını da Erbil’in sanatında çizginin temel öğe olduğunu, kent ve doğa görünümlerini çizgisel soyutlamalarla tuvale aktardığını belirtir. Aynı kaynak, onun kuşbakışı kent imgelerinin Matrakçı Nasuh’un şematik şehir tasvirleriyle ilişkilendirilebileceğini de vurgular.

Burada “kuşbakışı” yalnızca teknik bir tercih değildir. Kuşbakışı bakış, izleyiciyi tek bir sokak düzeyinden kurtarır; kenti bir örüntü, bir doku, bir hareket alanı olarak algılamaya çağırır. Beyin artık “bu hangi bina?” sorusundan çok, “bu çizgiler nasıl akıyor, nerede yoğunlaşıyor, nerede açılıyor?” sorusuyla çalışır.

Nörobilimsel açıdan bu deneyim, çizgi, yönelim, ritim ve hareket algısıyla ilişkilendirilebilir. Zeki, görsel kortekste belirli yönelimdeki çizgilere yanıt veren hücrelerden ve çizginin hareketle ilişkili algısal etkilerinden söz eder. Erbil’in resimlerinde gerçek hareket yoktur; fakat çizgilerin tekrarı, yön değiştirmesi ve yoğunlaşıp seyrelmesi izleyicide hareket duygusu yaratır. Bu nedenle onun İstanbul’u durgun bir kent görünümü değil, gözün üzerinde dolaştığı canlı bir sinir ağı gibidir.

Renk de bu görsel örgünün önemli bir parçasıdır. Erbil’in mavi, kırmızı, sarı ya da yeşil ağırlıklı İstanbul yorumlarında renk yalnızca dekoratif değildir; çizgilerin ritmini belirginleştiren bir alan oluşturur. Zeki’nin belirttiği gibi, renk algısı yalnızca fiziksel ışığın değil, beynin renkleri bağlam içinde işlemesinin sonucudur; görsel sistemde karşıt renk süreçleri ve bağlam etkileri estetik deneyimi etkileyebilir. Bu açıdan Erbil’in resimlerinde renk, İstanbul’un gerçekçi ışığını taklit etmekten çok, kentin duygusal ve ritmik karşılığını kurar.

Devrim Erbil’in sanatı bu nedenle yalnızca “İstanbul resimleri” olarak görülmemelidir. Onun yaptığı, İstanbul’u gözün gördüğü haliyle değil, beynin düzenlediği, soyutladığı ve ritme dönüştürdüğü haliyle göstermektir. Bir bakıma Erbil’in İstanbul’u, haritaya benzeyen ama harita olmayan; manzaraya benzeyen ama manzara olmakla yetinmeyen bir görsel düşünme biçimidir.

Sonuçta Devrim Erbil’in çizgisi bize şunu hatırlatır: Bir şehir yalnızca taş, su, kubbe ve sokaklardan oluşmaz. Onu görme biçimimiz de şehrin bir parçasıdır. Erbil’in İstanbul’u, gözün gördüğü kenti değil; beynin ritme, çizgiye ve belleğe dönüştürdüğü kenti gösterir.

İş Sanat, Devrim Erbil – Hayatı ve Eserleri

Artam Antik A.Ş., “Devrim Erbil 70 yıldır renkleriyle yaşama ışık bırakıyor”.

Devrim Erbil Resmî Web Sitesi

Devrim Erbil, 105 × 120 cm, tuval üzerine yağlıboya, 2022.

Gezgin Foto, “Devrim Erbil’in Genç Bakışı”

Kaynaklar

• İstanbul Modern. Devrim Erbil: Doğa Yorumu, 1965 [Internet]. İstanbul: İstanbul Modern; [cited 2026 Oct 2]. Available from: https://www.istanbulmodern.org/koleksiyon/doga-yorumu

• Devrim Erbil. Biography [Internet]. [cited 2026 Oct 2]. Available from: https://www.devrimerbil.com/biography/

• Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism. Turkish Plastic Arts [Internet]. Ankara: Ministry of Culture and Tourism; [cited 2026 Oct 2]. Available from: https://teda.ktb.gov.tr/Eklenti/6595,turkishplasticartspdf.pdf?0

• Zeki S. Inner Vision: An Exploration of Art and the Brain. Oxford: Oxford University Press; 1999.

• Kandel ER, Koester JD, Mack SH, Siegelbaum SA, editors. Principles of Neural Science. 6th ed. New York: McGraw Hill; 2021.

• Magsamen S, Ross I. Your Brain on Art: How the Arts Transform Us. New York: Random House; 2023.