Bir Eser: Van Gogh’un Yıldızlı Gece’sinde Beyin Ne Görüyor?

Vincent van Gogh’un Yıldızlı Gece tablosuna baktığımızda bir köy, tepeler, servi ağacı, ay ve yıldızlar görürüz. Fakat birkaç saniye sonra gökyüzü sanki dönmeye, bulutlar akmaya ve yıldızlar titreşmeye başlar.

Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_

Oysa resimde hiçbir şey hareket etmez.

Peki bu hareket duygusu nereden gelir?

Yanıt büyük ölçüde beynimizdedir.

Beyin bir kamera değildir

Görmek, gözün önündeki görüntüyü olduğu gibi kaydetmek değildir. Beyin renk, biçim, parlaklık ve hareket gibi özellikleri farklı bölgelerde işler, ardından bunları birleştirerek anlamlı bir görüntü oluşturur.

Bu nedenle gördüğümüz dünya yalnızca gözümüze gelen ışıktan değil, beynin bu ışığa yaptığı yorumdan oluşur.

Van Gogh da doğayı fotoğraf gibi kopyalamaz. Onu değiştirir, bazı özellikleri büyütür ve daha güçlü hale getirir.

Gökyüzü neden hareket ediyor?

Yıldızlı Gece’de gökyüzü uzun ve kıvrımlı fırça darbeleriyle yapılmıştır. Gözümüz bu çizgileri izlerken dalga, rüzgâr veya akıntıya benzeyen bir hareket hissi oluşur.

Beyinde hareket algısıyla yakından ilişkili MT/V5 adlı bir bölge vardır. Bu bölgesi hasar gören insanlar nesneleri görebilir, fakat sürekli hareketi algılamakta zorlanabilirler.

Bu tür ima edilen hareket, hareket algısıyla ilişkili MT/V5 gibi görsel bölgeleri devreye sokabilir.

Cortex_functional_areas

Yani tuval hareket etmez; ama beyin hareket görür.

Neden mavi ve sarı?

Van Gogh’un gecesi neredeyse siyah değildir. Koyu maviler ile parlak sarıları karşı karşıya getirir.

Bu önemlidir çünkü beynimiz renkleri tek başına değerlendirmez.

Koyu çevre ile sarı yıldızlar arasındaki güçlü renk ve parlaklık karşıtlığı, yıldızların görsel olarak daha belirgin ve parlak algılanmasına katkıda bulunabilir.

Van Gogh daha önce yaptığı Café Terrace at Night tablosunda da geceyi siyah yerine mavi, mor ve yeşillerle resmetmişti.

Van_Gogh_-_Terrace_of_a_Café_at_Night_(Place_du_Forum)_1888

Yıldızlar neden bu kadar büyük?

Gerçek gökyüzünde yıldızlar küçük ışık noktalarıdır. Van Gogh’un yıldızları ise büyük ve çevreleri ışık halkalarıyla kaplıdır.

Sanatçı burada gökyüzünü olduğu gibi kopyalamaz. Yıldızların görsel ve duygusal önemini büyütür.

Beyin de çevremizdeki her şeye eşit önem vermez. Dikkat sistemi bazı görüntüleri öne çıkarır.

Van Gogh da yıldızları büyüterek gözümüzü onlara yöneltir.

Bir resim neden duygu yaratır?

Bir tabloya bakarken yalnızca görme merkezleri çalışmaz.

Nöroestetik araştırmaları, sanat deneyiminde üç sistemin birlikte rol oynadığını gösteriyor:

• Duyusal-Motor Sistem (Sensory-Motor): Nesnelerin renklerini, çizgilerini, biçimlerini, kompozisyonunu ve hareket dinamiklerini algılamamızı sağlar,

• Duygu-Değerlendirme Sistemi (Emotion-Valuation): Bir nesneye veya sanat eserine baktığımızda hissettiğimiz haz, ödül ve duygusal tepkileri yönetir,

• Bilgi-Anlam Sistemi (Knowledge-Meaning): Kişisel anıları, kültürel geçmişi, eğitimi ve bağlamsal bilgileri devreye sokarak estetik algıyı zenginleştirir.

Bu yaklaşım “estetik üçlü” olarak adlandırılır.

The-aesthetic-triad-adapted-from-Chatterjee-and-Vartanian-2014-Aesthetic

_{a. “Estetik üçlü” (Chatterjee ve Vartanian, 2014’ten uyarlanmıştır). Estetik deneyimler, üç temel sinirsel sistemin esnek etkileşiminden ortaya çıkan durumlar olarak tanımlanabilir. Bu üç sistem, “estetik üçlü” olarak adlandırılır:}

_{• duyusal-motor sistem,}

_{• duygu-değerleme sistemi,}

_{• anlam-bilgi sistemi.}

_{b. “Kertenkele Tarafından Isırılan Çocuk” (Michelangelo Merisi da Caravaggio, yaklaşık 1594–1595, National Gallery, Londra). Bu esere bakarken görsel beyin bölgelerindeki aktivitenin, kişinin tabloyu ne kadar estetik bulduğuna bağlı olarak değişebileceği düşünülmektedir. Çocuğun elini hızla geri çektiğini gösteren görüntü, muhtemelen ayna nöron sistemini de devreye sokmaktadır. Bu “bedensel yankılanma”nın, izleyicinin çocuğun yaşadığı duyguyu ve acıyı bir ölçüde paylaşmasına ve böylece esere duygusal olarak katılmasına katkıda bulunduğu ileri sürülmüştür.}

_{Cattaneo Z. Neural correlates of visual aesthetic appreciation: insights from non-invasive brain stimulation. Exp Brain Res. 2020 Jan;238(1):1-16. doi: 10.1007/s00221-019-05685-x. Epub 2019 Nov 25. PMID: 31768577; PMCID: PMC6957540.}

Bu yüzden aynı tablo bir kişide huzur, başka bir kişide yalnızlık veya tedirginlik yaratabilir.

Sanat eserinin kim tarafından yapıldığını bilmek bile algımızı değiştirebilir. Deneylerde aynı görüntüler “müze eseri” olarak sunulduğunda daha çekici bulunabilmiştir.

Yani bir tabloya yalnızca gözümüzle değil, bilgilerimiz ve anılarımızla da bakarız.

Van Gogh dünyayı gerçekten böyle mi görüyordu?

Van Gogh’un hastalıklarının resimlerini doğrudan açıkladığı sık sık ileri sürülür.

Ancak bunun bilimsel kanıtı yoktur.

Van Gogh’a ölümünden sonra epilepsi, bipolar bozukluk ve başka birçok tanı önerilmiştir. Günümüzde araştırmacılar tarihsel kişilere geriye dönük tanı koyarken dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor. Ayrıca ruhsal hastalık ile yaratıcılık arasında basit bir “hastalık deha yaratır” ilişkisini destekleyen güçlü kanıtlar bulunmuyor.

Bu nedenle “Van Gogh dünyayı böyle görüyordu” demek yerine şunu söylemek daha doğru olur:

Van Gogh'un eserlerinde görülen biçimsel dönüşümleri yalnızca bir hastalığın sonucu olarak değil, sanatsal tercih ve yaratıcı dönüştürmenin ürünü olarak değerlendirmek daha temkinlidir.

Van Gogh beynin nasıl gördüğünü sezmiş olabilir mi?

Van Gogh MT/V5’i veya görsel korteksi bilmiyordu.

Ama renklerin birbirini nasıl değiştirdiğini, çizgilerin gözü nasıl yönlendirdiğini ve kıvrımların nasıl hareket hissi yarattığını çok iyi biliyordu.

Nöroestetik araştırmacıları, bazı sanatçıların bilim insanlarından çok önce renk, biçim ve hareket gibi görsel özellikleri birbirinden ayırarak kullandıklarına dikkat çekiyor.

Belki Yıldızlı Gece’nin gücü de burada yatıyor.

Van Gogh bize gökyüzünün nasıl göründüğünü değil, bir gökyüzünün insan beyninde nasıl hissedilebileceğini gösteriyor.

Tuval hareket etmiyor.

Ama beynimiz renkleri karşılaştırıyor, çizgileri birleştiriyor, hareket arıyor ve görüntüye anlam katıyor.

Belki de Yıldızlı Gece’ye baktığımızda yalnızca Van Gogh’un gökyüzünü değil, kendi beynimizin nasıl gördüğünü de görüyoruz.

moon Detail_Nuit_Etoilée_Van_Gogh

Venus starry night, Vincent Van Gogh a star (detail)

Hills Starry_night_Van_Gogh_detail

The Stars_Starry_night_by_Van_Gogh,_detail_

Kaynaklar

_{Chatterjee A. The Aesthetic Brain. Oxford University Press; 2014.}

_{Cattaneo Z. Neural correlates of visual aesthetic appreciation: insights from non-invasive brain stimulation. Exp Brain Res. 2020 Jan;238(1):1-16. doi: 10.1007/s00221-019-05685-x. Epub 2019 Nov 25. PMID: 31768577; PMCID: PMC6957540.}

_{Richard A, Pelowski M, Spee BTM, eds. Art and Neurological Disorders. Springer; 2023.}

_{Kandel ER, et al. Principles of Neural Science. 6th ed. McGraw Hill; 2021.}

_{Ramachandran VS, Blakeslee S. Phantoms in the Brain. William Morrow; 1998.}

_{Kourtzi Z, Kanwisher N. Activation in human MT/MST by static images with implied motion. J Cogn Neurosci. 2000 Jan;12(1):48-55. doi: 10.1162/08989290051137594. PMID: 10769305.}

_{Chatterjee A, Vartanian O. Neuroaesthetics. Trends Cogn Sci. 2014 Jul;18(7):370-5. doi: 10.1016/j.tics.2014.03.003. Epub 2014 Apr 23. PMID: 24768244.}

_{Kirk U, Skov M, Hulme O, Christensen MS, Zeki S. Modulation of aesthetic value by semantic context: an fMRI study. Neuroimage. 2009 Feb 1;44(3):1125-32. doi: 10.1016/j.neuroimage.2008.10.009. Epub 2008 Oct 29. PMID: 19010423.}