Bir Eser: Magritte’in “Bu Bir Pipo Değildir” Sözü Beynimiz Hakkında Ne Söylüyor?

Karşımızda bir pipo var.

En azından beynimiz bize böyle söylüyor.

René Magritte ise 1929 tarihli İmgelerin İhaneti (La Trahison des Images) adlı tablosunda piponun altına şu cümleyi yazıyor:

“Ceci n’est pas une pipe.” — “Bu bir pipo değildir.”

By René Magritte(1898-1967) - Image taken from a University of Alabama site, "Approaches to Modernism": [1], Fair use (Old-50), https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=555365

İlk anda insanın itiraz edesi geliyor: “Nasıl yani? İşte pipo!”

Ama Magritte haklıdır. Karşımızdaki şey bir pipo değil, piponun resmidir. Onu elimizde tutamayız, içine tütün koyamayız, kullanamayız. Magritte de eserini açıklarken tam olarak bu noktaya dikkat çekmişti: Resimde gördüğümüz şey, gerçek nesnenin kendisi değil, onun temsilidir.

Basit görünen bu fikir, bugün görsel algı ve nörobilim araştırmalarının temel sorularından birine dönüşmüş durumda:

Beynimiz gerçek bir nesne ile onun görüntüsünü gerçekten aynı şekilde mi işler?

Beynimiz neden hemen “pipo” diyor?

Tabloya baktığımız anda “kahverengi, kıvrık çizgilerden oluşan bir şekil” demeyiz.

“Pipo” deriz.

Çünkü görme yalnızca renkleri ve çizgileri fark etmekten ibaret değildir. Beyin gördüğü biçimi daha önce öğrendiği nesnelerle karşılaştırır ve ona bir anlam verir.

Bir pipo çizimi bu nedenle iki şeyi aynı anda taşır. Bir yandan yalnızca bir yüzey üzerindeki renk ve biçimlerden oluşur. Öte yandan gerçek dünyadaki bir nesneyi temsil eder.

Snow ve Culham, resimlerin bu özelliğini onların ikili doğası olarak ele alıyor. Bir görüntü hem fiziksel bir nesnedir hem de kendisinden başka bir şeye gönderme yapar. İnsanlar çok basitleştirilmiş çizimlerde bile temsil edilen nesneyi kolaylıkla tanıyabilir.

Magritte’in küçük oyunu da burada başlar.

Gözümüz ve belleğimiz bize:

“Pipo.”

derken,

resmin altındaki yazı:

“Hayır, bu bir pipo değil.”

der.

İkisi de kendi açısından doğrudur.

Asıl mesele pipo değil, “temsil”dir

Magritte yalnızca izleyiciyle şakalaşmıyordu. Onu ilgilendiren temel sorunlardan biri, gördüğümüz şey ile gerçeklik arasındaki ilişkiydi.

By https://www.nga.gov/artworks/70170-la-condition-humaine, Fair use (Old-50), https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=20236468

Sanat tarihçisi Eric Wargo’nun aktardığına göre Magritte kendisini yalnızca ressam değil, görüntülerle düşünen bir tür filozof olarak görüyordu. Resimleriyle gündelik düşünme ve görme alışkanlıklarımızı sorgulamaya çalışıyordu. Özellikle resim, sözcük ve nesne arasındaki ilişkiler birçok eserinde tekrar tekrar karşımıza çıkar.

Bu nedenle İmgelerin İhaneti aslında üç farklı şeyi yan yana getirir:

Gerçek dünyadaki pipo,

piponun görüntüsü,

“pipo” sözcüğü.

Bunlar birbirleriyle bağlantılıdır ama aynı şey değildir.

Sorun şu ki günlük yaşamda beynimiz bu farkları düşünmeye gerek duymaz. “Pipo” sözcüğünü duyduğumuzda ya da pipo resmi gördüğümüzde, saniyenin çok küçük bir bölümünde aynı nesne kavramına ulaşırız.

Magritte bu otomatik süreci bozar.

Bizi bir anlığına durdurup şu soruyu sordurur:

Ben aslında ne görüyorum?

Gerçek nesne ile resmi beynimiz için aynı değil

Burada çağdaş nörobilim Magritte’in sorusuna ilginç bir katkı yapıyor.

Uzun yıllar boyunca psikoloji ve nörobilim araştırmalarında gerçek nesnelerin yerine fotoğraflar ve bilgisayar görüntüleri kullanıldı. Bunun önemli bir nedeni pratiktir: Görüntüleri hazırlamak, değiştirmek ve deney ortamında kontrol etmek kolaydır.

Fakat araştırmalar giderek gerçek nesneler ile onların görüntülerinin davranış ve beyin üzerinde tamamen aynı etkiyi yaratmadığını gösteriyor.

Örneğin bazı nörolojik hastalar iki boyutlu nesne resimlerini tanımakta güçlük çekerken aynı nesne önlerine gerçek olarak konulduğunda onu daha kolay tanıyabiliyor. Sağlıklı kişilerde de bazı koşullarda benzer bir “gerçek nesne üstünlüğü” görülebiliyor.

Bunun nedenlerinden biri derinlik, büyüklük veya dokunulabilirlik gibi gerçek nesnenin sahip olduğu ek bilgilerdir.

Ama daha önemli bir fark daha vardır:

Gerçek nesneyle bir şey yapabiliriz.

Beyin yalnızca “Bu nedir?” diye sormuyor

Masada gerçek bir fincan gördüğünüzü düşünün.

Ona yalnızca bakmazsınız. Elinizi uzatabilir, sapından tutabilir ve kaldırabilirsiniz.

Aynı fincanın fotoğrafına baktığınızda ise bunu yapamazsınız.

Snow ve Culham bu özelliği actability, yani kabaca “üzerinde gerçek bir eylem gerçekleştirilebilir olma” şeklinde ele alıyor.

Deneylerde gerçek araçların, aynı araçların fotoğraflarına kıyasla hareket hazırlığıyla ilişkili daha güçlü ve daha uzun süreli beyin etkinliği oluşturabildiği gösterilmiş. Gerçek nesneleri kavramak ile onların görüntülerine yönelik kavrama hareketleri de beyinde tamamen aynı biçimde temsil edilmiyor.

Bu bulgu Magritte’in piposuna geri dönmemizi sağlıyor.

Resimdeki şekli tanıyoruz.

Ama beynimiz açısından gerçek bir pipo ile resimdeki pipo arasında önemli bir fark var:

Birincisi dünyada eylem yapılabilecek bir nesne.

İkincisi yalnızca onun görüntüsü.

Magritte’in “Bu bir pipo değildir” cümlesi böyle bakıldığında yalnızca felsefi olarak değil, biyolojik açıdan da düşündürücü hâle geliyor.

Sözcük ile görüntü neden bizi rahatsız ediyor?

Tablonun etkisi yalnızca pipo resminden kaynaklanmaz.

Asıl şaşırtıcı olan, görüntü ile cümlenin yan yana gelmesidir.

Çünkü iki farklı bilgi kaynağı aynı anda beynimize ulaşır.

Görüntü:

“Pipo.”

Sözcükler:

“Bu bir pipo değildir.”

Normalde bir nesnenin resmi ile adı birbirini destekler. Bir kedi fotoğrafının altında “kedi” yazması bizi şaşırtmaz.

Magritte ise tam tersini yapar.

Görsel bilgi ile dilsel bilgiyi karşı karşıya getirir.

Ward ve Kapoula’nın Magritte resimlerini kullandıkları çalışmada da bu özellik özellikle vurgulanır. Araştırmacılar İmgelerin İhaneti’ni, izleyiciyi “Bu bir sanat eseri mi, iki boyutlu pipo temsili mi, yoksa gerçek nesnenin bir benzeri mi?” gibi birden fazla yorum arasında bırakan bir eser olarak değerlendirir.

Bizi düşündüren şey piponun kendisi değildir.

Aynı görüntünün birden fazla düzeyde doğru biçimde yorumlanabilmesidir.

Gerçek olmadığını bilmek beynin tepki vermesini engellemiyor

Resimler gerçek nesneler değildir.

Fakat bu, bizi etkilemedikleri anlamına gelmez.

Homan ve Schiller bunu Magritte’in piposundan hareket ederek örümcek korkusuyla açıklıyor.

Örümcek fobisi olan bir kişi ekrandaki örümceğin gerçek olmadığını bilir. Önündeki şey yalnızca bir fotoğraftır. Buna rağmen fotoğraf onu ürpertebilir. Hatta “Bunun gerçek olmadığını biliyorum” demek korkuyu ortadan kaldırmaya yetmeyebilir.

Bu oldukça önemli bir ayrımdır.

Beynimizdeki bilgi ile duygusal tepki her zaman aynı hızda ve aynı biçimde çalışmaz.

Bir görüntünün gerçek olmadığını bilirken aynı görüntüye korku, haz, merak veya tiksintiyle tepki verebiliriz.

Bu durum sanatın neden bu kadar güçlü olabileceğini de kısmen açıklar.

Bir tabloda gerçekten bir insan yoktur.

Gerçek bir manzara yoktur.

Gerçek bir tehdit yoktur.

Fakat bunların görüntüleri bizde gerçek duygular yaratabilir.

Magritte aslında görmenin kendisini görünür hâle getiriyor

Görsel algı araştırmacısı Russell Hamer, Magritte’in çalışmalarının yalnızca gerçekliğin temsili olmadığını; aynı zamanda temsil etme işleminin kendisini sorguladığını düşünüyor.

Hamer’a göre Magritte, dış dünyayı doğrudan yaşadığımızı sanmamıza rağmen algıladığımız şeyin beynimizde ortaya çıkan içsel bir temsil olduğu düşüncesine şaşırtıcı derecede yakındı.

Nitekim Hamer’ın aktardığı 1967 tarihli bir röportajda Magritte, dünyayı dışımızda görsek de yaşadığımız deneyimin zihnimizde ortaya çıktığına dikkat çekiyor.

Bu nedenle Magritte’in piposu yalnızca:

“Resim gerçek nesne değildir.”

demiyor.

Daha önemli bir soruya kapı açıyor:

Gerçek dediğimiz dünyaya beynimiz nasıl ulaşıyor?

Bir pipo, üç farklı gerçeklik

İmgelerin İhaneti’ne yeniden bakalım.

Karşımızda gerçek pipo yok.

Bir pipo görüntüsü ve birkaç sözcük var.

Ama beynimiz saniyeler içinde bütün bir kavram dünyası kuruyor: piponun biçimini tanıyor, adını hatırlıyor, nasıl kullanıldığını biliyor ve resimdekinin gerçek olmadığını anlayabiliyor.

Magritte’in yaptığı şey bu hızlı ve görünmez işlemleri birkaç saniyeliğine durdurmak.

Bize şu ayrımı hatırlatıyor:

Bir nesne, onun görüntüsü ve onun adı aynı şey değildir.

Beynimiz çoğu zaman bunları birbirine o kadar ustaca bağlar ki aralarındaki sınırı fark etmeyiz.

Magritte ise o sınırı görünür hâle getiriyor.

Bu nedenle Bu Bir Pipo Değildir yalnızca sürrealist bir şaka değildir.

Aynı zamanda görmenin doğası üzerine küçük bir deney gibidir.

Ve belki de tablonun en önemli sorusu şudur:

Gördüğümüz şey dışarıdaki dünya mı, yoksa beynimizin o dünya hakkında kurduğu anlam mı?

Magritte bu soruya cevap vermiyor.

Sadece önümüze bir pipo resmi koyuyor.

Ve altına yazıyor:

“Bu bir pipo değildir.”

Kaynaklar

• Snow JC, Culham JC. The treachery of images: how realism influences brain and behavior. Trends Cogn Sci. 2021;25(6):506–519. doi:10.1016/j.tics.2021.02.008.

• Hamer RD. Perceptuo-cognitive analysis of Magritte’s iconic painting La Condition Humaine (1933). Art Percept. 2024;12(3):171–201. doi:10.1163/22134913-bja10053.

• Ward LM, Kapoula Z. Creativity, eye-movement abnormalities, and aesthetic appreciation of Magritte’s paintings. Brain Sci. 2022;12(8):1028. doi:10.3390/brainsci12081028.

• Homan P, Schiller D. Neuroscience: This is not a spider. Curr Biol. 2016;26(19):R898–R900. doi:10.1016/j.cub.2016.08.037.

• Wargo E. Infinite recess: perspective and play in Magritte’s La Condition Humaine. Art Hist. 2002;25(1):47–67. doi:10.1111/1467-8365.00302.