Hayvanlar Neden Oynar?

"Bir kurt yavrusu kardeşini yere yatırıyor. Diğeri hafifçe boynunu ısırıyor. Birkaç saniye sonra roller değişiyor; bu kez yerde yatan ayağa kalkıyor ve üstünlüğü ele geçiriyor. Uzaktan bakan biri bunun gerçek bir kavga olduğunu düşünebilir. Oysa ikisi de aynı şeyi biliyor: Bu sadece oyun."

Doğada oyun ilk bakışta anlamsız görünür. Bir kuzgun rüzgâra karşı kanatlarını açıp defalarca kayar. Genç yunuslar deniz yosunlarını birbirlerine fırlatır. Tilki yavruları birbirlerini kovalar. Kedi, yakaladığı avı hemen öldürmek yerine onunla dakikalarca "oynar". Köpekler ön ayaklarını yere indirip kuyruklarını sallayarak birbirlerine oyun daveti yapar.

Peki bütün bunlar neden olur?

Evrim bize yaşamın temel para biriminin enerji olduğunu söyler. Yaşamak enerji ister; avlanmak enerji ister; yavru büyütmek enerji ister. Doğal seçilim, gereksiz enerji harcayan davranışları uzun vadede eleme eğilimindedir. O hâlde hayvanların bazen saatlerce süren, ilk bakışta hiçbir işe yaramıyor gibi görünen oyun davranışlarını nasıl açıklayabiliriz?

Bilim insanlarını yaklaşık yüz elli yıldır meşgul eden sorulardan biri tam da budur.

Oyun, Bilimin En Zor Tanımladığı Davranışlardan Biri

İlginçtir ki bilim insanları uzun süre "oyun"un ne olduğunu bile tanımlamakta zorlandı. Kimi araştırmacılar oyunu "geleceğe hazırlık" olarak gördü; kimileri "fazla enerjinin boşaltılması" olduğunu savundu. Bazıları ise oyunun tek bir işlevi olmadığını, farklı türlerde farklı nedenlerle ortaya çıktığını ileri sürdü.

Gordon Burghardt, bu tartışmaları yıllarca inceleyerek önemli bir soru sordu:

"Önce oyunun ne olduğunu tanımlamazsak, neden oynandığını nasıl anlayabiliriz?"

Burghardt'ın geliştirdiği yaklaşım bugün hayvan davranış biliminde en çok kabul gören çerçevelerden biridir.

Bir davranışın "oyun" sayılabilmesi için genel olarak şu özellikleri taşıması gerekir:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

• Davranışın doğrudan yaşamsal bir amacı yoktur.

• Gönüllü olarak yapılır.

• Günlük davranışların değiştirilmiş veya abartılmış bir biçimidir.

• Aynı davranış farklı zamanlarda tekrar edilir.

• Hayvanın ciddi stres altında olmadığı güvenli koşullarda ortaya çıkar.

Bu tanım ilk bakışta basit görünür. Ancak etkisi büyüktür. Çünkü böylece oyun yalnızca memelilerde değil, kuşlarda, sürüngenlerde ve hatta bazı balıklarda bile araştırılabilir hâle gelmiştir.

Köpekler "Şaka Yapıyorum" Diyebilir mi?

Marc Bekoff'un en dikkat çekici katkılarından biri, hayvanların oyun sırasında birbirlerine yalnızca hareketlerle değil, hareketlerin anlamıyla da mesaj gönderdiğini göstermesidir.

Köpek sahipleri bunun en güzel örneklerinden birini sık sık görür.

Köpek, ön ayaklarını yere indirir, arka kısmını havaya kaldırır, kuyruğunu sallamaya başlar.

Davranış biliminde buna play bow yani oyun yayı denir.

Bu hareket aslında bir cümledir:

"Birazdan seni ısırabilirim, üstüne atlayabilirim, seni yere düşürebilirim... Ama merak etme. Bunların hiçbiri gerçek kavga değil."

Bekoff ve çalışma arkadaşları bu tür sinyalleri meta-iletişim olarak tanımlar. Yani davranışın kendisini değil, davranışın nasıl yorumlanması gerektiğini anlatan ikinci bir mesaj vardır.

Agora Bilim Pazarı

Celestron Ultima 100 22-66x100 Açılı Zoom Spektif (Gözlem Teleskobu)

Celestron Ultima 100, 100mm açıklığa sahip bir gözlem teleskobudur (spektif). 22-66x zoom oküler ile gelir ve 45 derece açılı gövde tasarımına sahiptir. Optik sistemde BaK-4 prizmalar ve tam çok katma...

Devamını Göster

₺37.679,00

Satın Al Tüm Ürünler

İnsanlarda buna benzer örnekler çoktur.

Bir arkadaşınıza gülümseyerek "Seni mahvedeceğim!" dediğinizde gerçekten tehdit etmiyorsanız, ses tonunuz ve yüz ifadeniz sözlerinizi yeniden çerçeveler. Köpekler de benzer biçimde, "şimdi yaptığım hareket gerçek değil" mesajını bedenleriyle iletir.

Oyunun Kuralları Vardır

Hayvan oyunları rastgele değildir.

Örneğin iki kurt yavrusu güreşirken daha güçlü olan çoğu zaman kendini bilinçli biçimde sınırlar. Sürekli kazanmaz. Rakibine yeniden ayağa kalkma fırsatı verir.

Bu davranış, araştırmacılar tarafından self-handicapping (kendini gönüllü olarak dezavantajlı duruma sokma) olarak adlandırılır.

Daha büyük köpeklerin küçük köpeklerle oynarken daha yumuşak davranması da aynı ilkenin örneğidir.

Eğer taraflardan biri sürekli kuralları ihlal ederse oyun kısa sürede sona erer.

Demek ki oyun yalnızca fiziksel becerileri değil, sosyal kuralları da öğretmektedir.

Oyun Gerçekten Hayata Hazırlık mı?

Uzun yıllar boyunca en popüler açıklama şuydu:

"Aslan yavruları oynar çünkü ileride avlanacaktır."

"Kurt yavruları boğuşur çünkü ileride sürü içinde mücadele edecektir."

Bu düşünce tamamen yanlış değildir.

Gerçekten de oyun sırasında;

• kas koordinasyonu gelişebilir,

• hareketler hassaslaşabilir,

• sosyal ilişkiler öğrenilebilir.

Ancak Burghardt bu açıklamanın tek başına yeterli olmadığını savunur.

Çünkü bazı oyun davranışlarının yetişkin yaşamda birebir karşılığı yoktur. Üstelik yetişkin birçok hayvan da oyun oynamaya devam eder. Eğer oyun yalnızca çocukluk eğitimi olsaydı, yetişkin bireylerde neden sürsün?

Bu nedenle günümüzde araştırmacılar oyunun tek bir işlevi olmadığını düşünmektedir. Oyun; beynin esnekliğini artıran, yeni davranışların denenmesine izin veren ve hayvanın güvenli koşullarda çevresini keşfetmesini sağlayan çok yönlü bir süreç olabilir.

Sadece Memeliler mi Oynar?

Bir zamanlar öyle sanılıyordu.

Fakat bugün tablo çok farklıdır.

Kuzgunlar karda kayar, dallarla oynar ve birbirlerine nesneler taşırlar.

Yunuslar deniz kabarcıkları üretip onlarla tekrar tekrar oynarlar.

Ahtapotlar akıntıya bıraktıkları nesneleri yakalayıp yeniden bırakırlar.

Burghardt ise daha da ileri giderek bazı sürüngenlerde ve balıklarda bile oyun benzeri davranışlar tanımlamıştır.

Bu gözlemler önemli bir düşünceyi beraberinde getirir:

Belki de oyun, yalnızca zekânın ürünü değildir.

Belki de zekânın gelişmesine katkıda bulunan süreçlerden biridir.

Oyun ve Beyin

Sinirbilim alanındaki çalışmalar, oyun oynayan genç memelilerde beynin özellikle sosyal davranış, karar verme ve hareket planlama ile ilişkili bölgelerinde önemli değişiklikler olduğunu göstermektedir.

Elbette bu ilişkinin ayrıntıları hâlâ araştırılmaktadır. Ancak bugün birçok araştırmacı oyunun yalnızca kasları değil, sinir sistemini de şekillendirdiği görüşündedir.

Belki de oyun, beynin gelecekte karşılaşacağı belirsizliklere karşı yaptığı bir "simülasyondur."

İnsan Oyunu Hiç Bırakmadı

İnsan diğer birçok türden farklı olarak yetişkinliğinde de yoğun biçimde oyun oynar.

Futbol oynar.

Satranç oynar.

Roman yazar.

Müzik yapar.

Bulmaca çözer.

Bilgisayar oyunu oynar.

Bilimsel deney tasarlar.

İlk bakışta bunların ortak yönü yokmuş gibi görünür.

Oysa hepsinde ortak bir özellik vardır:

Kişi güvenli bir ortamda yeni olasılıkları dener.

Kurallar koyar.

Kuralları değiştirir.

Hayal kurar.

Risk alır.

Yanılır.

Yeniden dener.

Belki de oyun, evrimin canlılara armağan ettiği en güvenli öğrenme laboratuvarıdır.

Sonuç: Evrim Boş İşlerle Uğraşmaz

Bir köpek oyun yayı yaptığında…

Bir kuzgun karın üzerinde kaydığında…

Bir yunus baloncuklarla oynadığında…

Bir çocuk karton kutudan uzay gemisi yaptığında…

Hepsi aynı biyolojik mirasın farklı yüzlerini gösteriyor olabilir.

Oyun, dışarıdan bakıldığında gereksiz görünür. Oysa doğada gerçekten gereksiz olan davranışların milyonlarca yıl boyunca korunması pek olası değildir.

Belki de oyun, evrimin en ilginç paradokslarından biridir: Hiçbir işe yaramıyor gibi görünen ama yaşamın en önemli becerilerinden bazılarını sessizce inşa eden bir süreç.

Bir köpek sizi oyun yayıyla oyuna davet ettiğinde ya da iki kuzgunun rüzgârla eğlendiğini gördüğünüzde, yalnızca sevimli bir davranış izlemiyor olabilirsiniz.

Belki de milyarlarca yıllık evrimin, öğrenmenin ve yaratıcılığın en eski dillerinden birine tanıklık ediyorsunuz.

Kaynaklar

Burghardt GM. The Genesis of Animal Play: Testing the Limits. Cambridge (MA): MIT Press; 2005.

Bekoff M, Byers JA, editors. Animal Play: Evolutionary, Comparative, and Ecological Perspectives. Cambridge: Cambridge University Press; 1998.