Hayvanlar Mutlu Olur mu?

"Bir şempanze annesi, ölen yavrusunu günlerce kucağında taşır. Bir fil, yıllar önce ölen sürü arkadaşının kemiklerine dokunarak uzun süre sessizce bekler. Bir köpek, sahibi eve döndüğünde bütün bedeniyle sevinç gösterisi yapar. Peki bütün bunlar gerçekten mutluluk, üzüntü ve sevgi midir? Yoksa biz, insan duygularını hayvanlara mı yüklüyoruz?"

Uzun yıllar boyunca bilim dünyasında bu soruya verilecek "doğru" cevap neredeyse belliydi.

Hayvanlar acıkır.

Susar.

Ürer.

Kaçar.

Avlanır.

Ama mutlu olmaz.

En azından birçok bilim insanı böyle düşünüyordu.

Bugün ise aynı bilim dünyası çok farklı bir noktada.

Artık tartışma, "Hayvanların duyguları var mı?" sorusundan çok, "Bu duygular nasıl ortaya çıktı ve nasıl çalışıyor?" sorusuna kaymış durumda. Marc Bekoff'un eserleri ve hayvan hissedebilirliği (sentience) üzerine yapılan çalışmalar, bu dönüşümün en önemli kilometre taşlarını oluşturuyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Mutluluk Sadece İnsana mı Ait?

Bir köpeğin sahibi eve geldiğinde yaşadığı heyecanı düşünün.

Kulaklar geriye gider.

Kuyruk bütün vücudu sallayacak kadar hızlı hareket eder.

Bazıları küçük daireler çizer.

Bazıları oyuncak getirir.

Bazıları ise heyecandan birkaç saniye ne yapacağını bilemez.

Bu davranışların tamamını "otomatik refleks" olarak açıklamak mümkün müdür?

Marc Bekoff'a göre hayır.

Bekoff, onlarca yıl boyunca kurtlar, çakallar, köpekler ve diğer sosyal memelileri gözlemledi. Ona göre hayvanların davranışlarını anlamanın yolu, onları duygu sahibi bireyler olarak ciddiye almaktan geçer. Hayvanların sevinç, korku, merak, yas, empati ve oyun gibi çok çeşitli duygusal yaşantılar sergilediğini gösteren gözlemler artık yalnızca anekdot değil, bilimsel araştırmalarla da desteklenmektedir.

Bilimin En Büyük Yanılgılarından Biri

20. yüzyılın büyük bölümünde davranış bilimine davranışçılık (behaviorizm) hâkimdi.

Bu yaklaşımın temel fikri şuydu:

Bilim yalnızca gözlenebilen davranışlarla ilgilenmelidir.

Agora Bilim Pazarı

Dünya Dün ve Bugün

Dünya : Dün ve Bugün - Dünyanın değişimine dair görsel kanıtlarBu kitap belki de ilk defa “ bir resim bir kelimeye bedeldir” sözünü ispatlıyor.-Science NewsThe …

Devamını Göster

₺740,00

Satın Al Tüm Ürünler

Bir fare kolu çekiyorsa...

Bir güvercin düğmeye basıyorsa...

Bir köpek havlıyorsa...

Araştırılması gereken yalnızca davranıştı.

Hayvanın ne hissettiği bilimsel bir soru olarak görülmüyordu.

Ian Duncan'ın özetlediği tarihsel gelişim bunu açıkça gösterir: Özellikle davranışçılığın etkisiyle hayvanların bilinçli deneyimleri ve duyguları uzun süre bilimsel araştırmaların dışında bırakılmış, ancak 20. yüzyılın son çeyreğinde bu yaklaşım hızla değişmeye başlamıştır.

Jane Goodall Bilimi Değiştiren Kadınlardan Biri Oldu

1960 yılında genç bir araştırmacı olan Jane Goodall, Tanzanya'da şempanzeleri gözlemlemeye başladı.

Onlara numara vermedi.

İsim verdi.

David Greybeard.

Flo.

Goliath.

Gilka...

Bu bile eleştirilmesine yetmişti.

Çünkü o dönemde hayvanlara isim vermek, onların bireysel kişilikleri olduğunu kabul etmek anlamına geliyordu.

Goodall ise yıllar sonra şunu yazacaktı:

Şempanzelerin birbirinden farklı kişilikleri, zihinleri ve duyguları olduğunu gözlerimle gördüm. Bilim bunu kabul etmekte gecikmişti.

Bugün bu yaklaşım, bilişsel etolojinin temel taşlarından biri hâline gelmiştir.

Mutluluk Nasıl Ölçülür?

Elbette kimse bir köpeğe:

"Bugün kendini ne kadar mutlu hissediyorsun?" diye soramaz.

Bilim bunun yerine dolaylı kanıtlar kullanır.

Araştırmacılar;

• oyun davranışlarını,

• sosyal ilişkileri,

• tercih testlerini,

• yüz ifadelerini,

• seslenmeleri,

• hormon düzeylerini,

• beyin görüntülemelerini,

• stres ve ödül sistemlerini

birlikte değerlendirir.

Hiçbir yöntem tek başına yeterli değildir.

Ancak hepsi aynı yöne işaret ettiğinde güçlü bir tablo ortaya çıkar.

Oyun ve Mutluluk Arasında Bir Bağ Var mı?

Bir önceki yazımızda gördüğümüz gibi oyun, doğada gereksiz görünen ama son derece önemli bir davranıştır.

Bekoff'un araştırmalarında kurt ve köpek yavrularının oyun sırasında yalnızca fiziksel becerilerini değil, sosyal ilişkilerini de geliştirdikleri gösterilmiştir.

Üstelik oyun sırasında görülen gevşek beden duruşu, karşılıklı rol değişimi ve oyun daveti gibi davranışlar, olumlu duygusal durumlarla ilişkilendirilmektedir.

Belki de mutluluk yalnızca bir "ödül" değildir.

Belki de öğrenmeyi kolaylaştıran biyolojik bir araçtır.

Yas Tutan Hayvanlar

Mutluluk kadar şaşırtıcı olan bir başka duygu da yas.

Fillerin ölen bireylerin kemiklerine tekrar tekrar dönmesi...

Şempanze annelerinin ölen yavrularını günlerce taşıması...

Kazların eşlerini kaybettikten sonra uzun süre yalnız kalması...

Bütün bunlar araştırmacıları şu soruya götürüyor:

Hayvanlar yalnızca kayıp yaşamıyor olabilir mi?

Gerçekten yas mı tutuyorlar?

Kesin yanıt vermek her zaman mümkün değildir.

Ancak bugün birçok etolog, bu davranışların yalnızca otomatik reflekslerle açıklanamayacak kadar karmaşık olduğu konusunda hemfikirdir.

Antropomorfizmden Korkmalı mıyız?

Hayvanlara insan özellikleri yüklemeye antropomorfizm denir.

Uzun yıllar boyunca bilim insanları bundan özellikle kaçındılar.

Bekoff ise farklı bir uyarı yapıyor.

Asıl tehlike bazen bunun tam tersidir.

Yani hayvanlarda açıkça gördüğümüz duyguları, sırf insan değiller diye reddetmek.

Bu yaklaşıma antroposentrizm veya anthropodenial adı verilir.

Bir köpeğin korktuğunu söylemek bilim dışı değildir.

Asıl bilim dışı olan, korkuya benzeyen bütün belirtileri görmezden gelmektir.

Mutluluk Evrimsel Bir Adaptasyon Olabilir mi?

Darwin'in ortaya koyduğu süreklilik ilkesi burada önem kazanır.

Eğer insanlar ve diğer memeliler ortak atalardan evrimleştiyse;

• korku,

• merak,

• bağlanma,

• oyun,

• sevgi,

gibi duyguların da evrimsel kökenleri ortak olabilir.

Ian Duncan'ın da belirttiği gibi, günümüzde hissedebilirlik (sentience) kavramı hayvan refahı araştırmalarının merkezine yerleşmiştir. Sorulması gereken soru artık yalnızca "Hayvanlar acı hissediyor mu?" değil, "Hayvanlar olumlu ve olumsuz deneyimleri nasıl yaşıyor?" sorusudur.

Sonuç: Belki de Yanlış Soruyu Soruyorduk

Belki de yıllarca yanlış soruyu sorduk.

"Hayvanlar mutlu olur mu?"

Belki bunun yerine şunu sormalıyız:

Mutluluk yalnızca insana ait olduğunu neden düşündük?

Marc Bekoff'un çalışmalarının en önemli katkılarından biri, hayvanların insan gibi olduğu iddiasını ortaya atmak değildir. Tam tersine, onların kendilerine özgü, zengin ve karmaşık duygusal yaşamları olduğunu bilimsel gözlemlerle göstermektir.

Bir köpeğin sevinci insanın sevinciyle aynı olmak zorunda değildir.

Bir filin yası bizim yasımıza benzeyebilir ama birebir aynı olmayabilir.

Önemli olan, başka canlıların da dünyayı yalnızca algılamadığını; onu deneyimlediğini kabul etmektir.

Belki de bizi diğer hayvanlardan ayıran en önemli özellik, duygularımızın varlığı değil; onları yalnızca kendimize ait sanmış olmamızdır.

Kaynaklar

1. Bekoff M. The Emotional Lives of Animals: A Leading Scientist Explores Animal Joy, Sorrow, and Empathy—and Why They Matter. Novato (CA): New World Library; 2007.

2. Bekoff M. Animals Matter: A Biologist Explains Why We Should Treat Animals with Compassion and Respect. Boston (MA): Shambhala Publications; 2012.

3. Duncan IJH. The changing concept of animal sentience. Appl Anim Behav Sci. 2006;100(1-2):11-19.

4. Darwin C. The Expression of the Emotions in Man and Animals. London: John Murray; 1872.