Alzheimer'ı Çözmek Üzereyiz... Sanırım!

Bir polisiye düşünün.

Ortada korkunç bir suç var: İnsanların hafızalarını, kişiliklerini ve bağımsızlıklarını yavaş yavaş çalan bir hastalık.

Şüpheliler çok.

Kanıtlar karışık.

Araştırmacılar ise iki ayrı dedektif ekibine bölünmüş durumda.

Bir grup:

— Suçlu amiloid!

diye bağırıyor.

Diğer grup:

— Hayır, asıl suçlu tau!

diye karşı çıkıyor.

Ve bu tartışma neredeyse yarım yüzyıldır sürüyor.

İşte Alzheimer araştırmalarının hikâyesi biraz böyle.

Bir Zamanlar Alzheimer Yaşlılık Sayılıyordu

Bugün Alzheimer hastalığını ayrı bir hastalık olarak görüyoruz. Ancak 1970'lere kadar durum böyle değildi.

65 yaşından önce başlayan hafıza kayıplarına "Alzheimer", daha ileri yaşlarda görülen bunamalara ise "senil demans" deniyordu.

1976 yılında nörolog Robert Katzman önemli bir çıkış yaptı:

"Aslında bunlar aynı hastalık olabilir."

Bu fikir bugün bize sıradan gelebilir ama o dönemde oldukça radikaldi.

Katzman ayrıca daha iddialı bir şey söyledi:

"Bu hastalığın nedeni bulunmalı, ilerleyişi durdurulmalı ve bir gün önlenmeli."

Aradan tam 50 yıl geçti.

Peki ne kadar ilerledik?

Beyindeki Gizemli Çöpler

Alzheimer hastalarının beynine bakıldığında iki dikkat çekici yapı görülüyor:

Agora Bilim Pazarı

Patti Smith Seti - 5 Kitap Takım

Devamını Göster

₺1.500,00

Satın Al Tüm Ürünler

• Amiloid plakları

• Tau yumakları

Amiloid plakları hücrelerin arasında biriken protein yığınlarıdır.

Tau yumakları ise sinir hücrelerinin içinde oluşan protein düğümleridir.

Bunlar ilk kez 1906 yılında Alman nörolog Alois Alzheimer tarafından tanımlanmıştı.

Ancak bu yapıların ne olduğu onlarca yıl boyunca bilinmedi.

1980'lerde bilim insanları önemli bir keşif yaptı:

Plakların büyük kısmı "amiloid-beta" adlı bir proteinden oluşuyordu.

Ve işte savaş başladı.

βaptistler ve Tauistler

Bilim insanları da sonuçta insan.

Futbol taraftarlarının tuttuğu takım varsa, araştırmacıların da tutkuyla savunduğu hipotezleri vardır.

Alzheimer araştırmalarında iki büyük kamp oluştu:

βaptistler

("Amiloid her şeydir!" diyenler)

ve

Tauistler

("Asıl mesele tau proteinidir!" diyenler)

Evet, bu isimler gerçekten kullanıldı.

Bilim dünyasının kendi içinde yaptığı mizah bazen dışarıdan bakınca biraz garip görünebilir.

Yıllar boyunca iki taraf da kendi delillerini topladı.

Sonra genetik araştırmalar geldi.

Ve ilk raundu βaptistler kazandı.

Suç Mahallinde Parmak İzi Bulundu

Ailesel Alzheimer hastalarında bazı genetik mutasyonlar bulundu.

Bu mutasyonların ortak özelliği şaşırtıcıydı:

Hepsi amiloid-beta üretimini etkiliyordu.

Bu durum araştırmacıları heyecanlandırdı.

Mantık basitti:

Eğer amiloid hastalığı başlatıyorsa, amiloidi temizlersek Alzheimer'ı da durdurabiliriz.

Mükemmel plan gibi görünüyordu.

Ama bilim, çoğu zaman Hollywood filmlerinden daha inatçıdır.

Milyarlarca Dolarlık Hayal Kırıklığı

2000'li yılların başında birçok araştırmacı Alzheimer tedavisinin birkaç yıl içinde bulunacağını düşünüyordu.

Bulunamadı.

İlaçlar denendi.

Aşılar geliştirildi.

Monoklonal antikorlar üretildi.

Klinik çalışmalar yapıldı.

Sonuç?

Başarısızlık.

Başarısızlık.

Biraz daha başarısızlık.

Ve biraz daha.

20 yıldan uzun süre boyunca milyarlarca dolar harcandı.

Bazı ilaçlar hiç işe yaramadı.

Bazıları beklenen etkiyi göstermedi.

Bazıları ciddi yan etkilere yol açtı.

Bir noktada insanlar şu soruyu sormaya başladı:

"Acaba amiloid konusunda tamamen yanlış mı düşünüyoruz?"

Sonunda Küçük Bir Zafer

2020'lerin başında tablo değişmeye başladı.

Yeni nesil ilaçlar olan lekanemab ve donanemab, amiloid plaklarını gerçekten temizleyebildiklerini gösterdi.

Üstelik hastalığın ilerlemesini de yavaşlatıyorlardı.

Ancak burada küçük bir sorun vardı.

Bu ilaçlar mucize değildi.

Çalışmalarda hastalığın ilerleyişi yaklaşık yüzde 30 oranında yavaşladı.

Pratikte bu, hastaların yaklaşık birkaç ay daha iyi durumda kalabilmesi anlamına geliyordu.

Bazı haber başlıkları:

"Alzheimer tedavisi bulundu!"

şeklindeydi.

Gerçekte ise durum daha çok şuna benziyordu:

"Alzheimer treninin hızını biraz düşürdük."

Yine de bu çok önemliydi.

Çünkü ilk kez amiloidin gerçekten hastalıkta rol oynadığına dair güçlü kanıt elde edilmişti.

Peki Ya Tau?

İşte hikâyenin en ilginç kısmı burada başlıyor.

Araştırmacılar zamanla şunu fark etti:

Amiloid plakları beynin içinde yıllarca birikebiliyor.

Hatta bazı insanların beyni amiloidle dolu olmasına rağmen ciddi unutkanlık yaşamayabiliyor.

Ama tau proteinleri yayılmaya başladığında işler değişiyor.

Bellek bozuluyor.

Düşünme yetisi etkileniyor.

Günlük yaşam zorlaşıyor.

Bu nedenle günümüzde birçok bilim insanı şu benzetmeyi kullanıyor:

Amiloid kibriti yakıyor, tau ise yangını büyütüyor.

Başka bir ifadeyle:

Amiloid yangını başlatan kıvılcım olabilir.

Ama evi yakan şey tau olabilir.

Hastalığı Daha Başlamadan Durdurabilir Miyiz?

Şu anda bilim insanlarının heyecanlandığı asıl soru bu.

Çünkü artık Alzheimer'ın belirtiler ortaya çıkmadan 10-20 yıl önce beyinde başladığını biliyoruz.

Bu durumda mantık şöyle:

Eğer amiloid birikimini belirtiler ortaya çıkmadan temizleyebilirsek, belki de demans hiç başlamayabilir.

Bu yaklaşım biraz bağırsak poliplerinin kansere dönüşmeden çıkarılmasına benziyor.

Şu anda binlerce gönüllü üzerinde yürütülen büyük çalışmalar bu soruya cevap arıyor.

Sonuçlar birkaç yıl içinde açıklanacak.

Ve Alzheimer araştırmalarının geleceğini büyük ölçüde bu çalışmalar belirleyecek.

Sonuç: Karanlıkta Değiliz

Alzheimer konusunda hâlâ çözülmemiş çok sayıda soru var.

Kesin bir tedavi yok.

Tam koruma sağlayan bir yöntem yok.

Ama artık 50 yıl önceki noktada da değiliz.

Bugün:

• Hastalığın biyolojisini daha iyi biliyoruz.

• Risk faktörlerini daha iyi tanıyoruz.

• Beyindeki değişiklikleri yıllar öncesinden görebiliyoruz.

• İlk hastalık yavaşlatıcı tedavilere sahibiz.

Bilim bazen filmlerdeki gibi ani zaferler kazanmaz.

Daha çok yapboz çözmeye benzer.

Her yıl birkaç parça daha yerine oturur.

Alzheimer araştırmalarında da son 50 yılda olan tam olarak budur.

Bulmaca henüz tamamlanmadı.

Ama artık resmin neye benzediğini görmeye başladık.