Hayvanlar Ne İster?

Bir tavuğa sorsak muhtemelen uzun bir felsefi konferans vermezdi. “Varoluşumun anlamı nedir?” diye düşünmek yerine, büyük olasılıkla toprağı eşelemek, güvenli bir yerde yumurtlamak, rahatça hareket etmek ve başka tavuklarla normal tavuk işleri yapmak isterdi.

Bir ineğe sorsak, belki o da “Beni metafizik açıdan anlamaya çalışmayın; temiz su, uygun yem, hastalıksız bir beden ve biraz da huzur yeter.” derdi.

Marian Stamp Dawkins’in Hayvanlar Ne İster? adlı kitabı tam da bu basit ama derin soruyla ilgilenir: Hayvanların iyi bir yaşam sürdüğünü nasıl anlayabiliriz?

Yazarın cevabı oldukça nettir: Hayvan refahını anlamak için iki temel soruya bakmalıyız. Birincisi, hayvan sağlıklı mı? İkincisi, hayvan istediği şeylere ulaşabiliyor mu?

Bu yaklaşım önemlidir, çünkü hayvan refahı tartışmaları çoğu zaman “Hayvanlar bizim gibi hisseder mi?”, “Acı çeker mi?”, “Bilinçleri var mı?” gibi zor soruların etrafında döner. Elbette bunlar önemli sorulardır. Fakat Dawkins’e göre hayvan refahını savunmak için önce hayvanların insan gibi düşündüğünü kanıtlamamız gerekmez. Çünkü bilinç meselesi bilimsel olarak hâlâ zor bir problemdir. Buna karşılık sağlık, stres, davranış, tercih ve kaçınma gibi göstergeler çok daha somut biçimde incelenebilir.

Bir hayvanın ne istediğini anlamanın yolu, ona insan duyguları yüklemek değildir. “Ben olsam ne isterdim?” sorusu çoğu zaman yanıltıcıdır. Çünkü bir tavuk insan değildir; tavuk gibi yaşamak ister. Bir domuz, domuz gibi davranmak ister. Bir inek, inek olarak ihtiyaçlarını karşılamak ister. Bu nedenle asıl soru şudur: Hayvan kendi davranışıyla neyi seçiyor?

Örneğin bir tavuk karanlık ve sıkışık bir alandan çıkmak için çaba harcıyorsa, bu bize bir şey söyler. Bir domuz samanlı bir alana ulaşmak için uğraşıyorsa, bu da bir bilgidir. Bir hayvan belirli bir ortamdan sürekli kaçmaya çalışıyorsa, orada bir sorun olabilir. Bilim insanları bu tür tercihleri ve motivasyonları ölçerek hayvanların ne istediğine dair daha güvenilir sonuçlara ulaşabilir.

Dawkins’in yaklaşımında hayvan refahının iki temel direği vardır: sağlık ve istekler. Sağlık olmadan refahtan söz etmek zordur. Hasta, yaralı, enfeksiyon içinde ya da sürekli stres altında olan bir hayvanın iyi durumda olduğunu söyleyemeyiz. Ama yalnızca fiziksel sağlık da yeterli değildir. Bir hayvan sağlıklı görünebilir, fakat türüne özgü davranışları yapamıyorsa yaşam kalitesi yine de düşük olabilir.

Bu noktada “doğal olan her zaman iyidir” yanılgısına da dikkat etmek gerekir. Doğa romantik bir kartpostal değildir. Doğada açlık, hastalık, soğuk, avcılar ve ölüm vardır. Bu yüzden “serbest”, “doğal”, “organik”, “zenginleştirilmiş” gibi kelimeler kulağa hoş gelse de tek başına yeterli değildir. Önemli olan, uygulamanın gerçekten hayvanın sağlığını ve refahını iyileştirip iyileştirmediğidir.

Kitabın güçlü yanı da buradadır. Dawkins duygusal sloganlar yerine ölçülebilir kanıtlar ister. Hayvanlar adına konuşurken fazla emin cümlelerden kaçınmamız gerektiğini hatırlatır. Çünkü iyi niyetli ama kanıtsız iddialar, hayvan refahına yarardan çok zarar verebilir.

Peki hayvanlar ne ister?

Kısaca şunu isterler: Acı çekmemek, hasta olmamak, korkudan uzak yaşamak, türlerine uygun davranışları gerçekleştirebilmek, kaçınmak istedikleri şeylerden uzak durabilmek ve değer verdikleri şeylere ulaşabilmek.

Yani hayvanlar bizden lüks istemiyor. Onlar adına şiir yazmamızı da beklemiyorlar. Önce onları doğru anlamamızı istiyorlar.

Belki de mesele şudur: Hayvanlara insan gibi davranmak değil, onları kendi hayvanlıkları içinde ciddiye almak.

Bir tavuğun tavuk, bir ineğin inek, bir köpeğin köpek olarak iyi yaşayabileceği koşulları sağlamak.

Hayvanların ne istediğini öğrenmek için onlara insan sesi vermemiz gerekmez. Bazen sadece davranışlarına dikkatlice bakmak yeterlidir.

KAYNAKÇA:

1. Dawkins MS. Hayvanlar Ne İster? Hayvan Bilinci, Hayvan Refahı ve İnsanın Esenliği. Tarhan Ç, çevirmen. İstanbul: Alfa Bilim; 2013.