Hayvanlar Acı Çeker mi?

Bir istakozu kaynar suya attığınızda ne olur?

Uzun yıllar boyunca birçok kişi aynı cevabı verdi: "Sadece refleks gösteriyor."

Balık oltaya takıldığında çırpınıyorsa, bunun yalnızca otomatik bir sinir sistemi tepkisi olduğu düşünüldü. Çiftlik hayvanlarının sıkışık kafeslerde yaşaması ya da laboratuvar hayvanlarının deneylerde kullanılması tartışılırken bile asıl soru çoğu zaman gözden kaçtı:

Gerçekten acı çekiyorlar mı?

Bugün bu sorunun cevabı, yalnızca hayvan davranış bilimini değil; tıp, hukuk, etik ve hatta günlük yaşamımızı etkileyen en önemli bilimsel tartışmalardan biridir.

Acı Nedir?

İlk bakışta cevap kolay gibi görünür.

Acı, canımızın yanmasıdır.

Oysa nörobilim açısından durum daha karmaşıktır.

Ayağınıza bir iğne battığında önce sinir uçları uyarılır. Bu uyarılar omurilik ve beyin tarafından işlenir. Ancak acıyı yalnızca sinirlerin çalışması oluşturmaz. Acı; duyusal, duygusal ve bilişsel bileşenleri olan öznel bir deneyimdir.

Bu nedenle araştırmacılar önemli bir ayrım yapar:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Nosisepsiyon, zararlı bir uyarının sinir sistemi tarafından algılanmasıdır.

Acı ise bu uyarının hoş olmayan bir deneyim olarak yaşanmasıdır.

Bir refleks, acı olmadan da ortaya çıkabilir. Asıl soru şudur:

Hayvanlar yalnızca tepki mi veriyor, yoksa gerçekten deneyimliyor mu?

Peter Singer'ın Değiştirdiği Soru

1975 yılında Avustralyalı filozof Peter Singer, Animal Liberation adlı kitabını yayımladı.

Kitap, hayvanları sevmekten çok daha farklı bir şey söylüyordu.

Singer'a göre mesele, hayvanların insan gibi düşünmesi ya da konuşması değildi. Ahlaki açıdan belirleyici olan özellik, acı çekebilme kapasitesiydi. Eğer bir canlı acı çekebiliyorsa, onun çıkarları da ahlaki değerlendirmede dikkate alınmalıdır.

Bu yaklaşım, "eşitlik" kavramını da yeniden tanımladı.

Eşitlik, herkesin aynı olması demek değildi.

Eşitlik, benzer çıkarların eşit biçimde gözetilmesi anlamına geliyordu.

İnsanların acı çekmek istememesi nasıl önemliyse, acı çekebilen diğer canlıların da gereksiz acıdan kaçınma çıkarı aynı ciddiyetle ele alınmalıydı.

Balıklar Acı Hisseder mi?

Bu soru uzun yıllar tartışıldı.

Agora Bilim Pazarı

Darwin Yaşam Ağacı A5 Defter - 120gr 80 Yaprak Ivory (Fil Dişi)

Bu defterin kapağında yer alan çizim, modern biyolojinin en önemli anlarından birine tanıklık ediyor. 1837 yılında, HMS Beagle gemisiyle yaptığı beş yıllık yolc…

Devamını Göster

₺613,00 ₺760,00

Satın Al Tüm Ürünler

Çünkü balıkların beyni memelilerinkinden farklıdır.

Bazıları, neokorteksleri olmadığı için gerçek anlamda acı hissedemeyeceklerini ileri sürdü.

Ancak son yirmi yılda yapılan çalışmalar tabloyu değiştirdi.

Balıklarda zarar verici uyaranları algılayan nosiseptörler bulundu.

Yaralanan balıkların davranışları değişiyor, beslenmeleri azalıyor, çevreyle etkileşimleri farklılaşıyor ve ağrı kesiciler verildiğinde bu davranışların önemli bir kısmı düzeliyor.

Bu bulgular, balıkların yalnızca refleks göstermediğini; olumsuz deneyimleri davranışlarına yansıttığını düşündürüyor.

Bilim insanları her ayrıntıda hemfikir olmasa da, bugün birçok ülke balıkları da hayvan refahı düzenlemeleri kapsamına alıyor.

Ahtapotlar Bizi Şaşırtmaya Devam Ediyor

Acı tartışmasının en ilginç örneklerinden biri ahtapotlardır.

Omurgaları yoktur.

Ancak problem çözebilirler.

Kapak açabilirler.

Nesneleri kullanabilirler.

Öğrenebilirler.

Hatta bireysel karakter farklılıkları gösterebilirler.

Son yıllarda elde edilen nörobiyolojik ve davranışsal kanıtlar, ahtapotların da acı benzeri olumsuz deneyimler yaşayabileceğini düşündürmektedir. Bu nedenle bazı ülkelerde deney hayvanlarını koruyan yasalar artık kafadanbacaklıları da kapsamaktadır.

Bilim İnsanları Neden Bu Kadar Temkinli?

Çünkü hiçbir araştırmacı bir köpeğe ya da bir kuzguna:

"Canın yanıyor mu?"

diye soramaz.

Bilim bunun yerine farklı kanıtları birlikte değerlendirir.

• Sinir sistemi yapısı

• Ağrı reseptörleri

• Öğrenme davranışları

• Yaralanma sonrası davranış değişiklikleri

• Ağrı kesicilere verilen yanıt

• Kaçınma davranışları

• Beyin aktivitesi

Tek başına hiçbir ölçüt yeterli değildir.

Ama hepsi aynı yöne işaret ettiğinde güçlü bir bilimsel tablo oluşur.

Bilinç Tartışması

2012 yılında yayımlanan Cambridge Declaration on Consciousness, memeliler ve kuşların yanı sıra bazı diğer canlı gruplarının da bilinçli deneyimler oluşturabilecek sinirsel yapılara sahip olabileceğini vurguladı.

Bu bildiri, "insan dışındaki hayvanlarda bilinç olamaz" düşüncesinin artık bilimsel olarak savunulmasının giderek zorlaştığını gösteren önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir.

Elbette bilinç tek tip değildir.

Bir köpeğin dünyası insanınkine benzemez.

Bir karganın ya da bir ahtapotun deneyimi de bizimkinden farklıdır.

Ancak farklı olması, hiç olmadığı anlamına gelmez.

Acı Çekmek ile İnsan Gibi Düşünmek Aynı Şey Değildir

Hayvanlar üzerine yapılan tartışmalarda sık yapılan bir hata vardır.

Bir canlı Shakespeare okuyamıyorsa...

Matematik yapamıyorsa...

Konuşamıyorsa...

Acı da çekemeyeceği düşünülür.

Oysa bunlar tamamen farklı özelliklerdir.

Yeni doğmuş bir bebek de konuşamaz.

İleri demans hastası bir birey karmaşık problemler çözemez.

Ama hiç kimse onların acı çekmediğini iddia etmez.

Singer'ın en önemli katkılarından biri de tam burada ortaya çıkar.

Ahlaki açıdan belirleyici olan ölçüt, zekâ seviyesi değil; acı çekebilme kapasitesidir.

Peki Bu Bilgi Ne İşe Yarıyor?

Hayvanların acı çekebildiğini kabul etmek, herkesi aynı etik sonuca götürmeyebilir.

Kimi insanlar vegan olur.

Kimileri yalnızca tüketim alışkanlıklarını değiştirir.

Kimileri laboratuvar araştırmalarında daha sıkı etik kurallar uygulanmasını savunur.

Kimileri ise çiftlik hayvanlarının yaşam koşullarının iyileştirilmesini yeterli görür.

Bilim bu tartışmaların hangi sonuca ulaşması gerektiğini söylemez.

Ama tartışmanın hangi bilgiler üzerine kurulması gerektiğini gösterir.

Sonuç

Belki de yıllardır yanlış soruyu soruyorduk.

"Hayvanlar insan gibi düşünebilir mi?"

Oysa daha temel soru şudur:

"Acı çekebilirler mi?"

Bugün nörobilim, davranış bilimi ve hayvan refahı araştırmaları, birçok hayvan türünün yalnızca zararlı uyaranlara tepki vermediğini; bunları olumsuz deneyimler olarak yaşayabildiğini göstermektedir.

Bu durum, insan ile diğer hayvanlar arasındaki bütün farkları ortadan kaldırmaz.

Ama aramızdaki en önemli benzerliklerden birini hatırlatır.

Acı, yalnızca insanın dili değildir.

Yaşamın ortak dillerinden biridir.

Kaynaklar

1. Singer P. Animal Liberation. New York: Ecco; 2002.

2. Low P, Panksepp J, Reiss D, Edelman D, Van Swinderen B, Koch C, et al. The Cambridge Declaration on Consciousness. Cambridge; 2012.

3. Bekoff M. The Emotional Lives of Animals. Novato (CA): New World Library; 2007.