Evrim Sadece Biyolojik mi? Zamanın ve Bilincin Evrimi Üzerine

“Bu, kanıtlanmış bir bilimsel teori değil, spekülatif (varsayımsal) bir kozmolojik felsefi denemedir.”

Evrimi genellikle biyolojik bir süreç olarak ele alırlar; genetik mutasyonlar, doğal seçilim ve adaptasyon süreci ve sair… Bence bu yaklaşım, evrimin yalnızca görünür ve daha çok biyolojik olan katmanlarını açıklar. Daha derine inildiğinde, ki; ben nedense hep derinlere dalmayı severim, evrimin yalnızca canlı organizmaları değil, dil, tin, kült, hatta zamanın kendisini dönüştürdüğü hipotezi, oldukça tutarlı bir varsayım olarak tartışılabilir.

800 yıllık kabul edilmiş insanlık tarihinin yazılı kültürünün son birkaç bin yılı incelendiğinde; atasözleri, mitler, dini anlatılar ve kültürel normlar rastgele oluşmuş yapılar olamaz… Çünkü bilgelikte başlangıç sıfır noktası ise bu günlere gelene kadar zamanda pek çok bilgi ortaya çıkmış, gelişmiş, yok olmuş ya da dogmalar ve içgüdüler olarak bugüne evrilmemiştir diyemeyiz. Bu benim bakış açım… Bilirim evrim bu kadar kısa zamanda şekillenen bir sistem değil ve fakat ya biyolojik olmayan maddelerde süreç bir tık daha hızlı işliyorsa? Çünkü; nesiller boyunca biriken deneyimlerin elenmesiyle oluşmuş “zamanın damıtılmış bilgeliğine” ısrarla bir tanım yapmak istiyor beynim.

Demek istediğim kültür, biyolojik evrimin zihinsel ve toplumsal karşılığıdır. Dahası; içgüdülerimiz nasıl hayatta kalma mekanizmamızın sonucuysa, dogmalar ve kolektif anlatılar da zihinsel hayatta kalma stratejileri olmalı.

Bu sebeple evrimi üç katmanlı bir sistem olarak düşünmek şahsen beni ikna ediyor; biyolojik evrim bedenlerin şekillenmesi, kültürel evrim bilginin, içgüdülerin, dogmaların ve diğer pek çok anlamın aktarılması, zamanın evrimi ise deneyimin yoğunlaşıp “zamanda bilgelik” haline gelme sürecidir, yani; deneyimlerin birikerek sistematik bilgiye dönüşmesi süreci… Bu metinde Kosmotelyum felsefesinden alıntı “zamanın evrimi” kavramı, bilimsel bir iddia olarak değil, felsefi bir model ve yorum çerçevesi olarak ele alınmaktadır.

Pasif ve öylesine akıp geçen bir algı durumu olarak tanımlayamıyorum ben zamanı… Gözlemcilerden deneyimlediği bilgiyi işleyen, filtreleyen ve dönüştüren aktif bir süreç, bilinç gibi... Her gözlem, her tekrar, her farklılık, her deneyim ve her anlatı zaman içinde yeniden ve sonsuz olasılıkta şekilleniyor çünkü… Bu nedenle zaman, sadece bizim yerel ölçekte saat dilimleri ile tanımladığı, ölçülen bir boyut değil; aynı zamanda evrenin + 1 boyutundaki öğrenme mekanizması gibi…

Benim literatürüme göre evreni; “3 boyutlu evren = madde / enerji + zaman” şeklinde okumak mümkündür.

Metaforik olarak ise; evreni zamanın bedeni, enerjiyi evrenin etkileşimi, duyu organları gibi, ışığı evrenin ruhu, içsesi, içgüdüsü gibi, zamanı ise evrenin her gün gelişen geliştikçe bilgeleşen bilinci olarak tanımlıyorum. Zamanın bilgi birikimini “kara madde” olarak tanımladığım denemelerim bile mevcut… Sırf bu hipotezimden hareketle; evrenin genişlemediğini, algımızın daraldığını ve bu algı daralmasının ters bir projeksiyonla bize evrenin genişlediği hissini yaşattığını bile dile getiriyorum bazı denemelerimde.

Kosmetolyum yaklaşımına göre ışık yani fotonlar, evrende bilginin taşınmasını sağlar... Kütlesi olmamasına rağmen. Gözlemlerimiz, algılarımız ve hatta fiziksel gerçekliği anlamamız tamamen ışık aracılığıyla gerçekleşir… Bir nevi evrenin kendini ölçtüğü, deneyimlediği bir referans gibi… Bu nedenle ışık, yalnızca fiziksel bir olgu değil; aynı zamanda evrenin “kendini ifade etme biçimi” olarak düşünülebilir.

Bu sebeple zaman bu ifadelerin birikimini tutar. Her olay, her etkileşim zamanın içinde mutlak iz bırakır. Bu izler, sadece evrenin geçmişini değil; aynı zamanda bu anı ve gelecekteki olasılıklarını da şekillendirir. Blok Evren Teorisi tüm zamanın tek bir bütün olarak var olduğunu öne sürerek, ışığın bu sabit ve referans niteliğine bence işaret etmektedir.

İnsan ise, doğaya benzediği için değil, doğa ile aynı evrimsel ve zamansal süreçlerden geçtiği için benzer bir döngüde görünür. Adeta doğanın bir devamı gibi… Aynı kuvvetler, aynı akışlar ve aynı matematik, farklı ölçeklerde kendini tekrar eder durur. Bu nedenle bedenin her parçası, belki de doğada bir karşılık bulur.

Sosyal medyadaki bir kullanıcının “içindeki ayetler” başlıklı paylaşımdan ilhamla kaleme aldığım bu yazıda her organ, her hareket ve her duygu, evrenin daha önce kurduğu düzenlerin başka bir ölçekteki izdüşümü olabilir mi, bunu irdeleyeceğiz.

Kaldı ki; evren hatırlıyorsa, zaman sadece akıp gitmiyor, mutlaka bir kayıt da tutuyordur. Ve eğer kayıt tutuyorsa, varoluşun kendisi hareket halindeki bir hafıza olabilir, diye sorgulamıştım bir yazımda. Bu noktada benzerlikler yalnızca bir şekil ya da işlev meselesi olmaktan çıkmış, aynı sistemin farklı ölçeklerde kendini tekrar eden izleridir de demiştim. Yani; insan bedeni ile doğa arasındaki paralellikler, rastlantısal benzetmeler değil, aynı süreçlerin farklı yoğunluklarda ortaya çıkmış halleri olarak okunabilir.

İnsan, Doğa ve Dünya’da Aynı Sistem Farklı Ölçeklerde mi Çalışıyor?

Birazdan okuyacağınız eşleşmeler bu nedenle yalnızca estetik bir kümelendirme değil, bu ortak düzenin hangi noktalarda bilimsel olarak karşılık bulduğunu, hangi noktalarda ise zihinsel projeksiyon olarak algımızda kaldığını ayırt etmeye yönelik analitik, açık kaynaklardan oluşturulmuş, basit bir anlatımdır.

Doğayla bütünleşik hikayemize bakış açım, yalnızca felsefi bir deneme veya önerme değil, aynı zamanda belirli sınırlar içinde bilimsel olarak da izlenebilir bir örüntüyü ortaya çıkarmış gibi… Pek çoğumuzun aşina olduğu üzere; fraktal geometri, akış optimizasyonu ve yüzey alanı artırımı gibi temel prensipler hem biyolojik sistemlerde hem de doğal yapılarda tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Hepsi aynı düzeyde olmasa da bazıları yapısal ve ölçülebilir, bazıları ise yalnızca sembolik ve yorum kabiliyetimizin mahiyeti niteliğindedir.

Kaldı ki insan bedeni ile doğa arasındaki uyum ya da benzerlikler, yüzyıllardır hem felsefenin hem de bilimin ilgisini çekmiş... Antik düşüncelerden bugüne “mikrokozmos–makrokozmos” ilişkisi olarak ifade edilen bu yaklaşım, “insanın evrenin küçük bir modeli olduğu” fikrine dayansa da modern bilim, bu benzerliklerin sembolik mi yoksa yapısal mı olduğu üzerinde hala daha araştırma yapmaktadır.

Demem o ki bu yazım, insan bedeninin doğa ve evren arasındaki tüm yaygın benzetmelerini bilimsel tutarlılık düzeylerine göre guruplaştırarak analiz etmeye çalışacak. Amacım; sezgisel doğrular ile bilimsel gerçekler arasındaki çizgiyi netleştirerek keyifli bir okuma sunmak.

Metaforlara bayılırım, şayet siz de öyleyseniz buyurun başlayalım…

Yüksek Bilimsel Tutarlık (%80–95)

Bu bölümdeki benzetmeler yalnızca görsel değil, aynı zamanda fonksiyonel ve yapısal benzerlik de taşıyorlar. Hele bazı benzerlikler var ki yalnızca göze hitap etmiyor; aynı zamanda işleyişin kendisini ele veriyor.

Sinir sistemiyle mantar ağının birbirine benzerliği ya da damarların nehirler gibi dallanması tesadüf gibi durmuyor bana. Akciğerin bir ağaç gibi çoğalması, bağırsakların nehirler gibi kıvrılması… Beynin ve ceviz içinin yapısı, DNA ve kök sistemi, hücre ve tohum… Bunlar sanki evrenin farklı yerlerde aynı matematiği tekrar tekrar denediğini gösteriyor. Aynı formül, farklı bedenlerde kendine yer buluyor gibi… Bu yüzden bazı benzerlikler bana göre sadece “benziyor” değil; aynı aklın farklı yüzleri hissi veriyor.

Orta Düzey Bilimsel Tutarlılık (%50–80)

Bu benzetmeler ise kısmi yapısal veya fonksiyonel paralellik içeriyor. Tam olarak aynı şey değil ama aynı fikrin yankısı gibi… Kemik ile ağaç gövdesi ya da deri ile yeryüzü kabuğu gibi. Korumak, taşımak, dengelemek görevi onlara kodlanmış sanki… Belki de evren belirli görevler için benzer çözümleri farklı malzemelerle yeniden kuruyor, kim bilir. Kalp ile dünyanın çekirdeğini düşününce de aynı hissi alıyorum, ikisi de sistemin merkezinde bir hareket başlatıyor ama bunu bambaşka yollarla yapıyorlar, burada benzerlik tam değil, ama tamamen yabancı da değil. Nefesle rüzgâra bakın, gözyaşı ile yağmura… Aralarında bir akrabalık bağı var hissi veriyor gibiler.

Agora Bilim Pazarı

ZEKİLER KULÜBÜ OKYANUS AKTİVİTE KİTABI

Devamını Göster

₺480,00

Satın Al Tüm Ürünler

Düşük Orta Tutarlılık (%30–50)

Bu bölümdekiler daha çok hisle kurduğumuz benzerlikler… Kol ile ağaç dalı, omurga ile dağ sırası gibi. Bunlar daha çok işlevin ya da yönün benzerliğinden doğuyor. Uzanmak, destek olmak, yön değiştirmek… Sanki aynı hareket fikri, farklı formlarda kendini tekrar ediyor. Ama burada artık bilimsel bir zorunluluktan çok, zihnin kurduğu bir bağ olduğunu söylüyor okumalarım. Yine de bu bağın tamamen rastgele olduğunu söylemek içime sinmiyor.

Düşük Tutarlılık (%10–30)

Bu benzetmelerim çoğunlukla görsel veya sembolik, daha çok gözün bize oyunu gibi… Göz ile Helix Nebula arasındaki benzerlik gibi. İlk bakışta büyüleyici ama yaklaştıkça bunun sadece bir form benzerliği olduğunu anlıyorsun. Kulak ile deniz kabuğu, ağız ile mağara, boğaz ve dar geçitler, saç ile ot, deniz kabukları ile galaksilerin sarmal kıvrımları, gözün yapısı ile okyanus kıyısı… Bunlar daha çok sınır, giriş, boşluk gibi kavramların zihinde birbirine yaklaşmasından doğuyor. Yani burada doğa değil, algı konuşuyor biraz daha.

Çok Düşük Sembolik (%0–10)

Bunları ise bilimsel değil, kültürel ve felsefi projeksiyonlar olarak sınıflandırdım. Çünkü tamamen bizim hikâyemiz olan benzerlikler var… Bel ile ekvator, baş ile kutuplar… Depremler ve gaz çıkarma, boşalma ve yanardağ lav püskürtmesi ve benzeri daha pek çok örnekle de uzar gider bu liste… Bunlar evrenden çok insanın Dünya’yı kendine göre bölme ihtiyacını anlatıyor gibiler. Anlam verme çabamızın belli ki bir ürünü. Belki de burada doğayı değil, kendimizi okuyoruz. Ama yine de değersiz değil; çünkü insanın anlam kurma biçimi de bu evrenin bir parçası, öyle değil mi?

Sonuç olarak bu benzetmelerin büyük kısmı ilk bakışta “doğruymuş” gibi hissettiriyor çoğunluğumuza… Bunun nedeni insan beyninin örüntü arama eğilimiymiş… Ben de çok severim örüntüleri… Alakasız şeyleri birbirine bağlamak, kurgu yapmak ya da metaforlaştırmak en büyük keyfim.

Yine de kritik ayrımlara elimden geldiğince dikkat ederim. Bazı benzerlikler gerçekten aynı matematiksel ve fiziksel prensiplerden doğar, bilirim… Bazıları ise sadece insanın dünyayı kendine benzetme ihtiyacı, bunu da kendimden bilirim.

İnsan doğaya tam olarak benzemese de evrenin kendini deneyimlediği arayüzleridir… Bu sebeple en çok da bulunduğu doğa ile aynı kurallara uymak zorundadır, diyebilirim.

Ve belki de bu yüzden…

En güçlü benzerlikler sadece şekillerde değil, belli ki işleyişte saklıdır. Kabul, insan doğaya benzemiyor ama bunca bunca benzerlik de tesadüf değil; aynı sistemin farklı ölçeklerde çalışması diyebilirim.

Belli ki evren kendini bir anda değil, milyarlarca yılda ve katman katman yapılandırdı…

Bir yıldızın içerisinde başlayan bir hareket bir gezegenin yüzeyinde şekil aldı, bir hücrenin içinde tekrarlandı ve nihayetinde insan zihniyle insan gözünden evren kendine baktı. Ya da nehirde akan su oldu belki de damarda dolaşan kan… Ağaçta dallanırken sinirde çoğaldı… Yıldırımda parladı, düşüncede ise çaktı…

Velhasıl kelam; hiç şey birbirine “benzemiyor” aslında. Her şey, aynı şeyin farklı yoğunluklarda açığa çıkmış hâli…

Kosmotelyum’un da söylediği gibi; var olan her şey, tek bir bilincin farklı frekanslarda titreşen izdüşümleri gibi… Madde ise, bu bilincin yoğunlaşmış hâli, yaşam; onun hareketi, insan ise farkındalığıdır.

Bu yüzden bedenimizi bir rastlantı, bir tasarım ya da bir mucize olarak tanımlayamıyorum; bence daha çok evrenin kendi kendine çizdiği bir atlas gibi… Ve şimdi, bu haritaya bakıyoruz.

Belki de en tehlikeli olan budur:

Doğa sadece yaşar.

İnsan ise yaşadığı şeyi anlamlandırmaya mahkûmdur.