Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Tarihteki En Şiddetli Güneş Olayı Bugün Tekrar Gerçekleşseydi, Dünyamıza Ne Olurdu?

Tarihteki En Şiddetli Güneş Olayı Bugün Tekrar Gerçekleşseydi, Dünyamıza Ne Olurdu?
Güneş fırtınası
NASA
Yazar Madison Dapcevich Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
8 dakika
4,743 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

1 Eylül 1859’da, amatör gök bilimci Richard Carrington dünyayı sonsuza dek değiştirecek bir keşif yaptı. O zamanlar 33 yaşında olan Carrington, pirinç teleskobunu gökyüzüne çevirdiğinde bir grup büyük güneş lekesinin üzerinde aniden parlak bir ışığın belirdiğini fark etti. İlk başta, ekipmanında bir arıza olduğunu düşündü. Ancak kısa bir süre sonra, Güneş’te bir patlama olayını izlediğini anlayacaktı.

Teleskop
Teleskop
pexels

Artık, Carrington’un gözlemlediği olayın dünya tarihinde kayıtlara geçen en şiddetli jeomanyetik fırtına olduğunu biliyoruz. Sonraki günlerde Carrington Olayı, gezegene 10 milyar atom bombası enerjisine karşılık gelen elektrikli gaz ve atom altı parçacıkları püskürterek, telgraf iletişiminin aksamasına ve elektrikli sistemlerin alev almasına neden oldu. Normalde kutup daireleri etrafında yaygın olan auroralar, Küba ve Hawaii gibi güney bölgelerden bile görüldü. Oluşan ışıklar o kadar şiddetliydi ki, tanıkların, yalnızca auroralar sayesinde karanlıkta gazete okumaları bile mümkün oluyordu.

Unutmayın, tüm bunlar ilk başarılı benzinli motorun tanıtıldığı yıl gerçekleşti. Teknolojinin her adımımızı yönlendirdiği bu çağda benzer bir güneş olayının, özçekim ("selfie") gönderme yeteneğinizden tuvaletinizin sifonuna kadar hayatın neredeyse her alanını etkileyecek zararlı etkileri olacaktır. Ancak böyle bir olayın bugün dünyamızı nasıl etkileyeceğini anlamak için öncelikle "uzay havasının" veya "uzaydaki hava durumunun" nasıl işlediğini kavramamız gerekiyor.

Güneş Fırtınasının Üç Aşaması

Güneşin gücü nükleer füzyondan gelir, hidrojeni helyuma dönüştürür ve enerjiyi ısı ve ışık şeklinde serbest bırakır. Hidrojen, yüklü bir plazma formundadır ve hareket ettikçe güçlü akımlar ve manyetik alanlar yaratır.

Reklamı Kapat

1. Aşama

Bir güneş fırtınasının ilk aşaması süresince bu manyetik enerji muhteşem bir şekilde salınabilir ve buna X-ışını ve ultraviyole (UV) emisyonları eşlik eder. Bunlara güneş patlamaları adı verilir.

2. Aşama

Eğer bu patlamalar, yüksek enerjili partiküllerin salınmasıyla ilişkiliyse, tam teşekküllü güneş fırtınaları veya koronal kütle püskürmeleri (İng: "Coronal Mass Ejection" ya da kısaca "CME") haline gelebilir. Biraz daha esprili bir yaklaşımla bunları, Güneş’in “geğirmesi” olarak düşünebiliriz. Tabii açığa çıkan enerjinin 20 milyon nükleer bomba gücünde olduğunu unutmadan...

Koronal kütle püskürmeleri sırasında Güneş'ten, plazma olarak adlandırılan gaz kabarcıkları püskürür ve Güneş Sistemi boyunca salınan şok dalgaları gönderir. Gökbilimciler bunların tam olarak neden gerçekleştiğini bilmiyorlar, ancak Güneş’in manyetik alanının bununla bir ilgisi olduğu konusunda hemfikirler.

3. Aşama

Güneş katı değildir, sıvı benzeri, elektrik yüklü bir madde olan plazma formundadır. Bu durum türbülansa, türbülans ise Güneş’in manyetik alan çizgilerinin tıpkı bir lastik bandı gerdiğimiz zamanki gibi hareket etmesine sebep olur. Eğer lastiği çok fazla gererseniz, kopar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu üç aşamanın hepsi birleşerek mükemmel güneş fırtınasını yaratır.

Güneş fırtınaları
Güneş fırtınaları
NASA

Güneş fırtınaları sık sık meydana gelir, ancak bunların etkilerinin Dünya’ya yansıması çok sık karşılaşılan bir olay değildir. Bugüne kadar, Carrington Olayı’ndan sorumlu olan güneş fırtınalarından çok daha küçük fırtınalar elektrik sistemlerimizi ve altyapılarımızı tahrip etti. Daha büyük ölçekte bir güneş fırtınası, gezegenimize çok daha büyük bedeller ödetebilir.

NASA tarafından finanse edilen 2009 tarihli bir araştırmaya göre, neredeyse hiçbir şey uzayda gerçekleşen olaylardan muaf değildir ve bu olaylar modern toplumumuzu hemen hemen her açıdan etkiler. Ulusal Araştırma Konseyi'nin 2008 tarihli raporuna göre, büyük ölçekli bir güneş fırtınası gerçekleşmesi durumunda yalnızca ABD'de, zararlar muhtemelen ilk yıl 1-2 trilyon dolar olacak ve tam bir iyileşme on yıl kadar sürecek. Yapılan diğer tahminler de buna benzer şekilde.

Dünya İklimi Üzerindeki Potansiyel Etkiler

Güneş, görünür dalga boyundan, kızıl ötesi ve ultraviyole dalgalara kadar birçok dalga boyunda enerji üretir. Güneş'ten aldığımız enerji miktarı 11 yıllık bir döngüde değişir. Bu sebeple, uzay havasının etkileri söz konusu olduğunda UV ışığı özellikle önemlidir.

Reklamı Kapat

2019 yılının Aralık ayında yeni bir döngü olan Döngü 25'e girdik, yani güneş minimumunu aştık ve önümüzdeki birkaç yıl içinde daha aktif bir maksimuma doğru ilerliyoruz. Güneş daha aktif olduğunda, stratosferin kimyasal bileşimini etkileyebilen ve atmosferin sıcaklığını değiştirebilen daha fazla UV ışığı elde ederiz. NOAA’nın Uzay Hava Durumu Tahmin Merkezi (SWPC), UV ışığının Dünya’nın değişen iklimindeki rolü hakkında çok az şey bilindiğini bildiriyor; ancak bir teori, Güneş’in döngüsü boyunca kozmik ışınların atmosferde çekirdeklenme oluşturabileceğini savunuyor. Bu, bulut oluşumunu potansiyel olarak tetikleyebilir, daha bulutlu hava koşulları yaratabilir ve Dünya'ya ne kadar ışık ulaşacağını daha çok etkileyebilir.

“Nasıl yani, hep mi felaket senaryosu?” diyorsanız eğer, cevap hayır. Aurora Borealis (Kuzey Işıkları) ve Aurora Australis (Güney Işıkları), Dünya'nın üst atmosferinde, atmosfer yüzeyinin 80 ila 500 kilometre üzerinde çarpışan elektronların sonucu oluşur. En azından nefes kesici bir manzaraya sahip olacağız.

Elektrik Güç Şebekeleri

1859 yılında Dünya, bugün olduğu kadar birbirine bağlı veya güç sistemlerine bağımlı değildi. Elektrik çoğunlukla insan yapımı sistemlerde bulunur, ancak aynı zamanda doğada kendiliğinden de oluşur. Dünya, okyanusları ve atmosferi, gezegenin dönüşüne tepki verir. Tıpkı Ay’ın yerçekimine ve Güneş’ten gelen radyasyon değişimine tepki verdiği gibi. Jeomanyetik fırtınalar bu sistemlerde sıkıntılara neden olabilir. Jeomanyetik fırtınaların ilk kez gözlemlendiği 1940 yılından beri, güç kesintilerini tetiklediği, ekipman fonksiyonlarını bozduğu, trafo kayıplarına neden olduğu ve uzun hatlı iletişim kablolarında sıkıntılara sebep olduğu bilinmektedir.

Elektrik şebekeleri
Elektrik şebekeleri
unsplash

NASA yayınladığı bir raporda ve 130 milyondan fazla insanın güçsüz kalacağını şu sözlerle özetliyor:

Reklamı Kapat

Elektrik gücü, neredeyse tüm diğer altyapı hizmetlerin bağlı olduğu modern toplumun köşe taşı teknolojisidir. Su dağıtımı birkaç saat içerisinde etkilenirdi; 12 ile 24 saat içinde yiyecekler bozulabilir, ilaçlar kaybolabilirdi; ısıtma kaybı yaşanabilir ve hava koşulları değişebilirdi, kanalizasyon boşaltma, telefon servisleri, yakıt ikmali ve daha nicesi bu durumdan etkilenirdi.

Benzer bir olay Mart 1989’da yaşandığında, bir jeomanyetik fırtına Kanada’nın Hydro-Quebec elektrik şebekesinin çökmesine neden oldu ve milyonları dokuz saat kadar elektriksiz bıraktı; Kuzeydoğu ABD’den Orta Atlantik’e, doğudan orta batıya uzanan elektrik şebekesinde yaklaşık 200 anomali hissedildi. 2017’de büyük bir güneş lekesi, Avrupa, Afrika ve Atlantik Okyanusu’ndaki kısa dalga radyolarında kesintiye sebep olan ve on yılın en büyük güneş patlaması haline gelen bir CME üretti.

Küresel Konumlandırma Sistemleri

Neredeyse her cep telefonu, otomobil ve tarım ve inşaattan keşif ve incelemeye kadar herhangi bir seviyede hassas konum ölçüm gerektiren her türlü ekipman küresel bir konumlandırma sistemi (GPS) kullanır. Bu sistemin etkisinin önümüzdeki yıllarda daha büyük bir kapasitede hissedilmesi ve sektörün önümüzdeki beş yıl içinde yaklaşık 3 milyar dolar değerinde olması bekleniyor.

Araçlarda kullanılan bir GPS sistemi
Araçlarda kullanılan bir GPS sistemi
unsplash

GPS radyo sinyalleri uydudan yerdeki alıcılara ulaşır ve iletişimi olumsuz etkileyecek uzay hava koşulları olmadığı sürece iyonosferden geçer. Bu durumda GPS sistemlerimizin sunduğu modeller bir metre civarı mesafelerde oldukça doğrudur. Ancak iyonosfer, uzay hava olaylarından olumsuz etkilenirse, artık GPS sistemlerinin sunduğu veriler doğru olmayacaktır. Büyük ölçekte gerçekleşecek olası bir güneş fırtınası, bu cihazların doğruluğunu onlarca metre veya belki de daha fazla etkileyebilir.

Yüksek Frekanslı Radyo İletişimi

Mullard Radio Observatory'de bulunan radyo teleskopları
Mullard Radio Observatory'de bulunan radyo teleskopları
unsplash

İyonosfer değişiklikleri, araba stereolarından ticari havayollarına ve federal iletişimlere kadar her şeyde kullanılan radyo yayınlarımızı da etkileyebilir. Bir radyasyon fırtınası sırasında güneş patlamaları, başarısız uydu iletişimlerine benzer şekillerde radyo iletişimini bozabilir, ancak bunlar kısa süre sonra normale dönme eğiliminde olacaklardır.

Uydu Sistemleri

Günümüzde uydu iletişimi hayatımızın her anını yönetiyor ve bu olay uzaydaki bir uydu ile iletişim kuran herhangi bir nesne veya varlık aracılığıyla geçekleşiyor. Bu gün yaklaşık 2.000 tane uyduyu aktif olarak kullanıyoruz. Uydu iletişimi radyo sinyallerine benzer yüksek frekanslı sinyalleri kullanır. Bu sinyaller çevresel koşullardan etkilenir ve Plazmanın iyonosferin içinde olması gibi durumlarda tamamen iletişim kaybı yaşanabilir.

Dünya yörüngesinde dönen bir uydu
Dünya yörüngesinde dönen bir uydu
canva

Bu tarz bir olay 2003 yılında, yaklaşık üç hafta süren bir dizi güneş patlaması ve koronal kütle püskürmeleri sırasında meydana geldi. Cadılar Bayramı Fırtınaları olarak bilinen bu vaka İsveç'te elektrik kesintilerine sebep oldu, uydulara zarar verdi ve bunların yanı sıra, uzay aracındaki aletlerin geçici olarak kapanmasına sebep olarak büyük bir korku yarattı. NASA'nın güneş bilimcisi Holly Gilbert yaptığı açıklamada şöyle diyor:

Bu fırtınaların etkileri öylesine korkunçtu ki pilotlar uçakları yeniden yönlendirmek zorunda kaldı, uydu sistemlerini ve iletişimi etkiledi. Ayrıca İsveç'te yaklaşık bir saat elektrik kesintisine neden oldu.

Böyle Bir Felakete Nasıl Hazırlanıyoruz?

2012 yılında yapılan tahminler, 2020 yılına kadar felaket bir mega fırtına göreceğimiz yönündeydi. Ancak bunun ne zaman veya ne kadar güçlü olabileceğini tam olarak tahmin etmemizin bir yolu yok. NASA böyle bir duruma hazırlıkla olmamız için enerji şirketlerinin bir fırtına vurmadan önce transformatörleri çevrimdışı duruma getirmelerini sağlayacak bir altyapının yeniden tasarlanmasını istiyor. Uzay ajansı, daha iyi tahmin önlemlerinin, araştırmacıların bu güneş patlamalarının ne zaman ve nerede göründüğünü daha iyi tahmin etmelerine olanak sağlayacağını ve eğer Dünya'ya yönelirlerse operatörlere, gerekli ayarlamaları yapmak için zaman kazandıracağını söylüyor.

Avrupa'daki GREGOR teleskopu, Inouye Güneş Teleskobu ve Yüksek Çözünürlüklü Koronal Görüntüleyici gibi teleskoplar ve NASA'nın Parker Solar Probe ve ESA'nın Solar Orbiter gibi görevleri sayesinde, son birkaç yılda Güneş'in şimdiye kadarki en yüksek çözünürlüklü görüntülerini elde ettik. Bu gelişmeler, yıldızımız hakkında daha fazla bilgi edinmemize ve daha keskin tahminler yapmamıza olanak sağlıyor.

Bu tedbirlere rağmen, olur da her şey başarısız olursa, güzel bir gösteri için gökyüzüne bakın.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: IFLScience | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/01/2021 09:31:06 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9670

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Su Ayısı
İnfografik
Evrimleşme
Uzay
Oksijen
Onkoloji
Dinozorlar
Zeka
Dağılım
Kuantum Fiziği
Nükleer
Maske Takmak
Biyokimya
Yumurta
Diyet
Dünya
Fare
Nasa
Özel Görelilik
Bilgi
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Bilinç
Entropi
Çeşitlilik
Kadın Sağlığı
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Doğaya ne olması gerektiğini söyleyemezsiniz. Onun hayal gücü hepimizinkinden güçlüdür.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku