Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı?

Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı? Quanta Magazine
Büyük Patlama ve Evrenin Genişlemesi
15 dakika
1
  • Fiziksel Kozmoloji

1981'de, dünyanın önde gelen kozmologlarının çoğu, Vatikan'ın bahçelerindeki zarif bir villada yer alan bilim ve teolojinin birleşmiş soyunun bir kalıntısı olan Papalık Bilimler Akademisi'nde bir araya geldi. Stephen Hawking, daha sonra "en önemli fikri" olarak kabul edeceği şeyi sunmak için, bu ağustos ortamını seçti: Önerisi, Evren'in nasıl olup da yoktan var olabileceğiyle ilgiliydi.

Hawking'in konuşmasından önce ortaya atılan bilimsel veya teolojik tüm kozmolojik köken hikayeleri, "X'ten önce ne oldu?" sorusuna verilen her cevaba "Peki ondan önce ne oldu?" sorusuyla cevap veriyordu. Örneğin daha sonraları Vatikan Bilimler Akademisi'nin başkanı olarak görev yapan Belçikalı fizikçi ve Katolik rahip Georges Lemaître'nin Hawking'in dersinden 50 yıl önce öncülük ettiği Büyük Patlama Teorisi, evrenin genişlemesini sıcak, yoğun bir enerji demetine doğru geriye sarmaktadır. Ama bu olayla beraber şöyle bir soru akıllara gelmketedir: Evren'i başlatan ilk enerji nereden geldi?

Tüm Reklamları Kapat

Büyük Patlama Teorisi'nin başka sorunları vardı: Fizikçiler, genişleyen bir enerji demetinin, modern astronomların gözlemlediği devasa, pürüzsüz kozmos yerine buruşuk bir karmaşaya dönüşeceğini anladılar. 1980'de kozmolog Alan Guth, Büyük Patlama'nın sorunlarının bir "ekleme" ile çözülebileceğini fark etti: Kozmik Enflasyon (veya "Kozmik Genişleme") olarak bilinen ve Evren'i devasa, pürüzsüz ve düz hale getirecek olan ilk, üstel bir büyüme hamlesi... Enflasyon çok hızlı bir şekilde, kozmik kökenlerimizin önde gelen teorisi haline geldi.

Yine de başlangıç koşulları sorunu çözülmüyordu: Kozmosa doğru şiştiği iddia edilen ufacık yamanın ve onu şişiren potansiyel enerjinin kaynağı neydi?

Tüm Reklamları Kapat

Sınırsızlık Önerisi: Kuantum Kozmolojiye İlk Adım

Hawking, zekasının parlaklığıyla, zamanda geriye doğru sonsuz geirye gitme ile sona erdirmenin bir yolunu gördü: Sonun ya da başlangıcın hiç olmadığını öne sürdü. Vatikan konferansının kayıtlarına göre, o zamanlar 39 yaşında olan ve hâlâ kendi sesiyle konuşabilen Cambridge fizikçisi kalabalığa şunları söyledi:

Evrenin sınır koşulları hakkında çok özel bir şey olmalı. "Hiçbir sınırın olmaması"ndan daha özel bir koşul olabilir mi?

Hawking ve sık sık birlikte çalıştığı James Hartle'ın 1983 tarihli bir makalede tam olarak formüle ettikleri "sınırsızlık önerisi" (İng: "no-boundary condition"), kozmosu bir badminton topu şeklinde tasavvur ediyor.[1] Tıpkı bir badminton topunun en alt noktasında sıfır çapa sahip olması ve yukarı doğru çıkarken kademeli olarak genişlemesi gibi, sınırsızlık önerisine göre Evren de sıfır boyutlu bir noktadan düzgün bir şekilde genişledi. Hartle ve Hawking, tüm geçmişi, bugünü ve geleceği aynı anda kapsayan "Evren'in dalga fonksiyonu" olarak adlandırılan bir formül çıkardılar. Bu fonksiyon, herhangi bir yaratılış tohumunu, yaratıcıyı veya Büyük Patlama'dan önceki herhangi bir zamanı tamamen ortadan kaldırdı.

Hawking ve Hartle tarafından önerilen Sınırsızlık Koşulu'nun tasvir ettiği Evren, bir badminton topunun mantar tarafından tüylü tarafına doğru genişlemesine benzetilebilir.
Hawking ve Hartle tarafından önerilen Sınırsızlık Koşulu'nun tasvir ettiği Evren, bir badminton topunun mantar tarafından tüylü tarafına doğru genişlemesine benzetilebilir.
YouTube

Hawking, 2016 yılında yine Papalık Akademisi'nde (ölümünden 1.5 sene önce) yapılan başka bir konferansta şöyle dedi:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Big Bang'den önce ne olduğunu sormak, sınırsızlık önerisine göre anlamsızdır, çünkü atıfta bulunulacak bir zaman kavramı yoktur. Bu, tıpkı, Güney Kutbu'nun güneyinde ne olduğunu sormak gibidir.

Hartle ve Hawking'in önerisi, zamanı köklü bir şekilde yeniden kavramsallaştırdı. Evren'deki her an, badminton topunun bir kesiti haline geldi. Bu yöntem, Evren'i bir andan diğerine genişleyen ve gelişen bir yapı olarak algılıyordu. Bu sayede zaman, gerçekten Evren'in her bir kesitteki boyutu ile diğer özellikler (özellikle entropisi veya düzensizliği) arasındaki korelasyonlardan oluşuyordu. Entropi, badminton topundaki mantardan tüylere doğru artıyordu ve ortaya, tek yönlü bir zaman oku çıkıyordu. Badminton topunun yuvarlatılmış tabanına yakın yerlerde korelasyonlar daha az güvenilirdir; zaman ortadan kalkar ve yerini saf uzay alır. Şimdi 79 yaşında olan ve California Üniversitesi, Santa Barbara'da bir profesör olan Hartle'ın söylediği gibi:

Evren'in başlangıcında kuşlarımız yoktu; daha sonra kuşlarımız var. Evrenin başlarında zaman yoktu ama daha sonra zaman var.

Sınırsızlık önerisi, yaklaşık kırk yıldır fizikçileri büyüledi ve ilham verdi. Kanada, Waterloo'daki Perimeter Teorik Fizik Enstitüsü'nde kozmolog ve Hawking'in eski bir iş arkadaşı olan Neil Turok, "Bu, şaşırtıcı derecede güzel ve kışkırtıcı bir fikir." diyor. Öneri, kozmosun ilk kuantum tanımını temsil ediyordu: Evren'in dalga fonksiyonunu...

Çok geçmeden araştırmacılar, Evren'in nasıl yoktan var olabileceğine dair alternatif fikirler geliştirdikçe, teorilerin çeşitli tahminlerini ve onları test etmenin yollarını analiz edip felsefi anlamlarını yorumladıkça, yepyeni ve başlı başına bir alan olan kuantum kozmolojisi ortaya çıktı. Hartle, şöyle diyor:

Sınırsız dalga fonksiyonu, bazı açılardan, bir kuantum kozmolojisi için mümkün olan en basit öneridir.

Hawking'i Sorgulamak

Ancak 2017 yılında Turok, Perimeter Enstitüsü'nden Job Feldbrugge ve Almanya'daki Max Planck Yerçekimi Fiziği Enstitüsü'nden Jean-Luc Lehners tarafından yayınlanan yeni bir makale, Hartle-Hawking'in önerisini sorguladı.

Öneri, elbette, ancak ve ancak Hartle ve Hawking'in hayal ettiği şekilde boyutsuz bir noktadan kıvrılan bir Evren, doğal olarak bizimki gibi bir Evren'e dönüşürse uygulanabilirdir. Hawking ve Hartle, gerçekten de öyle olacağını savundular: Onlara göre, sınırları olmayan evrenler, tıpkı gerçek kozmos gibi, devasa, nefes kesici bir şekilde pürüzsüz, etkileyici bir şekilde düz ve genişleyen olma eğiliminde olacaktır. Turok, şöyle diyor:

Tüm Reklamları Kapat

Stephen ve Jim'in yaklaşımındaki sorun, belirsiz olması. Son derece belirsiz...

Turok ve ortak yazarları, Physical Review Letters'da yayınlanan 2017 makalelerinde, Hartle ve Hawking'in sınırsız önerisine, tahminlerini eskisinden çok daha somut hale getiren yeni matematiksel tekniklerle yaklaştılar. Turok, sonucu şöyle anlatıyor:

Bunun sefil bir şekilde başarısız olduğunu keşfettik. Bir evrenin hayal ettikleri şekilde başlaması, kuantum mekaniksel olarak mümkün değildi.

Üçlü, sonuçlarını ilân etmeden önce matematiklerini tekrar tekrar kontrol ettiler ve temel varsayımlarını sorguladılar. Turok, şöyle diyor:

Ne yazık ki... Hartle-Hawking önerisinin bir felaket olması kaçınılmaz görünüyordu.

Makale, bir tartışmayı ateşledi. Diğer uzmanlar, Sınırsızlık Önerisi'ni güçlü bir şekilde savundular ve Turok ile meslektaşlarının akıl yürütmelerini çürüttüler. Hawking'in son 20 yılında Hawking ile yakın işbirliği içinde olan Belçika'daki Leuven Katolik Üniversitesi'nden fizikçi Thomas Hertog şöyle diyor:

Teknik argümanlarına katılmıyoruz. Ama daha temelde, onun tanımına, çerçevesine ve tercih ettiği ilkelere katılmıyoruz. Ve bu daha ilginç bir tartışma.

İki yıllık bir tartışmadan sonra, gruplar teknik anlaşmazlıklarının izini, doğanın nasıl çalıştığına dair farklı inançlara dayandırdılar. Hararetli tartışma, Hawking'in düşüncelerini destekleyen fikri sağlamlaştırmaya yardımcı oldu. Turok ve Lehners dahil, Hartle'ın özel formülünün eleştirmenleri bile, orijinalin sınırsız cazibesini korurken, iddia edilen tuzaklardan kaçınmaya çalışan rakip kuantum-kozmolojik modeller üretiyorlar.

Tüm Reklamları Kapat

Kozmik Fikirler Bahçesi

Hartle ve Hawking, 1970'lerden itibaren, genellikle Cambridge'de uzun süreli işbirliği için bir araya geldiklerinde, birbirlerini çok sık gördüler. İkilinin kara delikler ve merkezlerindeki gizemli tekillikler üzerine teorik araştırmaları, onları kozmik köken sorusuna yöneltmişti.

1915'te Albert Einstein, madde veya enerji konsantrasyonlarının uzay-zaman dokusunu bükerek yerçekimine neden olduğunu keşfetti. 1960'larda Hawking ve Oxford Üniversitesi fizikçisi Roger Penrose, uzay-zamanın bir kara deliğin içinde veya belki de Büyük Patlama sırasında olduğu gibi, yeterince sert bir şekilde büküldüğünde, kaçınılmaz olarak çöktüğünü ve uzay-zamanın, Einstein'ın denklemlerinin bozulduğu bir tekilliğe doğru sonsuz bir şekilde eğrildiğini kanıtladı. Penrose-Hawking "tekillik teoremleri", uzay-zamanın bir noktada sorunsuz, dramatik olmayan bir şekilde başlamasının hiçbir yolu olmadığı anlamına geliyordu.

Evrenin genişlemesinde iki farklı model
Evrenin genişlemesinde iki farklı model
5W Infographics for Quanta Magazine

Evren'in Dalga Fonksiyonu

Hawking ve Hartle, böylece Evren'in dinamik uzay-zamandan ziyade saf uzay olarak başladığı olasılığına yöneldi. Bu da onları badminton topu geometrisine götürdü. Hawking'in kahramanı fizikçi Richard Feynman tarafından icat edilen bir yaklaşımı kullanarak, böyle bir Evren'i anlatan sınırsız dalga fonksiyonunu tanımladılar.

1940'larda Feynman, kuantum mekaniksel olayların en olası sonuçlarını hesaplamak için bir yöntem tasarlamıştı: Örneğin bir parçacık çarpışmasının en olası sonuçlarını tahmin etmek için Feynman, çarpışan parçacıkların alabileceği tüm olası yolları toplayabileceğimizi ve bunu yaparken, daha direkt olan yollara daha eğik bükük olan yollardan daha fazla ağırlık verebileceğimizi buldu. Bu "yol integralini" hesaplamak, bize dalga fonksiyonunu verir: Dalga fonksiyonu, çarpışmadan sonra parçacıkların farklı olası durumlarını gösteren bir olasılık dağılımıdır.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Tanzania AA Top Utengule Estate Yöresel Kahve 250 gr.

The Coffee Belt Tanzania AA Top Utengule Estate Yöresel Kahve 250 gr.

The Coffee Belt Nedir?

Kahve, kuzeyde yengeç, güneyde oğlak dönencesi boyunca uzanan ve Ekvator’a paralel bir kuşak oluşturan bölgede yetişir. Buna kahve kuşağı (Coffee Belt) denir. Onlarca farklı ülkenin sıralanarak oluşturduğu bu kuşakta, en seçkin kahveleri sizin için seçip titizlikle kavuruyoruz. The Coffee Belt yüksek kaliteli %100 orijin kahve çeşitleri ve blend (harman) kahveleri ile her zaman seçkin, her zaman taze.

Neden The Coffee Belt?

The Coffee Belt kahve çeşitlerimizde %100 o bölge ve ülkeye ait yüksek kaliteli kahve çekirdeklerini seçtik. Daha temiz ve lezzetli bir kahve deneyimi için çiğ çekirdek kahvelerde belli oranda bulunan kusurlu (defekt) kahve çekirdeklerini ayıkladık.

Taze Kavrulmuş Kahve

Her ülke ve bölgenin kahve çekirdekleri farklı karakteristik özelliklere sahiptir. Kahvenin içerisinde yer alan aromaları daha iyi ortaya çıkartmak için çekirdeğin karakteristik özelliğine, ülkenin ve bölgenin yapısına göre en iyi kıvamda taze taze kavurduk.

The Coffee Belt markalı kahvelerimizi “The Coffee Belt Roasting”de haftalık olarak kavurup sipariş anında taze taze paketliyoruz!

İçtiğin her yudum kahve nefis keşiflere dönüşsün diye.UYARI: Bu ürün, müşterilerimizin tercihine göre özel olarak öğütülerek (veya hiç öğütülmeden) temin edilmektedir; yani müşteri talebine özel olarak hazırlanmaktadır. Bu nedenle lütfen sipariş notlarına talep ettiğiniz öğütme türünü ekleyiniz:

  1. Çekirdek (Öğütme İstemiyorum)
  2. Filtre Kahve Makinesi,
  3. Espresso (Öğütülmüş),
  4. French Press,
  5. Moka Pot,
  6. Hario V60,
  7. Aeropress,
  8. Metal Filtre,
  9. Chemex – Pour Over.

Tercih belirtilmemesi halinde öğütülmemiş çekirdekler gönderilecektir ve tarafınızdan öğütülmesi veya değirmen olan bir yerde öğüttürülmesi gerekecektir.

Devamını Göster
₺115.00
Tanzania AA Top Utengule Estate Yöresel Kahve 250 gr.

Benzer şekilde, Hartle ve Hawking, Evren'in olası durumlarını tanımlayan dalga fonksiyonunu, bir noktadan sorunsuz bir şekilde genişlemiş olabileceği tüm olası yolların toplamı olarak ifade ettiler. Tüm farklı şekil ve boyutlardaki düz tabanlı evrenler olan tüm olası "genişleme geçmişlerinin" toplamının, bizimki gibi devasa, pürüzsüz, düz bir Evren'e yüksek bir olasılık veren bir dalga fonksiyonu üreteceği umuluyordu. Tüm olası genişleme geçmişlerinin ağırlıklı toplamı, en olası sonuç olarak başka bir tür Evren verirse, sınırsızlık önerisi de başarısız olacaktı.

Sorun, tüm olası genişleme geçmişleri üzerindeki yol integralinin tam olarak hesaplanamayacak kadar karmaşık olmasıdır. Sayısız farklı şekil ve boyutta evren mümkündür ve her biri, birbiriyle karmaşık bir ilişki içinde olabilir. Hartle, Nobel Ödüllü fizikçiye atıfta bulunarak, şöyle diyor:

Murray Gell-Mann eskiden bana şöyle sorardı: Eğer evrenin dalga fonksiyonunu biliyorsanız, neden zengin değilsiniz?

Elbette, Feynman'ın yöntemini kullanarak dalga fonksiyonunu gerçekten çözmek için Hartle ve Hawking, durumu büyük ölçüde basitleştirmek zorunda kaldılar. Dünyamızı dolduran belirli parçacıkları bile görmezden geldiler (bu da onların borsa tahmininde bulunmasını imkânsızlaştırıyordu). "Minisüperuzay"daki olası bütün oyuncak evrenlerden geçen yol integralini, var olabilecek tüm evrenlerden geçen tek bir enerji alanı olarak tanımladılar: Bu enerji, Kozmik Enflasyon'a gücünü veren enerjiydi. (Hartle ve Hawking'in badminton topu analojisinde Kozmik Enflasyon, topun mantar tarafındaki ani çap genişlemesine karşılık geliyordu.)

Minisüperuzay hesaplamasını bile tam olarak çözmek zordur; ancak fizikçiler, hesaplamaya potansiyel olarak hakim olan iki olası genişleme geçmişi olduğunu biliyorlar. Bu rakip evren şekilleri, mevcut tartışmanın iki tarafını da şekillendiriyor.

İki Evren...

Rakip çözümler, bir evrenin sahip olabileceği iki "klasik" genişleme geçmişidir. Sıfır boyutundan başlayan ilk kozmik genişleme hamlesini takiben, bu evrenler, Einstein'ın kütleçekimi ve uzay-zaman teorisine göre, istikrarlı bir şekilde genişler. Futbol şeklindeki evrenler veya tırtıl benzeri evrenler gibi daha tuhaf genişleme geçmişleri, kuantum hesaplamasında çoğunlukla görmezden gelinir.

İki klasik çözümden biri, bizim Evren'imize benziyor. Büyük ölçeklerde, genişleme sırasındaki kuantum dalgalanmaları nedeniyle pürüzsüzdür ve rastgele saçılmış enerji ile çevrilidir. Gerçek Evren'de olduğu gibi, bölgeler arasındaki yoğunluk farklılıkları, sıfır noktası civarında bir çan eğrisi oluşturur. Eğer bu olası çözüm minisüperuzay için dalga fonksiyonuna gerçekten hükmediyorsa, sınırsız dalga fonksiyonunun çok daha detaylı ve kesin bir versiyonunun gerçek Evren'in uygulanabilir bir kozmolojik modeli olarak hizmet edebileceğini hayal etmek makul hale gelmektedir.

Potansiyel olarak baskın olan diğer evren şekli, gerçekte olana hiç benzemiyor. Bu evren genişledikçe, onu besleyen enerjinin dağılımı giderek daha fazla olmaya başlıyor ve bir yerden diğerine kütleçekiminin giderek bozulmasına sebep olan muazzam yoğunluk farklılıkları yaratıyor. Yoğunluk varyasyonları, bölgeler arasındaki farkların sıfıra değil, sonsuzluğa yaklaştığı, ters çevrilmiş bir çan eğrisi oluşturuyor. Minisüperuzay için sınırsız dalga fonksiyonundaki baskın terim bu ise, o zaman Hartle-Hawking önerisi yanlış gibi görünmektedir.

Baskın olan bu iki genişleme geçmişi, yol integralinin nasıl yapılması gerektiği konusunda bir seçim sunuyor: Haritadaki iki konum, tüm olası kuantum mekaniksel evrenler alanındaki mega şehirler ise, soru, arazide hangi yolu izlememiz gerektiğidir. Bizim "integrasyon konturumuz", hangi baskın genişleme tarihini dikkate almalıdır (ve yalnızca bir tanesi doğru olabilir)? Bu noktada araştırmacılar farklı yollara sapmışlardır.

Turok, Feldbrugge ve Lehners, 2017 tarihli makalelerinde, ikinci baskın çözüme yol açan olası genişleme konusunda bir yol izlediler. Onlara göre, tek mantıklı kontur, "sıçrama" (İng: "lapse") adı verilen bir değişken için hayali değerleri değil, gerçek değerleri tarayandır. Özünde bu "sıçrama değişkeni", badminton topuna benzeyen evrenlerin her birinin mantar kısmının olası yüksekliğidir; belli bir çapa ulaşmak için kat edilmesi gereken mesafedir.

Nedensel bir unsurdan yoksun olan bu sıçrama, bizim alışageldiğimiz zaman kavramından farklıdır. Yine de Turok ve meslektaşları, kısmen nedensellik temelinde, yalnızca gerçek değerlerin fiziksel olarak anlamlı olduğunu tartışmaktadırlar. Ve gerçek sıçrama değerlerine sahip evrenleri toplamak, çılgınca dalgalanan, fiziksel olarak anlamsız bir çözüme yol açar. Turok şöyle diyor:

Tüm Reklamları Kapat

İnsanlar Stephen'ın sezgilerine büyük bir güven duyuyorlar. Bunun iyi de bir nedeni var. Demek istediğim, muhtemelen bu konularda en iyi sezgiye sahipti. Ama her zaman haklı değildi.

Hayali Evrenler

Imperial College London'da fizikçi olan Jonathan Halliwell, 1980'lerde Hawking'in öğrencisi olduğundan beri sınır tanımama önerisini inceliyor. O ve Hartle, 1990'da integrasyon konturu konusunu da analiz ettiler.[2] Onun, Hartle'ın ve görünen o ki Hawking'in görüşüne göre, kontur temel bir mesele değildir; daha ziyade, çok avantajlı bir şekilde kullanılabilecek, matematiksel bir araçtır. Bu, bir gezegenin güneş etrafındaki yörüngesinin matematiksel olarak bir dizi açı, zaman veya diğer birkaç uygun parametre cinsinden ifade edilmesine benzerdir. Halliwell şöyle diyor:

Bu parametreleştirmeyi birçok farklı şekilde yapabilirsiniz, ancak hiçbiri, bir diğerinden daha fiziksel değil.

O ve meslektaşları, minisüperuzay durumunda, yalnızca iyi genişleme tarihini alan konturların anlamlı olduğunu savunuyorlar. Kuantum mekaniği, olasılıklar toplamının 1 olmasını veya "normalleştirilebilir" olmasını gerektirir; ancak Turok'un ekibinin geliştirdiği bu çılgınca dalgalanan evren, bunların her ikisi de değildir. Bu çözüm, anlamsız sonsuzluklarla boğuşmaktadır ve kuantum yasalarının izin vermediği bir çözüme işaret etmektedir.

İyi bir çözümden veren konturların, olası evrenlerin sıçrama değişkenlerinin hayali değerlerini de topladığı doğrudur. Ancak Turok ve arkadaşlarının dışında çok az insan bunun bir sorun olduğunu düşünüyor. Hayali sayılar, kuantum mekaniğinin her yerinde karşımıza çıkar. Hartle-Hawking'i ekarte edebilmek getirmek için, eleştirmenleri bu sıçramanın gerçek değerlere sahip olmasını talep ederek, yanlış bir nedensellik kavramına başvuruyorlar. Hertog, şöyle diyor:

Bu, taşa yazılmış olmayan ve kesinlikle katılmadığımız bir ilkedir.

Gerçeğe Yürümek

Hertog'a göre Hawking, hayatının son yıllarında, biraz da kontur seçimi etrafındaki belirsizlik nedeniyle, sınırsız dalga fonksiyonunun yol integral formülasyonundan nadiren bahsetti. Yol integralinin yalnızca ortaya çıkmasına yardımcı olduğu normalleştirilebilir genişleme tarihini, 1960'larda fizikçiler John Wheeler ve Bryce DeWitt tarafından ortaya konan, Evren hakkında daha temel bir denklemin çözümü olarak gördü. Wheeler ve DeWitt, Evren'in dalga fonksiyonunun, onu ölçecek bir dış saat olmadığı için zamana bağlı olamayacağını savundular. Ve bu nedenle, madde ve kütleçekiminin pozitif ve negatif katkılarını topladığınızda, evrendeki enerji miktarı sonsuza kadar sıfırda kalmalıdır. Sınırsız dalga fonksiyonu, minisüperuzay için Wheeler-DeWitt denklemini karşılamaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Hayatının son yıllarında, dalga fonksiyonunu genel olarak daha iyi anlamak için Hawking ve iş arkadaşları, uzay-zamanı bir hologram olarak ele alan ve çok popüler bir fizik teorisi olan holografiyi uygulamaya başladılar. Hawking, tüm geçmişin geometrisinin şimdiki zamandan yansıdığı, badminton topu biçimli bir evrenin holografik bir tanımını aradı.

Bu çaba, günümüzde Hawking'in yokluğunda da devam etmektedir. Ancak Turok, vurgudaki bu kaymayı, kuralları değiştirmek olarak görmektedir. Ona göre Sınırsızlık Önerisi'nin savunucuları, yol integrali formülasyonundan geri adım atmaya çalışırken, formülasyonu kötü tanımlanmış hale getirdiler.

Alternatif Evren Modelleri

Geçen yıl Turok ve Perimeter Enstitüsü'ndeki meslektaşları Latham Boyle ve Kieran Finn, Sınırsızlık Önerisi ile birçok ortak noktası olan yeni bir kozmolojik model geliştirmeye başladılar. Ancak bir badminton topu yerine, zamanın her iki yönde de aktığı bir tür kum saati bir model inşa ettiler.[3] Model henüz tahminlerde bulunmak için yeterince gelişmemiş olsa da, cazibesi loblarının CPT simetrisini gerçekleştirme biçiminde yatmaktadır: doğada madde ve antimaddeyi aynı anda, sola ve sağa ve zamanda ileri ve geri yansıtan, görünüşte temel bir ayna. Bu yaklaşımın bir dezavantajı, Evren'in ayna görüntüsü loblarının bir tekillikte, uzay-zamanda yine tek bir noktada buluşmasıdır - bu da hâlen bilinmeyen bir kuantum kütleçekim teorisinin keşfedilmesini gerektirir. Boyle, Finn ve Turok tekilliğe bir darbe indirdiler; ancak böyle bir girişim, doğası gereği spekülatiftir.

Ayrıca, 80'lerde Rus-Amerikalı kozmologlar Alexander Vilenkin ve Andrei Linde tarafından bağımsız olarak tasarlanan, Evren'in yoktan var olmuş olabileceğine dair alternatif bir yol olan "tünelleme önerisine" olan ilgi de yeniden canlandı.[4] Sınırsız dalga fonksiyonundan temelde tek bir eksi işaretiyle ayrılan öneri, Evren'in doğuşunu kuantum mekaniksel bir deneyde, bir parçacığın bir bariyerin ötesine geçmesine benzer, kuantum mekaniksel bir "tünelleme" olayı olarak ortaya koymaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Evren modellerine yönelik çeşitli önerilerin, antropik (insan-merkezci) akıl yürütme ve kötü şöhretli çoklu evren fikriyle nasıl kesiştiğine dair çok sayıda soru mevcuttur. Örneğin sınırsız dalga fonksiyonu, boş evrenleri desteklerken, devasalığı ve karmaşıklığı güçlendirmek için önemli madde ve enerjiye ihtiyaç duyar. Hawking, dalga fonksiyonunun izin verdiği olası evrenlerin geniş yayılımının, yalnızca bizimki gibi karmaşık evrenlerin gözlem yapabilecek sakinlere sahip olacağı daha büyük bir çoklu evrende gerçekleştirilmesi gerektiğini savunmuştur. Tünelleme önerisinin bir avantajıysa, bizimki gibi madde ve enerji dolu evrenleri, antropik akıl yürütmeye başvurmadan tercih etmesidir.

Sonuç

İşler nasıl giderse gitsin, belki de Hawking'in 38 yıl önce Papalık Bilimler Akademisi'nde ilk kez çizdiği resmin bazı özleriyle baş başa kalacağız. Ya da belki, Güney Kutbu benzeri bir başlangıç olmaması yerine, Evren, her şeye rağmen bir tekillikten ortaya çıktı ve tamamen farklı türde bir dalga işlevi talep etti. Her iki durumda da, arayış devam edecek. New Jersey, Princeton'daki İleri Araştırma Enstitüsü'nde seçkin bir teorik fizikçi olan ve çoğunlukla bu kavgaların dışında kalan Juan Maldacena şöyle diyor:

Eğer bir kuantum mekaniği teorisinden bahsediyorsak, dalga fonksiyonundan başka bulunacak ne var?

Bu arada, Papalık Akademisi üyesi olan Maldacena, Evren'in dalga fonksiyonu hakkında şöyle diyor:

Bu, sorulması gereken, doğru türde bir sorudur. Doğru dalga fonksiyonunu bulup bulmadığımız veya dalga fonksiyonu hakkında nasıl düşünmemiz gerektiğiyse... Daha az nettir.
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
25
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 15
  • Tebrikler! 12
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 7
  • Muhteşem! 3
  • İnanılmaz 3
  • Bilim Budur! 2
  • Umut Verici! 2
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Quanta Magazine | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/12/2022 22:50:54 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11636

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Kişilik
Biliş
Abiyogenez
Kas
Kuantum Fiziği
Hukuk
Doğa
Beyaz
Ses
Komplo
Kimyasal
Şempanzeler
Kimya
Öğrenme Teorileri
Balık
Şempanze
Bakteri
İklim Değişikliği
Element
Evrimsel Biyoloji
Yeşil
Felsefe
Antropoloji
Tercih
İspat
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
N. Wolchover, et al. Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı?. (9 Nisan 2022). Alındığı Tarih: 2 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/11636
Wolchover, N., Demir, A. N., Bakırcı, Ç. M. (2022, April 09). Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı?. Evrim Ağacı. Retrieved December 02, 2022. from https://evrimagaci.org/s/11636
N. Wolchover, et al. “Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Translated by Ayça Nur Demir, Evrim Ağacı, 09 Apr. 2022, https://evrimagaci.org/s/11636.
Wolchover, Natalie. Demir, Ayça Nur. Bakırcı, Çağrı Mert. “Sınırsızlık Koşulu ve Başlangıçsız Evren: Stephen Hawking, Evren'in Bir Başlangıcı Olmadığı Konusunda Haklı mıydı?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Translated by Ayça Nur Demir. Evrim Ağacı, April 09, 2022. https://evrimagaci.org/s/11636.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.