Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?

Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?
16 dakika
10,081
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 22. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Kırmızı sazan (İng: "red herring"), insanları aldatıcı bir şekilde önemli bir konudan uzaklaştırmayı amaçlayan bilgilere verilen genel isimdir. Bu safsataya, bir yazarın okuyucunun dikkatini ana karakterden yan karaktere kaydırması şeklinde kullanıldığında edebi; bir kimseye bir soru sorulduğunda konuyla alakasız bilgiler sunması şeklinde kullanıldığında ise retorik olmak üzere iki şekilde başvurulabilir.

Retorik konusunda kırmızı sazan kullanımı, genellikle "kırmızı sazan safsatası" ismiyle anılır. Bir kimsenin tartışılan konuyu değiştirmek, cevap vermekten kaçınmak veya tartışmaya farklı bir yön vermek amaçlarıyla alakasız bilgi sunması üzerine meydana gelen kırmızı sazan safsatası, bir mantık safsatası olarak ele alınmaktadır. Örneğin bir siyasetçiye belirli bir politika hakkında ne düşündüğü sorulduğunda siyasetçi, ilgili bir başka konudaki hislerini paylaşarak sorulan soruya aslında bir cevabı olmadığını gizleyebilir.

Tüm Reklamları Kapat

Kırmızı sazan safsatası, aslında "tahrik safsataları" olarak bilinen daha genel bir mantık hataları grubunun adıdır ancak başlı başına bir mantık hatası olarak ele almak da mümkün. "Kırmızı sazan safsatası" ise adını, İngilizcedeki bir deyimden alır: Kişilerin dikkatini dağıtmak için kullanılan her türlü iddia, bilgi ve davranışa İngilizcede "kırmızı sazan" denir. Türkçeye bu safsatayı "Dikkat Dağıtma Safsata" veya "Tahrik Safsata" olarak çevirmek de mümkündür. Bu mantık hatası, özellikle evrim tartışmalarında sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Temel formu şu şekildedir:

  1. A Konusu tartışılmaktadır.
  2. B Konusu, A Konusu ile ilgiliymiş gibi gösterilerek gündeme getirilir aslında ilgili değildir.
  3. A Konusu üzerindeki tartışma atlanır.

Kırmızı sazan safsatası çeşitli bağlamlarda sıklıkla kullanılmaktadır ve bu sebeple anlaşılması son derece önemlidir. Bu bağlamda makalemizde kırmızı sazan kullanımlarına örnekler görecek, kırmızı sazan argümanları ve safsatası hakkında daha fazla bilgi edinecek ve bu safsataya başvuran bir kimseye nasıl etkili bir şekilde karşı koyabileceğinizi anlayacaksınız.

Tüm Reklamları Kapat

Kırmızı Sazan Örnekleri

Bu mantık hatası çok bariz bir şekilde fark edilebilir; ancak çoğunlukla bir mantık hatası olarak görülmediği için, safsataya dayalı argüman o noktada durdurulmaz. Halbuki tartışmada karşı tarafın bu mantık hatasına düştüğünü sezdiğiniz anda bunu açıkça belirtecek olursanız, tartışmanın çok daha sağlıklı sürdürülmesini mümkün kılabilirsiniz. Tek bir örnek, konuyu açıklamaya yetecektir:

  • Hasan: “Evet tamam, insanların maymunlardan gelmediğini, zaten bir maymun türü olduğunu söylüyorsun ama o zaman bu DNA gibi mükemmel bir molekül nasıl tesadüfen var olmuş olabilir?”
  • Nihan: “İyi de, nereden geçtin şimdi bu konuya, insanların evriminden bahsediyorduk, şimdi ise bana bundan 4 milyar yıl önceki moleküler evrimden bahsediyorsun.”
  • Hasan: “Gördün mü, cevap veremiyorsun, demek ki evrim yok.”

Bu komik tartışmada Nihan, Hasan'ın yapmaya çalıştığını hızlı ve net olarak görmüştür. Eğer ki tartışmanın karşı tarafı, konuyla ilgili gibi gözüken ama bir daldan bir diğerine sıçramaya neden olan argümanlar ileri sürüyorsa, bunun bir safsata olduğunu belirtmeli ve tek bir noktaya odaklandığınızdan emin olmalısınız.

Kırmızı sazan safsatasının bir diğer örneği şu şekildedir:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

  • Muhabir: "Şirketinizin yeni çevre politikası hakkında ne düşünüyorsunuz?"
  • Yönetici: "Şirketimiz, ürün geliştirme alanında müşterilere faydalı olacağını umduğumuz büyük ilerleme kaydetmektedir."

Bu örnek genelde kırmızı sazan argümanlarının, özelde ise kırmızı sazan safsatasının nasıl kullanıldığını göstermektedir. Yönetici, çevre politikası hakkında sorulan soruyu cevaplamaktan kaçınmak ve dinleyicilerin dikkatini dağıtmak amacıyla, soruya konuyla alakası olmayan bilgileri sunarak cevap vermektedir.

Kırmızı sazanlar hayatımızın birçok bağlamında gündelik olarak karşılaştığımız argümanlardır. Örneğin:

  • Alex: "Dün bana bu işi halledeceğine dair söz vermiştin."
  • Bob: "Evet, doğru. Ama aslında şu anda gerçekten harika bir proje üzerinde çalışıyorum, bazı ekran görüntülerini görmek ister misin?"

Bu işyeri örneğinde Alex, Bob'un kırmızı sazan safsatasına başvurarak kaçındığı, oldukça geçerli bir endişesini dile getirmektedir. Bu örnekte kırmızı sazan, karşı tarafın dikkatini dağıtmak ve konuyu değiştirmek amacıyla kullanılmıştır.

Kırmızı sazan argümanları siyasette (de...) karşımıza çıkmaktadır.

  • Muhabir: "İşsizliğe yönelik geliştirdiğiniz politikalarınız iki yıl önce uygulamaya konuldu ve işsizlik oranları hala aynı seyrediyor."
  • Siyasetçi: "Göreve geldiğimden beri çok çalışıyorum ve şunu söylemekten mutluluk duyuyorum ki ülke çapında pek çok sektör lideriyle görüştüm ve hepsi de sıkı çalışmamızın karşılığını aldığımızı görmekten memnun olduklarını söylüyorlar."

Bir önceki örneğe benzer şekilde, burada da röportajı yapan muhabir geçerli bir soru sormakta; siyasetçi de konuyla ilgisi muğlak görünen, dinleyicilerin dikkatini dağıtmayı ve soruya doğrudan cevap verdiği izlenimini yaratmayı amaçlayan bir kırmızı sazan ile cevap vermektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Medyada ise kırmızı sazan kullanımı şu şekilde karşımıza çıkmaktadır:

  • Muhabir: "Öğrenciler, çevre konusundaki görüşlerini kamuoyuyla paylaşmak amacıyla bir yürüyüş düzenliyorlar! Peki ya okul yönetim kurulunun şaibeli seçim süreci ile ilgili son tartışmalara ne demeli?"

Bu örnekte ise kırmızı sazan kullanımı, izleyicilerin dikkatini asıl konudan uzaklaştırmak amacıyla kullanılmaktadır. Kırmızı sazan ile öne sürülen konu (şaibeli seçim süreci) ile asıl konu (öğrencilerin çevre konusundaki görüşleri) arasındaki yüzeysel benzerlik özellikle dikkat çekmektedir. Kırmızı sazan konusu da asıl konunun teması olan eğitim dahilinde seçilmiştir. Bu yolla kırmızı sazan kullanımının gizlenmesi ve asıl tartışmanın bir parçası olarak algılanması amaçlanmıştır.

Reklamlarda da kırmızı sazandan faydalanılır:

  • Üretici: "Son zamanlarda kulağımıza ürünümüzün kalitesiyle ilgili çok fazla eleştiri geliyor. Buna cevaben de fiyatları indiriyoruz! İki alana bir bedava!"

Burada üretici, ürünlerinin bir yönüyle (kalite) eleştirilmekte; eleştirildiği konuya açıklık getirmek yerine bir indirim düzenleyerek eleştirileri yanıtsız bırakmakta ve odağı yeni ve düşük fiyata kaydırmaktadır. Bu örnekteki kırmızı sazan kullanımı da bir safsatadır; zira dinleyicilerin dikkatini dağıtma amacıyla kullanılmıştır.

Tüm Reklamları Kapat

Son olarak kırmızı sazan kullanımlarının tümünün bir safsata olmayabileceğini, kırmızı sazan argümanlarının başkaca şekillerde, örneğin bir edebi araç olarak kullanılabileceğini de göz önünde bulundurmak önemlidir.

Örneğin kırmızı sazanın edebi bir kullanımı örneği, Sir Arthur Conan Doyle tarafından yazılan Sherlock Holmes serisinin Baskerville Tazısı adlı romanında karşımıza çıkmaktadır. Kitapta kaçak mahkum Barrymore'un hikayesi bir kırmızı sazan olarak kullanılmakta; okuyucuların dikkatini hikayedeki gerçek suçludan başka bir yöne kaydırmaktadır. Bu bağlamda kırmızı sazan, gerilim yaratmak ve okuyucuların kitabın sonunu tahmin etmesini zorlaştırmak amacıyla kullanılmıştır.

Ana hatlarıyla ele alındığında kırmızı sazan ve kırmızı sazan safsatası örnekleri siyaset, medya ve gündelik iletişimler gibi çeşitli bağlamlarda ve çeşitli şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Kırmızı sazan, insanların dikkatini birden çekecek tartışmalı tek bir konu şeklinde de kullanılabilir, insanların aklını karıştıracak ve asıl tartışmayı unutmalarına sebep olacak soyut ve muğlak bir ifade şeklini de alabilir.

Tartışma ve retorik bağlamında kırmızı sazan kullanımını layıkıyla özetleyen ve ABD'nin 33. başkanı olan Harry S. Truman'a atfedilen bir söz şu şekildedir:

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Doğru Çeviklik Kılavuzu

“Şirketiniz çevik olma yolculuğunda nerede olursa olsun, Doğru Çeviklik Kılavuzu üst yönetim ekipleri için faydalı bir rehber olarak hizmet ediyor.”

– Ritch Allison, Genel Müdür, Domino’s Pizza

“Dönüştürücü değişime öncülük etmekten sorumlu iş liderleri Doğru Çeviklik Kılavuzu’ndan büyük ölçüde yararlanacaklar.”

– Paul Sanford, Kıdemli Başkan Yardımcısı, Teslimat Çözümleri, Cigna

Bu kitabı yazmaya başladığımızda okuyucuların neyi farklı yapmalarını istediğimizi sorduk kendimize. Çözmeye çalıştığımız müşteri sorunu neydi? Nihayetinde, çeviklikle ilgili olarak halka açık sayısız kitap, makale ve blog mevcut. Dünyanın neden bir diğerine ihtiyacı olsun ki?

Cevap çok basitti. Çeviklik konseptinin sinir bozucu bir hevesten daha değerli ve pratik bir araç olmasını gerçekten istiyoruz. Çevik zihniyetlerin ve yöntemlerin, bir organizasyondaki insanları çok daha mutlu ve başarılı kılabileceğine inanıyoruz. Okuyucuların, beş ila on yıl arasındaki kendi çeviklik geçişlerine baktıklarında, hayal kırıklığı ve pişmanlık yerine gurur ve tatmin duygularını hissetmelerini diliyoruz.

Endişemiz, çevikliğin modaya uygun şekilde kötüye kullanımının tüm fikri berbat etmesi. Eğer fanatikler bir tür dengesizliği tam tersi yönde düzeltmeye çalışırlarsa –ya da otoriterler bunu insanları emirlere eskisinden daha hızlı bir şekilde itaat etmeye zorlamak için başka bir uyarı olarak kullanırlarsa– çeviklik çok yakında yönetim manyaklarının kalite süreçlerine ve iş süreçlerini yeniden tasarlama faaliyetlerine dahil olacak…

Devamını Göster
₺70.00
Doğru Çeviklik Kılavuzu

İkna edemiyorsanız, kafalarını karıştırın.

Not: Kırmızı sazan safsatası, belirli bir konuyu temel almaksızın muğlak bir ifade ile kullanıldığında, Türkçede bir karşılığı olmayan pettifoging ismiyle de anılmaktadır.

Pixabay

Kırmızı Sazan Safsatasını Anlamak

Yukarıda belirtildiği gibi kırmızı sazan safsatası, bir tartışmaya taraf kimselerin dikkatini dağıtmak, genellikle bir sorudan kaçınmak veya tartışmayı yeni bir yöne kaydırmak için alakasız bilgiler sunduğu bir mantık safsatasıdır.

Bu safsata, çeşitli alanlarda yapılan tartışma ve münazaralarda sıklıkla kullanılmaktadır ve bu safsataya başvuran kişinin, safsatayı özellikle kendisine sorulan bir sorudan kaçmak amacıyla kullanıyorsa, tartışmaya mevcut çizgide devam etmek istemediğine işaret eder.[1] Aşağıdaki konuşmada kırmızı sazan safsatasının siyaset bağlamında nasıl kullanılabileceği görülmektedir:

  • Muhabir: "Seçim kampanyanıza yönelik yolsuzluk suçlamaları var. Bu konuda ne söylemek istersiniz?"
  • Siyasetçi: "Kamuoyunu temin etmek isterim ki ben ve ekibim her zaman sıkı bir şekilde çalışıyoruz ve kamuoyunun yararını gözetiyoruz; yakın zamanda çıkardığım yeni eğitim reformu yasası da bunun bir sembolüdür."

Burada muhabir siyasi yolsuzlukla ilgili bir endişesini dile getirmekte ve siyasetçiden bu konuda yorum yapmasını istemektedir. Siyasetçi ise yorum yapmak yerine dinleyicilerin dikkatini dağıtmak ve tartışmayı asıl konudan uzaklaştırmak amacıyla boş bir ifadeyle cevap vermektedir.

Kırmızı sazan safsatası, mevcut tartışma ile alakasız bilgileri temel alması sebebiyle, serbest mantık safsataları kategorisinde ve alaka safsataları (alakasızlık safsataları olarak da bilinir) alt kategorisinde ele alınmaktadır.[2], [3] Buna ek olarak safsata, "bir başka tartışma konusu öne sürerek belirli bir konuyu tartışmaktan kaçınma" şekliyle de kullanılabilmekte ve bu çerçevede kullanıldığında saptırma safsatası veya konu saptırma safsatası isimleriyle de anılmaktadır.[2]

Kırmızı Sazan Safsatalarına Nasıl Karşılık Verilir?

Kırmızı sazan safsatasına karşılık vermenin ilk adımı, bu safsatanın kullanıldığını fark etmektir. Bu safsatanın kullanılıp kullanılmadığını bir tartışma sırasında sunulan bilgilerin tartışılan konuyla ilgili olup olmadığını; safsataya başvurduğunu düşündüğünüz tarafın bir sorudan kaçınmak veya tartışma gidişatını değiştirmek amacıyla dikkatinizi tartışılan konudan uzaklaştırmayı amaçlayıp amaçlamadığını kendinize sorarak belirleyebilirsiniz.

Bu muhakeme sonrasında bir kırmızı sazan safsatasına gerçekten başvurulduğunu görürseniz birkaç şekilde cevap verebilirsiniz:

  • Safsataya başvuran kişiden safsataya neden başvurduğunu gerekçelendirmesini isteyin. Bu, özellikle öne sürülen saptırmanın veya konu değiştirme çabasının bir kırmızı sazan olup olmadığından emin olmadığınız durumlarda faydalı olabilir. Karşınızdaki kişinin kasıtlı bir şekilde kırmızı sazan safsatasına başvurduğundan eminseniz de bu yöntem işe yarayacaktır; zira bu soru sizin bir tartışmaya girmeye yönelik isteğinizi açık etmenin yanında dikkati karşı tarafın akıl yürütmesindeki sorunlara çeker.
  • Safsata kullanımını ifşa edin ve neden hatalı olduğunu açıklayın. Bu bağlamda özellikle kırmızı sazan safsatasının asıl tartışma konusuyla alakasız olduğunu ve muhtemelen insanların dikkatini dağıtmak için kullanıldığını göstermelisiniz.
  • Tartışmayı asıl konuya geri yönlendirin. Bu yönlendirmeyi içinde bulunduğunuz koşullara bağlı olarak birkaç şekilde yapabilirsiniz. Örneğin kırmızı sazan safsatası, bir soruyu cevaplamaktan kaçınmak amacıyla kullanıldıysa soruyu tekrarlayabilirsiniz. Karşı taraf, bu tekrarlarınıza rağmen kırmızı sazan safsatasına inatla başvurmaya devam ederse tartışmayı asıl konuya yönlendirmek tartışmanın kısırlaşmasına, tarafların birbirleriyle değil, birbirlerine karşı konuşmasına sebep olabilir. Yine de bu yöntem belirli durumlarda, özellikle karşı tarafın konudan kaçınmaya yönelik isteğini ifşa etmek bağlamında, faydalı olabilmektedir.
  • Safsata kullanımını kabullenin ve tartışmaya devam edin. Bu, hatalı bir akıl yürütmeyi kabul etmek anlamına gelse de, bazen tartışmanın makul ve üretken bir şekilde devam etmesini sağlamanın tek yoludur. Bu da bazı durumlarda maalesef en iyi hamle halini almaktadır.
  • Tartışmadan uzaklaşın. Bazı durumlarda, örneğin rakibinizin dikkate değer bir şey söylemek yerine inatla konuyu değiştirdiği tartışmalarda, tartışmanın hiçbir yere varmayacağını, hiçbir anlamı olmadığını fark edebilir ve tartışmadan çekilmek isteyebilirsiniz. Bu çerçevede tartışmadan çekilmek isterseniz tartışmadan neden çekildiğinizi gerekçelendirmek ve karşı tarafın kırmızı sazan safsatasına başvurmayı bırakması halinde tekrar bir tartışmaya açık olduğunuzu belirtmek faydalı olabilir.

Bu tekniklerin içinde bulunduğunuz duruma uygun olarak değerlendirdiğiniz herhangi bir kombinasyonunu kullanabilirsiniz. Örneğin, önce kırmızı sazan safsatasını kullanan kişiden bu kullanımını gerekçelendirmesini isteyebilir ve ardından konuşmayı asıl tartışma konusuna geri yönlendirebilirsiniz. Alternatif olarak, kırmızı sazan safsatasının kullanımını ifşa edebilir; bu safsatayı kullanan tarafın bu ifşaya verdiği tepkiye göre kırmızı sazan safsatasının kullanımını kabullenip tartışmaya devam edebilir veya tartışmadan çekilebilirsiniz.

İçinde bulunduğunuz duruma en uygun tekniği seçmek için tartışılan konu, diğer tarafın bu konudan neden kaçınmak istediği ve bu taraf ile olan ilişkiniz, tartışma bağlamı ve (varsa) tartışma seyircilerinin türü gibi kişisel ve durumsal faktörleri de dikkate almalısınız.

Bütün bunlarla beraber bir tartışma sırasında kırmızı sazan kullanımının bazen makul ve akla uygun olabileceğini de göz önünde bulundurmak önemlidir. Örneğin bir arkadaşınızla ettiğiniz dostça bir sohbet sırasında arkadaşınız kırmızı sazan safsatasına başvurarak konuyu değiştiriyor ve sorduğunuz bir soruya cevap vermekten kaçınıyorsa bu, tartışmak istemediği ve hassas olduğu bir konu hakkında bir soru sorduğunuz anlamına gelebilir. Böylesi bir durumda kırmızı sazan kullanımını kabul etmeli ve konuşmaya devam etmelisiniz.

Tüm Reklamları Kapat

Ana hatlarıyla ele alındığında kırmızı sazan safsatasının kullanımına bu kullanımın gerekçelendirmesini isteyerek, kullanımı ifşa ederek ve neden hatalı olduğunu açıklayarak, tartışmayı asıl konuya geri yönlendirerek, safsata kullanımını kabul edip tartışmaya devam ederek veya tartışmadan tamamen çekilerek karşılık verebilirsiniz. Hangi yöntemleri kullanacağınıza karar verirken tartışılan konu ve neden karşı tarafın bu konuyu tartışmaktan kaçınmak istediği gibi kişisel ve durumsal faktörleri de göz önünde bulundurmalısınız.

Not: Bir kimsenin kırmızı sazan safsatasına başvurup başvurmadığından emin olmadığınız durumlarda iyi niyet ilkesini uygulamalısınız. İyi niyet ilkesi, akla uygun ölçülerde, kırmızı sazan safsatası bağlamında öne sürülen bilginin tartışmayla yine de bir şekilde ilgili olduğunu varsaymanız gerektiğini vurgular.

Pixabay

Ek Bilgiler

İlgili Diğer Mantık Safsataları ve Retorik Teknikleri

Kırmızı sazan safsatası, ignoratio elenchi (TR: "çürütme cehaleti") adıyla bilinen ve bazen yanlış sonuç, alakasız sonuç, alakasız tez veya ana noktayı kaçırma olarak da adlandırılan bir safsata ile yakından ilişkilidir. Bu safsata, sonucu tartışılan argümanla bir alakası olmayan ve bambaşka bir argümanı çürütürken tartışılan argümanı çürütüyormuş gibi görünen bir argüman sunma yoluyla meydana gelir.

"Kırmızı sazan safsatası" ve "ignoratio elenchi safsatası" bazen birbirinin yerine kullanılır ve kırmızı sazan safsatasının ignoratio elenchi'nin bir alt türü olduğu veya bazı varyantlarıyla, özellikle de dikkat dağıtma amaçlı olanlarla örtüştüğü düşünülmektedir.[2] Bununla beraber, bazı durumlarda kırmızı sazan safsatası ile ignoratio elenchi arasında bir ayrıma da gidilmektedir; belirli bir sonuca varmayan argümanlar kırmızı sazan safsatası olarak sınıflandırılırken, belirli (ve alakasız) bir sonuca varan argümanlar ignoratio elenchi vakaları olarak sınıflandırılmaktadır.[2]

Tüm Reklamları Kapat

Buna ek olarak, tartışmayla alakasız bir bilgi veya argüman çerçevesinde dönmesi sebebiyle kırmızı sazan safsatası ile yakından ilişkilendirilen birkaç mantık safsatası bulunmaktadır:

  • Saman adam safsatası, karşı tarafa saldırmayı kolaylaştırmak amacıyla sunulan argümanları çarpıtmayı içerir.
  • Ad hominem safsatası, tartışmaya konu argüman yerine doğrudan argümanın kaynağına, yani argümanı öne süren kişiye karşı kişisel bir saldırıda bulunmayı içerir.
  • Duygulara başvurma safsatası, bir kimsenin duygularını harekete geçirmeyi amaçlayan mantıksız, fiili gerçeklerden yoksun ve çarpıtılmış bir argüman öne sürmeyi içerir.

Kırmızı sazan safsatası, benzer birkaç retorik teknik ile de ilişkilendirilmektedir:

  • Kelime cambazlığı veya cinas, insanları kandırmak veya belirli bir duruşa bağlılık sergilememek amacıyla muğlak veya belirsiz dil kullanımı.
  • Dolaylama, muğlak, kaçamak cevaplar vermek veya insanları yanıltmak amacıyla bir şeyi gereğinden fazla kelime kullanarak ifade etmek.
  • Chewbacca savunması, karşı tarafın iddiasını çürütmek yerine jürinin kafasını karıştırmayı amaçlayan bir hukuk stratejisi.

"Kırmızı Sazan" Teriminin Kökeni ve Tarihi

"Kırmızı sazan" (İng: "red herring") terimi aslen, kurutma ve tütsüleme işlemlerinden geçerek kırmızımsı bir renge bürünen, güçlü ve keskin bir koku kazanan bir tür sazan balığı anlamına gelmektedir. Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre bu terimin "kurutulmuş balık" anlamıyla ilk kullanımları 14. yüzyılın başları kadar eski bir tarihe dayanmaktadır ve terimin ilk atıfı, "W. de Bibbesworth" sözlüğünde, 1333 yılında "heryng red" şeklinde karşımıza çıkmaktadır.

Kırmızı sazan, tazıları avlanan bir hayvanın kokusuna çekmek veya bir av partisini takip etmek amacıyla kullanılmıştır ve bu kullanımı aşağıdaki alıntılarda açıkça görülmektedir:[4]

Tüm Reklamları Kapat

Sonra, tazıları bir kokuya çekmek için, kırmızı bir sazan derisiyle karşılaştırılabilecek hiçbir şey yoktur.

Ve:[5]

... ölü bir Kediyi ya da Tilkiyi (ve eğer bunlar yoksa bir Kırmızı Sazanı) 8-10 kilometre (Sürücünün İsteğine veya Aldığı Talimatlara göre) sürüklemek, Köpekleri kokunun peşinden koşturmak.

"Kırmızı sazan" teriminin dikkat dağıtıcı veya yanlış yönlendirici bağlamda mecazi kullanımı daha sonra ortaya çıkmıştır. Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre, "kırmızı sazan" teriminin yazılı olarak bilinen en eski mecazi kullanımı, İngiliz gazeteci William Cobbett'in 1807 tarihli bir metninde yer almaktadır. Cobbett, av köpeklerinin (tazıların) dikkatini dağıtmak amacıyla kırmızı sazan kullanımına dikkat çekmiş ve bu kullanım ve siyasi aldatmacalar arasında paralellikler kurmuştur:[6]

Ben çocukken, kendi özel mülkümüz olarak belirlediğimiz bir tavşandan avcıları uzak tutmak için, sabah erkenden tavşanın bulunduğu yere gider ve bir ipe bağlı kırmızı bir sazanı çitlerin ve hendeklerin üzerinden, tarlaların ve baltalıkların arasından dört ya da beş mil sürükler, avcıların tavşanın izinden saptıkları noktaya artık geri dönmeyeceklerinden emin olduğumuz bir yerde bırakırdık; Londra'daki günlük basının editörlerini ve destekçilerini tazılar kadar akıllı ve sadık hayvanlara benzettiğim kesinlikle anlaşılmasın ama, sözünü ettiğimiz olayda, en başta bazı siyasi düzenbazlar tarafından yanıltılmış olmaları gerektiğini düşünmekten kendimi alamıyorum...

Ne yazık ki bu, politik kırmızı sazanın muvakkat etkisiydi. Koku, cumartesi günü bir taş kadar soğudu...

Pixabay

Özet ve Sonuçlar

  • Kırmızı sazan, insanları aldatıcı bir şekilde önemli bir konudan uzaklaştırmayı amaçlayan bilgi veya argümanlar anlamına gelir.
  • Kırmızı sazan, bir yazarın bir karaktere verilen dikkati bir yan karaktere kaydırmak amacıyla bir edebi araç olarak; veya bir kimsenin sorulan bir soruyu cevaplamamak amacıyla konuyla alakasız bilgi sunması şeklinde bir retorik araç olarak kullanılabilir.
  • Kırmızı sazan safsatası, bir kişinin, genellikle bir sorudan kaçınmak veya tartışmayı başkaca bir yöne çekmek için, tartışılan bir konuyla alakası olmayan bilgiler öne sürmesi ve bu şekilde diğer tartışma taraflarının dikkatini dağıtmasıyla meydana gelir.
  • Bir kırmızı sazan safsatasına karşılık vermek için bu safsataya başvuran kişiden safsata kullanımını gerekçelendirmesini isteyebilir, safsatayı doğrudan ifşa edebilir ve neden yanlış olduğunu açıklayabilir, tartışmayı asıl konuya geri çekebilir, safsatayı kabullenip konuyu tartışmaya devam edebilir veya tartışmadan tamamen çekilebilirsiniz.
  • Kırmızı sazan safsatasına nasıl karşılık vereceğinizi belirlerken tartışılan konu, safsataya başvuran tarafın neden bu konuyu tartışmak istemediği ve bu kişiyle olan ilişkiniz, tartışmanın gerçekleştiği bağlam (ve eğer varsa) dinleyici türü gibi kişisel ve durumsal faktörleri de göz önünde bulundurmalısınız.
Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 22. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
73
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 15
  • İnanılmaz 5
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ H. Rivera. Red Herring. (6 Ekim 2018). Alındığı Tarih: 11 Aralık 2022. Alındığı Yer: Wiley doi: 10.1002/9781119165811.ch43. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b c d D. Walton. (2004). Classification Of Fallacies Of Relevance. Informal Logic. doi: 10.22329/il.v24i1.2133. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. N. Walton. (1992). Which Of The Fallacies Are Fallacies Of Relevance?. Argumentation, sf: 237-250. doi: 10.1007/BF00154328. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Nashe. (1971). Lenten Stuff. ISBN: 9780854176229. Yayınevi: Scolar Press.
  • ^ N. Cox. (1973). The Gentleman's Recreation. ISBN: 9780854098972. Yayınevi: E.P. Publishing.
  • ^ W. Cobbett. (Köşe Yazısı, 1807). Continental War.
Sıkça Sorulan Sorular

İnsanları aldatıcı bir şekilde önemli bir konudan uzaklaştırmayı amaçlayan bilgilere verilen genel isimdir.

Bir kimsenin tartışılan konuyu değiştirmek, cevap vermekten kaçınmak veya tartışmaya farklı bir yön vermek amaçlarıyla alakasız bilgi sunması üzerine meydana gelen kırmızı sazan safsatası, bir mantık safsatası olarak ele alınmaktadır.

Safsataya başvuran kişiden safsataya neden başvurduğunu gerekçelendirmesini isteyin. Safsata kullanımını ifşa edin ve neden hatalı olduğunu açıklayın. Tartışmayı asıl konuya geri yönlendirin. Safsata kullanımını kabullenin ve tartışmaya devam edin. Tartışmadan uzaklaşın.

İyi niyet ilkesini uygulamalısınız. İyi niyet ilkesi, akla uygun ölçülerde, kırmızı sazan safsatası bağlamında öne sürülen bilginin tartışmayla yine de bir şekilde ilgili olduğunu varsaymanız gerektiğini vurgular.

Terimin ilk atıfı, "W. de Bibbesworth" sözlüğünde, 1333 yılında "heryng red" şeklinde karşımıza çıkmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 22/02/2024 20:25:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13542

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Odontoloji
Skeptisizm
Yörünge
Tardigrad
Şüphecilik
Kromozom
Popülasyon
Koaservat
Evrim Ağacı Duyurusu
Teori
Lgbt
Süt
Kuyruksuz Maymun
Beyin
Özel Görelilik
Cinsel Seçilim
Nobel Ödülü
2019-Ncov
Onkoloji
Tohum
Hastalık Kataloğu
Sinek
Deri
Anatomi
Mitler
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Kırmızı Gören Boğalar Neden Sinirleniyor?
Kırmızı Gören Boğalar Neden Sinirleniyor?
Brian Cox, Evrim Ağacı'nda: Sonsuz Evren'de Yerimiz Ne?
Brian Cox, Evrim Ağacı'nda: Sonsuz Evren'de Yerimiz Ne?
İlk Defa Ne Zaman Giysi Giydik?
İlk Defa Ne Zaman Giysi Giydik?
Utandığınızda Yüzünüz Kızarıyor mu?
Utandığınızda Yüzünüz Kızarıyor mu?
Bu Sıvı Neden Elimde Kaynıyor?
Bu Sıvı Neden Elimde Kaynıyor?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
I. Shatz, et al. Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?. (13 Aralık 2022). Alındığı Tarih: 22 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/13542
Shatz, I., Karagözoğlu, M., Bakırcı, . (2022, December 13). Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?. Evrim Ağacı. Retrieved February 22, 2024. from https://evrimagaci.org/s/13542
I. Shatz, et al. “Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?.” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, 13 Dec. 2022, https://evrimagaci.org/s/13542.
Shatz, Itamar. Karagözoğlu, Mert. Bakırcı, . “Kırmızı Sazan Safsatası (Tahrik Safsatası): O Değil de Bu Yazı Çok Güzel Değil mi?.” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, December 13, 2022. https://evrimagaci.org/s/13542.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close