Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Davranışlarımızı Değiştirmek: Yere Neden Çöp Atıyoruz?

Her Yıl 4.5 Trilyon İzmariti Yere Nasıl Atabiliyoruz?

Davranışlarımızı Değiştirmek: Yere Neden Çöp Atıyoruz?
10 dakika
13,370
  • Davranış Analizi

Aşağıdaki videonun başındaki Oscarlık performansımızda gösterdiğimizi kimse normal bulmayacaktır. Ama iş sigara izmaritine gelince nedense kitlesel olarak “normal” kabul ediyoruz. Sadece Türkiye’de de değil ha, yanlış anlaşılmasın. ABD’de yaşadığımız şehirde bu izmaritleri bulmak için evimizden dışarı çıkıp sokaklarda yürümemize bile gerek kalmıyor! Kaldırımın kenarındaki çimenlerde onlarca sigara izmariti bulmak mümkün.

Tabii ki Türkiye’de de vaziyet farklı değil: Eminim yaşadığınız mahallede 3-5 dakikalık bir yürüyüşte bile bir sigara çöpü bulabilirsiniz. Bu iğrenç görünümlü ufak atıklar, Dünya’daki hemen her ülkede doğaya en çok fırlatılan çöplerden birisi. Evet, bunlar çöp! Ve her çöp gibi, doğa için toksik.

Bu Reklamı Kapat

Bir çöp tenekesinin etrafının sigara izmariti ile dolu olması kabul edilebilir gibi bir durum değil.
Bir çöp tenekesinin etrafının sigara izmariti ile dolu olması kabul edilebilir gibi bir durum değil.
Ashlee Bakırcı-Taylor

Ülkemizde ailenizle güzeller güzeli doğa parklarımızdan birine gittiğinizde bile bu çöpler peşinizi bırakmaz. Cıvıl cıvıl sokaklarımızda gezerken başınızı bir an öne eğin ve her adımda bu çöplere rastlarız. Sağınıza, solunuza, nereye bakarsanız bakın insanların sigaraları biter bitmez çöplerini yere fırlatıverdiklerini görürüz. Hatta yolda arabanızla giderken bile birinin camı açıp sigara izmaritini yola fırlatıverdiğini görürsünüz; o meşhur kırmızı ateş patlamasını hepimiz tanırız. Yüzmek için masmavi denizlerimize gittiğimizde, sahillerimiz ve hatta denizimiz artık bu çöplerle dolu hale geldi.

Doğal parklar sigara izmaritleri ile dolu.
Doğal parklar sigara izmaritleri ile dolu.
Ashlee Bakırcı-Taylor

Bu sadece Türkiye’de olan bir problem değil, birçok ülkede büyük bir sorun, ancak ülkemizde daha da belirgin bir çevre problemi olarak karşımıza çıkıyor. Sorunun gezegenimiz için ne boyutta olduğunu şöyle anlayabiliriz: İnsanlar her yıl 4.5 trilyon, evet 4.5 trilyon adet sigara izmaritini doğaya atıyor! Bu, yılda 750 kiloton atık demek! Yani o ufacık sigara izmariti tanecikleri birleşerek her yıl bir dağ oluyor! Örneğin Amerika’da bu, sokağa atılan çöplerin tam %50’sine karşılık geliyor! Bu çöplerin toplanması için yılda 11.5 milyar dolar harcıyorlar.

Bu Reklamı Kapat

İyi ama İnsanlar Neden Bunu Yapıyor?

Bunların diğer insanları ve Dünya’yı en ufak umursamayan berbat kişiler olduğunu düşünebilirsiniz. Ama elbette ki bu doğru değil. Sigara çöpünü yere atan herkes canavar değil. Hatta bu kişiler etrafınızda, ailenizin içinde bile olabilir. Üstelik bu sadece sigara izmariti ile ilgili olmak zorunda da değil. Soruyu genelleştirmek mümkün: İnsanlar, bariz şekilde kötü olan davranışları neden sergilerler? Eğer kendilerinden başka hiç kimseyi umursamayan bencil varlıklar değillerse, bu davranışların sebebi ne? Ve daha önemlisi, nasıl çözebiliriz? 

İşte bu yazımızda sizlerle bu sigara örneği üzerinden giderek birkaç davranış teorisinin davranışlarımızla ve bunları nasıl değiştirebileceğimizle ilgili birkaç örneğe değinmek istiyoruz. Yani ufkunuzu sigara izmariti ile kısıtlandırmayın, bu sadece bizim seçtiğimiz bir örnek. Davranışlarımızın nasıl belirdiğini anlamak ve buna yönelik teorileri öğrenmek, kötü alışkanlıklardan nasıl kurtulabileceğimizin de anahtarı. Bu nedenle sizlerle paylaşmak istedik.

Sorunun Kökenlerine İnmek...

Sigara çöpü örneğinde, sorunun kökenlerine indiğinizde, bunun bir bilgi ve davranış problemi olduğunu görürsünüz. Ne yazık ki insan davranışlarının nedenleri oldukça karmaşıktır; hele ki popülasyon bazında baktığınızda. Spesifik bir kişi çevreyi umursamıyor olabilir; ancak milyonlarcası bunu yaptığında, sadece umursama ya da umursamama ile açıklamak mümkün olmaz. Dolayısıyla gelin birey bazından başlayalım ve hem olası nedenlere, hem de potansiyel çözümlere bakalım.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bir “Emre” karakteri düşünün: Emre, sürekli sigara içen ve çöpünü her seferinde yere fırlatan biri olsun. Bu Emre neden böyle?

Olasılık 1: Transteoretik Model ve Farkındalık Yoksunluğu

Bir olasılık şu: Belki de Emre sigara içmeye ilk başladığında, diğer arkadaşlarının çöplerini yere attığını gördü ve bunun nedenini hiç sorgulamadı. Tıpkı diğer arkadaşlarının sorgulamamış olması gibi… Bu durumda “Emre’nin sigara çöpünü yere atmanın bir problem olduğuna dair farkındalığı yoktur” deriz.

Davranış değişimi teorilerinden Transteoretik Model adı verilen yaklaşım, buna “niyet-öncesi dönem” der. Yani Emre’nin davranışlarını değiştirmek yönünde bir niyeti bile yoktur. Bu durumda, Emre’nin farkındalığını arttırmamız gerekir. Emre gibi sorunlu davranışı sergileyen kişilere benzer kişiler kullanılarak, yani rol modelleri kullanılarak çekilen sosyal medya kampanyaları ve benzeri görsel çalışmalar, bu tarz farkındalıkları arttırabilmekte ve kişileri “niyet fazına” sokabilmektedir. Böylece teorinin öngördüğü karar verme, eyleme geçme ve yeni davranışı sürdürme gibi fazlara ulaşılabilir.

Olasılık 2: Sosyal Biliş Teorisi ve Etki Faktörleri

Bir başka olasılığa bakalım: Emre davranışının bir sorun olduğundan haberdar olabilir; ancak bir sohbet sırasında arkadaşlarından birisi veya babası gibi bir otorite figürü, hatalı bir şekilde sigara izmaritlerinin sadece kağıt parçaları olduğunu ve doğaya karışıp gittiğini söylemiş olabilir. Dolayısıyla Emre, davranışının doğaya zarar vermediğine inanıyor olabilir. Bu durumda Emre’nin sahip olduğu bilgi hatalıdır.

Sosyal Biliş Teorisi, davranışı etkileyen çevresel ve bireysel faktörleri ayrı ayrı inceler. Burada olan, çevresel faktörlerden biri olan sosyal faktörlerin yanıltıcı etkiye sahip olmasıdır. Emre’nin davranışını doğrudan etkileyen bu faktörü değiştirmek, Emre’yi değiştirme yolunda atılacak en önemli adımdır. Bunu düzeltmenin tek yolu, Emre’nin ve çevresinin bilgisini arttırmaktır.

Bu Reklamı Kapat

Burada devreye, kişisel faktörleri de etkileme gücü olan eğitim ve doğru bilgilerin kişilere ulaştırılması konusu girer. Bu da, Evrim Ağacı gibi popüler bilim platformları ve insanların hatalı bilgilerini her seferinde düzeltmesi yoluyla olur. Örneğin sigara izmaritleri kağıttan ibaret değildir; bol miktarda sentetik kimyasal madde içerir ve bu maddeler doğa için toksiktir.

Olasılık 3: Mantıklı Davranış Teorisi ve Hedeflenmiş Mesajlar

Bir diğer olasılık şu: Emre sorunun farkında olabilir; ancak onun için bu sorun öylesine ufak bir sorundur ki, davranışını değiştirmeye gerek görmez. Sonuçta milyonlarcası yere izmarit atarken, Emre atmış, atmamış, ne fark eder, öyle değil mi?

Böyle bir durumda Emre’nin motivasyon eksiği olduğu söylenebilir ve çözümü, motivasyonunu arttırmaktır. Mantıklı Davranış Teorisi’ne göre olaylara yönelik tutum ve tavırlarımız, davranışlarımızı belirler. Bir kişinin inanç veya tavrını değiştirmenin en etkili yollarından birisi, “hedeflenmiş mesaj” denen, kişiye özel sayılabilecek mesajlardır.

Mesela Emre okyanus yaşamına hayran olabilir. Dolayısıyla sigara izmaritlerinde bulunan ağır metaller, nikotin ve diğer karsinojen kimyasalların özellikle de su ekolojisine ne kadar büyük zararlar verdiğinden söz edilmesi, Emre için bir motivasyon olabilir.

Bu Reklamı Kapat

Olasılık 4: Haklı Bahaneler ve Bireysel Yetkinlik

Tabii Emre’nin kendince haklı bahaneleri de olabilir. Belki Emre hayatta sigara çöpünü yere atmazdı da, yaşadığı mahallenin belediyesi kaldırımlara yeterince çöp kutusu koymuyordur. Değil mi? Dolayısıyla Emre de ne yapsın, yere atmak zorunda kalıyor. Bu durumda Emre’nin destekleyici bir çevreye ihtiyacı var deriz.

Biraz alaycı söyledik ama, bu tarz durumlarda devlet kurumlarına çok büyük yük düşüyor. Sokakların temiz ve kullanılabilir çöplere sahip olduğundan emin olunması, çevre kirliliğini dikkate değer miktarda azaltıyor.

Ancak davranış modellerine göre yükü tamamen çevreye atmak hatalı. Buna birçok davranış modelinde “bireysel yetkinlik” deniyor. Emre, kendisinin sergilediği bu sorunu çözemeyeceğine inandığı için yükü başkalarına atıyor; halbuki sorunun çözümü en azından Emre özelinde fazlasıyla basit! Emre illa çöpünü yere atmak zorunda değil; yanında ufak bir poşet ya da kutu taşıyarak sigaralarını içine atabilir; sonra da onu evde çöpe atabilir. Bunun farkına varması, davranışlarını değiştirmesine yardımcı olabilir.

Olasılık 5: Vurdumduymazlık ve Yaptırımlar

Son bir seçenek, Emre’nin problemi tamamen anlaması ama zerre umursamaması. Yani döndük baştaki vurdumduymaz yaratık olayına. Bunu düşünmek çok kolaydır; o nedenle en sona sakladık. Diğer tüm opsiyonları elemeden bu çıkarıma varmamak gerek. Ki çoğu insan da bu kategoriye girmez ve az önce bahsettiklerimizden birkaç tanesine maruz kalmaları, sorunu büyük oranda çözebilir.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Yıldız Doğumevi 1000 Parça Puzzle

Bu, yıldız doğumevi olarak bilinen dev nebulaların ne kadar dinamik ve heyecan verici olduğunu gösteren en harika fotoğraflardan biri! Hubble Teleskobu tarafından çekilen bu karede NGC 2014 ve NGC 2020 nebulaları görülüyor. Bu ikisi, Samanyolu Galaksisi’mizin bir uydusu olan ve bizden 163.000 ışık yılı uzaktaki Büyük Macellan Bulutu olarak bilinen devasa bir yıldız doğumevinin bir parçası…

  • Bu puzzle’ın boyutu 48 cm x 68 cm’dir.
  • Uyarı: Küçük parçalar nedeniyle sürekli yetişkin denetiminde oynanmalıdır.
  • Kaynak: NASA, ESA, ve STScI
Devamını Göster
₺135.00
Yıldız Doğumevi 1000 Parça Puzzle

Ama bazı Emreler gerçekten de kötüdür. İşte saydığım diğer tüm olasılıkların dışında kalan Emreler için tek çözüm, çevrenin davranışı cezalandırması ve ödüllendirmesidir. Burada yine devletlere iş düşer: Geçirdikleri makul ve uygulanabilir yasalar ile Emre’ye her çöpü için 1000 lira ceza kesebilirler. Bu ceza, birkaç seferden sonra Emre’nin davranışını değiştirmesini sağlayabilir.

Ancak bir yasa, ancak ve ancak uygulanırsa anlamlı ve etkilidir; yoksa bir kağıt parçasından ibarettir. O nedenle yasaların uygulanabilir olması anahtar faktördür.

Fakat illa cezalandırıcı ve negatif olmak zorunda değiliz; ödüllendirici ve pozitif de olabiliriz. Örneğin bazı belediyeler, belli sayıda sigara çöpünün toplanması karşılığında belli bir miktar ödül koyabilirler. Böylece cezaya gerek kalmaksızın çöplerin yere atılması azaltılabilir; hatta Emre diğer insanlar tarafından atılmış çöpleri bile toplayabilir. Daha ne olsun, Emre mis gibi adam oldu!

Bazense yasal bir ceza veya ödüle gerek kalmaz. Çünkü toplum baskısı bireylere yön verir. Tuvaletinizi yaptıktan sonra el yıkama davranışını ele alalım. Aceleniz olduğunda belki elinizi yıkamadan çıkabilirsiniz; ancak eğer tuvalette sizden başka biri daha varsa, o kişinin sizi görecek olması bile aceleyle de olsa elinizi yıkamanızı sağlayabilir. Çünkü tuvaletleri kullandıktan sonra elleri yıkamamak iğrenç bir davranıştır. Bunu bilirsiniz; ancak uygulamaya koymak için kimi zaman azıcık sosyal baskı gerekir. Elinizi yıkamazsanız hapse falan girmezsiniz; hatta cezası da olmaz. Ama yine de yaparsınız. Tabii ki bu tarz sosyal baskılar, eğitimli ve doğru bir şekilde kullanılmalıdır. Yoksa birçok sosyal alanda gördüğümüz acımasız baskılar doğabilir.

En güçlü sosyal baskı ise, birkaç saniyenizi ayırıp kötü davranışı sergileyenleri sözlü olarak uyarmaktır. Yapılan çalışmalar, bir kişinin çöpünü atmadan önce ortalamada 12 adım attığını gösteriyor. Yani bir kişinin elinde çöp belirdikten sonra ortalama 12 adımda çevre kirleniyor. Bunu gördüğünüzde kibarca müdahale edebilirsiniz. Benim favorim, yere çöp attığını gördüğüm birine, onun çöp olduğunu bilmeme rağmen “Pardon, bir şey düşürdünüz.” demek. Böylece ortam gerilmemiş olur; çünkü kimse açık açık suçlanmaktan hoşlanmaz. Ama kimse de “Yok kardeşim, o zaten çöp.” demez; çünkü çoğu insan yaptığının kötü olduğunu bilir. Derse de… Üç beş densiz için denemekten vazgeçmeyin deriz.

Davranış Değişiminin Sürdürülebilirliği

Diyelim ki bu saydıklarımızdan birisi çalıştı. O noktadan sonra önemli olan, bu davranışı sürdürülebilir hale getirmektir. Emre’nin sigara çöplerini sadece 1 ay boyunca yere atmamasını istemeyiz; ömrü boyunca bunu yapmaya devam etmelidir. Bu nedenle hem çevre, hem de kurallar bu davranışı sürdürmeyi desteklemelidir. Bu nedenle bazı gelişmeler kaydedilse de, kampanyalara ve çabalara uzun dönem devam ederek davranışın toplumun tamamına yerleştiğinden emin olunmalıdır.

Dikkat ederseniz burada sigara çöpünü yere atmak üzerinden konuştuk; çünkü ODTÜ gibi bilim ve aydınlığın yuvası dediğimiz, bizlerin de gururla mezunu olduğu bir üniversitede bile 5-6 yaşında çocukların koşturduğu çimenler ve yemek masalarının etrafı çimlerin görünmeyeceği kadar sigara izmariti ile kaplıysa, acilen harekete geçmemiz gerekiyor demektir.

Çocukların oynadıkları piknik alanları sigara izmaritleri ile dolu!
Çocukların oynadıkları piknik alanları sigara izmaritleri ile dolu!
Ashlee Bakırcı-Taylor
Çocuklar yerden bir şeyler alırken sigara izmaritlerine denk gelebiliyor!
Çocuklar yerden bir şeyler alırken sigara izmaritlerine denk gelebiliyor!
Ashlee Bakırcı-Taylor
ODTÜ'nün meşhur köpekleri bile uyurken sigara izmaritlerine burunlarını dayamak zorunda kalıyor.
ODTÜ'nün meşhur köpekleri bile uyurken sigara izmaritlerine burunlarını dayamak zorunda kalıyor.
Ashlee Bakırcı-Taylor

Ancak bu yazıda anlattıklarımız, sigara izmaritini yere atmaktan ibaret değildir. Toplumda birçok davranış, bariz bir şekilde çevreye, diğer insanlara ve toplumun geneline zarar veriyor olmasına rağmen bazı kişilerce sürdürülmektedir. Burada bahsettiğimiz yaklaşımlar, bunların hepsini değiştirmekte araç olarak kullanılabilir. Bunlar kusursuz yöntemler değiller; ancak umursamadığınızda hiçbir şey iyiye gitmeyecek, öyle düşünün.

Ve şunu düşünün: Bunu yapan sadece Emre değil. Ayşe de yapıyor. Johnny de yapıyor. Ming yui ve Vladimir de yapıyor. Bu yazıda sadece Emre’ye odaklandık ve birkaç davranış teorisinin ufacık kısımlarından söz ettik. Ama bambaşka kültürlerden ve arka planlardan milyonlarca kişinin davranışlarını nasıl iyi yönde değiştirirsiniz? Onlara özel mesajları nasıl tasarlarsınız?

İşte burada devreye, az önce kısaca bahsettiğimiz teoriler ve benzerleri giriyor. Ayrıca bu videoda her davranışsal olasılığı ayrı bir teoriyle inceledik; ancak genellikle bu teori ve modellerden hedefinize en uygun olanı seçip, tüm olasılıkları o teori çerçevesinde değerlendirmeniz daha sağlıklı. Bu yazıda amaç sizi bu teorilerle bir nebze olsun tanıştırmaktı.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Umut Verici! 7
  • Tebrikler! 3
  • Grrr... *@$# 2
  • Üzücü! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/10/2022 08:55:41 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7671

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Homo Sapiens
Mers
Dil
İnsan Türü
Botanik
Kanser
Evrimsel Tarih
Evrim Kuramı
İfade
Bilimkurgu
Doğal
Bağışıklık
Temel
Kara Delik
Fosil
Evrimsel
Uydu
Yumurtalık
Oyun Teorisi
Kitap
Mantık
Uzay
Wuhan
Karadelik
Kilometre
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.