Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?

Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?
21 dakika
72,561
  • Evrimsel Biyoloji
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 11. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Çeşitlilik, bir canlı popülasyonunun içinde gen ve özellikler konusunda görülen farklı kombinasyonların tümüne verilen isimdir. Evrimsel biyolojinin halk arasında kolay anlaşılamama sebeplerinden birisi, doğada bulunan çeşitliliğin bilinmemesi veya göz ardı edilmesidir.

Canlılığı boy, renk, uzunluk, çeşitli organların varlığı, büyüklüğü, vb. çok sayıda fiziksel parametrenin farklı kombinasyonları şeklinde tanımlayacak olursak, çeşitlilik, "uçsuz bucaksız bir parametreler listesinde, atalardan veya çağdaşlardan farklı özellikler göstermek" şeklinde de tanımlanabilir.

Tüm Reklamları Kapat

Bu durumda, anne-babanızdan yukarıdaki 1 parametre için bile farklılık gösterseniz, çeşitliliğe katkı sağlamışsınız demektir. Bunun ne demek olduğu çok açıktır: Çeşitlilik, her bir nesilde, hatta bir neslin kendi içinde bile oluşabilmektedir. Çeşitlilik genellikle 3 seviyede tanımlanır:

  • Genetik (Genotipik) Çeşitlilik: Bir türün bireylerinin genlerinin birbirinden farklı olmasına verilen isimdir.
  • Enzimatik Çeşitlilik (Protein Çeşitliliği): Bir türün bireyleri arasındaki enzimatik faaliyetlerde ve protein yapılarında görülen çeşitliliktir.
  • Fiziksel (Fenotipik) Çeşitlilik: Bir türün bireylerinin dış görünüşlerinde gözlenebilen çeşitliliktir.

Burada dikkat edilmesi gereken şey, enzimatik (proteinlere dayalı) ve fiziksel (fenotipik) çeşitliliğin kökeninde hemen her zaman genetik çeşitliliğin yatmasıdır. Yani çeşitlilik genlerde başlar, sonra daha üst organizasyon seviyelerine sirayet eder.

Tüm Reklamları Kapat

Özellikle eşeyli üreyen canlılarda, genetik tabanlı ve sürekli olarak işleyen birçok mekanizma bulunmaktadır: crossing-over, virüs ve bakterilerin etkisi, intronların farklı biçimlerde kesilebilmesi, transpozonlar, mutasyonlar ve daha nicesi, sürekli olarak genlerde değişime sebep olmaktadır. Eşeyli üremenin doğasından ötürü bu yaşam boyunca değişmiş ve değişen genler yavrulara aktarılır ve yavrular her seferinde anne-babalarından farklı özelliklerde olurlar. Eşeysiz üreyen canlılarda da bu mekanizmaların neredeyse tamamı, sürekli olarak işlemektedir. Bu da, engellenemez bir çeşitlilik sürekliliği demektir. Kısaca söylemek gerekirse, bildiğimiz anlamıyla canlılık var olduğu sürece çeşitlilik de kaçınılmaz bir gerçek olacaktır.

Ne var ki kimi zaman çevresel faktörlere bağlı olarak da (örneğin epigenetik mekanizmalar dolayısıyla veya modifikasyonlar yoluyla) proteinlerde veya fiziksel özelliklerde çeşitlilik görülebilir. Ancak bunların evrimsel anlamda kalıtsal olmadığı ve evrimsel sürece dikkate değer bir etkisi bulunmadığı hatırlanmalıdır. Bu nedenle çoğu zaman çeşitlilikten söz ederken evrimsel sürece doğrudan etki eden, kalıtsal çeşitlilikten söz ederiz.

Dikkatli ve eğitimli bir gözün canlı türleri içerisinde göreceği çeşitlilik, dikkatli ve eğitimli olmayan gözlere çoğu zaman şaşırtıcı gelecektir. Bu çeşitliliği bizzat tanımıyor olsa da insanlar, evrimin türleri başka türlere değiştirebilen bir doğa yasası değil de, tür içi çeşitliliği arttıran bir olgu olarak görmeye de meyillidirler. Bu yaklaşım tamamen hatalıdır. İşte bu nedenlerle evrimde çeşitliliği anlamanın en iyi yolu, evrim mekanizmalarını bir bütün olarak anlamaktır. Eğer konuyu en başından öğrenmek isterseniz, Evrim Mekanizmaları yazı dizimizi veya Evrim Kuramı ve Mekanizmaları kitabımızı baştan sona okumanızı tavsiye ederiz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu makalemizde, çeşitliliğin (varyasyonların) ne olduğu, nasıl oluştuğu, seçilim ile ilişkisi ve dolayısıyla evrim içerisindeki yerini detaylıca incelemeye çalışacağız. Eğer "Çinliler" gibi belirli gruplarda neden çeşitlilik daha azmış gibi algıladığınızı merak ediyorsanız veya insan-harici türlerin insanlar kadar çeşitli olmadığını düşünüyorsanız, buradaki yazımızı okumanızı tavsiye ederiz.

Tür İçi Çeşitlilik ve Evrim

Her bir türün, her bir özelliği için çok sayıda çeşitlilik parametresi tanımlamak mümkündür. Örneğin insanlara iyi bakın ve varyasyonları görmeye çalışın. Ne kadar çok olduğunu ve doğada nasıl farklı işlevleri olacağını ve dolayısıyla doğada o bireye nasıl avantajlar ve dezavantajlar sağlayabileceğini düşünmeye çalışın.

Aslında evrimi insan örneği üzerinden anlatmak çok iyi bir tercih değil; çünkü insanlar bilim ve teknoloji sayesinde evrimin ana motoru olan Doğal Seçilim'in büyük oranda üstesinden gelmeyi başarmış bir hayvan türüdür. Dolayısıyla insan evrimi günümüzde çok daha dağınık bir şekilde yaşanmaktadır.

Yine de insanlarda evrimin izlerini körelmiş organlarda ve insanlık tarihinin daha yakın geçmişteki evriminde görebiliyoruz. Yani insanda da, diğer tüm canlılarda olduğu gibi çok geniş bir genetik varyasyon vardır. Bu varyasyon, vahşi doğada yaşıyor olsaydık bize ciddi avantajlar ve dezavantajlar sağlayacaktı. Bunların seçilmesi ve elenmesi sonucu, nesillere aktarılan genlerin frekansı değişecekti. Böylece tür, farklılaşacaktı. İşte bu evrimdir!

Aslında şu anda da bu oluyor. Sadece daha yavaş ve daha sessizce. İnsan, vahşi doğadan kendini izole ederek evrimini yavaşlattı; ancak asla durduramadı ve muhtemelen hiçbir zaman da durduramayacak (mekanizmaların bazılarının basitçe durdurulamaz olmasından ötürü).

Tüm Reklamları Kapat

İnsanlarda Sadece Yüz Özelliklerinde Görülen Çeşitlilik

Şimdi soralım: İnsanlar arası biyolojik farklılıklar/çeşitlilikler listesi yapacak olsanız, kaç madde sayabilirdiniz? Bir deneyelim ve bunu sadece insan yüzüyle sınırlandıralım:

  • Saç rengi/tonu
  • Saç kalınlığı
  • Saç uzunluğu
  • Saç dökülme miktarı
  • Saç sertliği
  • Saç kırılganlığı
  • Saç esnekliği
  • Saç kimyasal kompozisyonu
  • Saç biçimi/şekli
  • Saç folikül aralığı/sıklığı
  • Saç folikül derinliği
  • Alın kırışıklığı
  • Alın genişliği
  • Alın uzunluğu
  • Alın yüzey pürüzlülüğü
  • Şakak çıkıklığı/derinliği
  • Kaş kalınlığı
  • Kaş uzunluğu
  • Kaş karakteristik açısı
  • Kaş kıllılık oranı
  • Kaş ayrıklığı (tek kaşlılık)
  • Göz rengi
  • Göz büyüklüğü
  • Gözler arası yakınlık
  • Gözün yüz içerisindeki yüksekliği
  • Gözün kenar açıları
  • Gözün yuvarlaklığı
  • Kirpik uzunluğu
  • Kirpik kalınlığı
  • Kirpik kıvrım miktarı
  • Kirpik dökülme/seyrelme ve hatta kirpik sahibi olma/olmama durumu
  • Yanak dolgunluğu/Elmacık kemiği çıkıklığı
  • Yanak içi çöküklüğü
  • Burun büyüklüğü
  • Burun kıvrıklığı
  • Burnun yüz içerisindeki konumu
  • Burun ucunun sivriliği
  • Burun deliklerinin genişliği
  • Burun içi kemiğin çıkıklığı
  • Filtrum (Dudak-burun arası çöküntü) derinliği
  • Filtrum genişliği
  • Ağız büyüklüğü
  • Ağız genişliği
  • Ağız kenar açıları
  • Dudak kalınlığı
  • Dudak uzunluğu
  • Dudak karakteristik açıları
  • Çene çıkıklığı
  • Çene büyüklüğü
  • Çene göçüklük miktarı
  • Çene sertliği
  • Dil uzunluğu
  • Dil kıvraklığı
  • Diş parlaklığı
  • Diş sertliği
  • Deri rengi/tonu
  • Deri kalınlığı
  • Deri deliklilik oranı
  • Deri kıllılık oranı
  • Kulak kepçeliği
  • Kulak büyüklüğü
  • Kulak karakteristik açıları
  • Kulak memesi yapışıklığı
  • Kulak memesi büyüklüğü
  • Kulak kıkırdak doku sertliği

Bunlar anlık olarak, üzerinde çok fazla kafa yormadan çıkardığımız ve sadece görsel ile dokunsal duyularımıza hitap eden parametrelerdir. Eğer ki buna fizyolojik, yani bu yapılar içerisindeki biyokimyasal olaylar arasındaki farklılığı da dahil edersek, kolayca görürüz ki sadece insan türünün yüzü için çıkarabileceğimiz listenin uzunluğu akıl almaz olacaktır.

İnsanda genel çeşitliliğe dair bir çizim
İnsanda genel çeşitliliğe dair bir çizim

Bunlar sırf listeyi uzatmak için yazılmış özellikler değildir. Hemen hemen hepsi çevresel koşullardan etkileniyor olsa da, birçoğunun genetik altyapısı oldukça iyi bir şekilde bilinmekte ve araştırılmaktadır. Dolayısıyla hemen hemen her biri, evrimsel açıdan anlamlı olabilecek, gelecek nesilleri etkileyebilecek, dolayısıyla evrime yön verebilecek genetik bir altyapıya sahiptir.

İnsanlarda kulak yapısı bakımından çeşitlilik... Kimi zaman çeşitlilikteki ufacık farklılıkların evrimsel bir anlamının nasıl olabileceği kafalarda soru işareti bırakabilmektedir. Örneğin yukarıdaki fotoğraftaki kulak yapıları arasındaki farklılıklar nasıl olur da evrimsel olarak avantaj ya da dezavantaj sağlayabilir? Bu durum da, kendi türümüzün gözlerinden, son derece kısıtlı bir bakış açısına sahip olmaktan kaynaklanmaktadır. Vahşi doğada en ufak farklılıklar bile hayatta kalıp kalmayacağınızı belirleyebilir. Örneğin kulak yapınızdan ötürü belli frekanstaki sesleri birazcık daha iyi yakalayabilirseniz hayatta kalma şansınız %1 oranında artabilir. Bu %1'lik artış tek başına oldukça etkisiz gözükebilir; fakat 1000 nesil boyunca süregelen %1'lik avantaj, çok ciddi farklılaşmaların önünü açabilmektedir. Dahası, kulak şekli gibi bir özellik sadece hayatta kalma değil, üreme konusunda da avantaj sağlayabilir. Sonuçta bireyler birbirlerini ilk etapta genel fiziksel özelliklerine göre seçmektedirler ve buna bağlı olarak onlarla üremektedirler. Vücudumuzun ve organlarımızın şekilleri, cinsel tercihlere de yön verebilmekte, dolayısıyla Cinsel Seçilim aracılığıyla evrime doğrudan etki edebilmektedir.
İnsanlarda kulak yapısı bakımından çeşitlilik... Kimi zaman çeşitlilikteki ufacık farklılıkların evrimsel bir anlamının nasıl olabileceği kafalarda soru işareti bırakabilmektedir. Örneğin yukarıdaki fotoğraftaki kulak yapıları arasındaki farklılıklar nasıl olur da evrimsel olarak avantaj ya da dezavantaj sağlayabilir? Bu durum da, kendi türümüzün gözlerinden, son derece kısıtlı bir bakış açısına sahip olmaktan kaynaklanmaktadır. Vahşi doğada en ufak farklılıklar bile hayatta kalıp kalmayacağınızı belirleyebilir. Örneğin kulak yapınızdan ötürü belli frekanstaki sesleri birazcık daha iyi yakalayabilirseniz hayatta kalma şansınız %1 oranında artabilir. Bu %1'lik artış tek başına oldukça etkisiz gözükebilir; fakat 1000 nesil boyunca süregelen %1'lik avantaj, çok ciddi farklılaşmaların önünü açabilmektedir. Dahası, kulak şekli gibi bir özellik sadece hayatta kalma değil, üreme konusunda da avantaj sağlayabilir. Sonuçta bireyler birbirlerini ilk etapta genel fiziksel özelliklerine göre seçmektedirler ve buna bağlı olarak onlarla üremektedirler. Vücudumuzun ve organlarımızın şekilleri, cinsel tercihlere de yön verebilmekte, dolayısıyla Cinsel Seçilim aracılığıyla evrime doğrudan etki edebilmektedir.

Çeşitlilik, Her Yerde!

Sadece insanlarda da değil, çeşitliliği bütün türlerde görebilmekteyiz. Domates dediğimizde aklınıza gelen ilk görüntü, muhtemelen aşağıdaki gibi bir şey olacaktır:

Tüm Reklamları Kapat

Bu oldukça normaldir, zira Google Görseller'e "domates" ya da "tomato" diye yazıp aratacak olursanız, karşınıza buraya tıkladığınızda görebileceğiniz sonuçlar gelecektir ve bunların her biri, birbirine benzeyen, "klasik" ve en fazla tüketilen "domates" bitkisinin fotoğraflarıdır. 

Fakat domates gibi sıradan bir bitki bile bundan çok daha fazlasıdır:

Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz her canlı, günümüze ait Solanum lycopersicum adı verilen ve "domates" olarak bilinen türe aittir. Aynı türe ait 47 farklı çeşidin fotoğraflanmasıyla elde edilmiş bir görüntüdür (tek bir çeşitten birden fazla gösterilmektedir). Sanıyoruz ki domates bitkisine ait çeşitlilik tartışılmaz bir şekilde görülebilmektedir. Bu farklılıklar, genetik varyasyonların (çeşitliliğin) kimi zaman Yapay Seçilim yoluyla üzerine gidilmesi sonucu çoğalması, kimi zamansa doğrudan fotoğraflanması sonucu elde edilmiştir. Yani buradaki her bir varyasyon, özellikle seçildiği için bu kadar farklı olmamıştır. Tıpkı insan ortalama boyunun 1.75m civarında olmasına rağmen, 2.15m'lik bireylerin ortaya çıkabilmesi; halbuki bu yönde bir seçilim olmaması gibi...

Bilimsel adı Liguus fasciatus olan bu deniz minarelerinin hepsi aynı türe aittir. Ancak dikkatli incelendiğinde ve hatta yüzeysel bir bakışla bile, tür içerisindeki envai çeşitlilik kolayca görülebilir. Bu çeşitlilik, eşeyli üremeden ve genel olarak canlı genetiği üzerinde etki eden çeşitliliğe sebep olan Evrim Mekanizmaları'ndan kaynaklanmaktadır. Örneğin sarı kumlar üzerinde doğan, yukarıdaki fotoğraftaki bireylerden, sadece kumlara uygun renkte olanlar hayatta kalabilecek (en azından şansları çok daha yüksek olacak), geri kalan hepsi ya da büyük bir kısmı elenecek ve kendilerini koyu yapan genlerin yavrulara aktarımına engel olacaktır. Bu şekilde süregelen seçilim, söz konusu farklılıkları öylesine net görülecek bir biçimde vurgulamıştır ki, artık yukarıdaki kabukluların her biri ayrı birer alt tür olarak görülmektedir. Yani coğrafi izolasyon altında olan çeşitlilik unsurları (ki bunlar biyolojik ırkları oluşturmaktadır), sürekli farklı yönlerde olan seçilim baskıları altında türleşme yoluna gitmişlerdir. Henüz bu türleşme tamamlanmış değildir, bu nedenle henüz "alt tür" olarak anılmaktadırlar. Ancak bu şekilde devam edecek olursa, yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz tek bir kabuklu türünden, bir dolu yepyeni tür evrimleşmiş olacaktır!
Bilimsel adı Liguus fasciatus olan bu deniz minarelerinin hepsi aynı türe aittir. Ancak dikkatli incelendiğinde ve hatta yüzeysel bir bakışla bile, tür içerisindeki envai çeşitlilik kolayca görülebilir. Bu çeşitlilik, eşeyli üremeden ve genel olarak canlı genetiği üzerinde etki eden çeşitliliğe sebep olan Evrim Mekanizmaları'ndan kaynaklanmaktadır. Örneğin sarı kumlar üzerinde doğan, yukarıdaki fotoğraftaki bireylerden, sadece kumlara uygun renkte olanlar hayatta kalabilecek (en azından şansları çok daha yüksek olacak), geri kalan hepsi ya da büyük bir kısmı elenecek ve kendilerini koyu yapan genlerin yavrulara aktarımına engel olacaktır. Bu şekilde süregelen seçilim, söz konusu farklılıkları öylesine net görülecek bir biçimde vurgulamıştır ki, artık yukarıdaki kabukluların her biri ayrı birer alt tür olarak görülmektedir. Yani coğrafi izolasyon altında olan çeşitlilik unsurları (ki bunlar biyolojik ırkları oluşturmaktadır), sürekli farklı yönlerde olan seçilim baskıları altında türleşme yoluna gitmişlerdir. Henüz bu türleşme tamamlanmış değildir, bu nedenle henüz "alt tür" olarak anılmaktadırlar. Ancak bu şekilde devam edecek olursa, yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz tek bir kabuklu türünden, bir dolu yepyeni tür evrimleşmiş olacaktır!

Bu domates fotoğrafları üzerinden şunu anlatmak istiyoruz: Eğer ki bir türe ait tek bir canlının fotoğrafına bakarsanız, ya da sadece aklınıza gelen ilk imgeyle yetinecek olursanız, tür içerisindeki bireyler arasındaki farkları ve çeşitliliği görmeniz elbette mümkün olmayacaktır. Ancak bu fotoğraftaki gibi, birbiriyle aktif olarak çiftleşebilen ya da çiftleşme potansiyeli olan, yani aynı türe ait farklı bireyleri bir araya getirirseniz, bir anda tür içi çeşitliliğin ne kadar engin olduğunu görebilmeye başlarsınız. Bu da, evrimin seçilim mekanizmalarının üzerinde çalışabileceği ne kadar fazla malzemenin doğada bulunduğunu görmenizi sağlayacaktır. İşte bu malzeme, yani "çeşitlilik", evrimin çeşitlilik mekanizmaları sayesinde sürekli olarak var edilir.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Aşçı Ne Yapar?

Tava sıccaak, dikkaaaat!
Aşçı ve kocaman ekibi mutfakta! Harıl harıl çalışıyor, kesiyor, çırpıyor, yoğuruyor, pişiriyor ve restorana gelenlere damak çatlatan yemekler hazırlıyorlar. Aşçı bir tat ve baharat uzmanı! Değişik yemekler deniyor, farklı malzemeler kullanarak yepyeni yemek tarifleri ortaya çıkarıyor. Mmmm, çok lezzetli bir iş!
İŞTE SANA AŞÇILAR VE MUTFAK SIRLARI HAKKINDA HARİKA BİLGİLERLE DOLU BİR KİTAP.

Devamını Göster
₺56.00
Aşçı Ne Yapar?

Yukarıda, Harmonia axyridis türüne ait çeşitliliği görmektesiniz. Fotoğrafta, ana nesilden (sol üst köşe) sonra, 5 nesilde oluşan farklı canlılar görülmektedir. Hepsi aynı türe aittir ve aralarında doğrudan akrabalık ilişkisi vardır; ancak kolayca görebileceğiniz gibi büyük bir fiziksel çeşitlilik söz konusudur. Bu çeşitlilik, bu böceklere yaşadıkları ortamdaki kamuflaj veya Cinsel Seçilim'deki seçim unsurları konusunda avantaj veya dezavantaj sağlayacaktır.
Yukarıda, Harmonia axyridis türüne ait çeşitliliği görmektesiniz. Fotoğrafta, ana nesilden (sol üst köşe) sonra, 5 nesilde oluşan farklı canlılar görülmektedir. Hepsi aynı türe aittir ve aralarında doğrudan akrabalık ilişkisi vardır; ancak kolayca görebileceğiniz gibi büyük bir fiziksel çeşitlilik söz konusudur. Bu çeşitlilik, bu böceklere yaşadıkları ortamdaki kamuflaj veya Cinsel Seçilim'deki seçim unsurları konusunda avantaj veya dezavantaj sağlayacaktır.

Aynı durum diğer türler için de aynen geçerlidir: Örneğin "sincap" dendiğinde, popüler kültür ve geçmişteki bilgilerimizden kaynaklanan bir "sincap" figürü kafamızda canlanır. Bu hayali sincap figürü üzerinde çeşitlilik görmekte zorlanırız, çünkü sincaplar üzerine kafa yormadığımız gibi, yeterli miktarda gözlem geçmişimiz de bulunmamaktadır. Fakat sincapların kafatası büyüklüğünden şekline, burun yapısından göz ayrıklığına, bıyıklılıktan diş uzunluğuna, kol uzunluğundan kuyruk kalınlığına kadar yüz binlerce ve milyonlarca farklı özellik açısından çeşitlilik bulunmaktadır.

Donax variabilis isimli bu tür içerisindeki çeşitlilik de net olarak görülebilmektedir. Bir araştırmacı veya konunun uzmanı, ayrıntılı bir inceleme yaparak kabuklar arasında yüzlerce farklılık tespit edebilir: çizgilerin kalınlığı, çizgilerin dağılımı, çizgilerin açısı, kabuk kalınlığı, kabuk içi elementler, çizgiler arası uzaklık ve daha nicesi...
Donax variabilis isimli bu tür içerisindeki çeşitlilik de net olarak görülebilmektedir. Bir araştırmacı veya konunun uzmanı, ayrıntılı bir inceleme yaparak kabuklar arasında yüzlerce farklılık tespit edebilir: çizgilerin kalınlığı, çizgilerin dağılımı, çizgilerin açısı, kabuk kalınlığı, kabuk içi elementler, çizgiler arası uzaklık ve daha nicesi...

Üstelik bu, tek bir tür içerisinde geçerlidir. "Sincap" deyip geçtiğimiz şey, Sciuridae isimli bir taksonomik ailenin adıdır. Bu aile içerisinde 58 farklı cins, 285 civarında farklı tür bulunmaktadır. Bunların her birisi de, farklı özellik parametrelerinin (değişkenlerinin) öbeklenmesine bağlı olarak oluşturulmuş gruplardır. Bu canlıların neredeyse her biri, birbirinden öylesine farklı olacak biçimde evrimleşmiştir ki, artık birbirleriyle çiftleşmeleri bile imkansızdır.

Çeşitlilik Parametreleri, Evrime Malzeme Yaratır!

Yukarıda insanlar ve diğer türler için sözünü ettiğimiz çeşitlilik parametreleri (değişkenleri) değiştikçe, bireyin (en azından yüzünün) görüntüsü değişecektir. Bu farklılık miktarı, tür içi çeşitliliğin ana kaynağıdır. Bu farklılığa neden olan iki unsur vardır: genler ve çevre. Çevrenin durumu kaotik bir biçimde değiştiği için bunun etkisini takip etmek zordur. Fakat genler, bireyin her bir hücresinde bulunan yapılar olarak, evrimde doğrudan takip edilebilir birimlerdir.

Bu birimlerdeki (genlerdeki) değişimler, uzun vadede canlının görünümünü etkileyecektir. Yani tür içi ve türler arası çeşitlilikte şunu anlamak gerekiyor: Bu çeşitlilik anlamsız değildir; evrimsel olarak büyük öneme sahiptir. Tür içerisinde gördüğünüz bu envai çeşitlilik, bu canlılara yaşadıkları ortamlarda farklı avantajlar ve dezavantajlar sağlamaktadır. Bazı çeşitlilik kaynakları belli bir zaman ve mekanda belli bir canlıya avantajlar sağlarken, bazı diğerleri dezavantajlar sağlayacaktır. Bireyler, barındırdıkları avantaj ve dezavantajlara bağlı olarak sürekli bir seçilim baskısı altındadır. Dezavantajları avantajlarına üstün gelenler ölürler veya üreyemezler. Böylece yok olurlar ve kendilerini dezavantajlı kılan söz konusu genler de popülasyonun gen havuzundan silinmiş olur. Öte yandan avantajlı özellikleri, dezavantajlarına baskın gelen bireyler daha kolay hayatta kalır ve daha fazla ürerler. Böylece gelecek nesillerde, kendilerini güçlü kılan genler de daha fazla bulunmuş olur.

Yani çeşitlilik tek başına evrim değildir; ancak çeşitlilik üzerine seçilim baskılarının etki etmesi sonucunda canlı popülasyonlarının gen havuzları sürekli olarak değişir. Bu da, evrimin ta kendisidir! Çeşitlilik olmaksızın evrimden söz etmek mümkün değildir; ancak seçilim olmaksızın da çeşitliliğin evrimsel herhangi bir anlamı olmayacaktır (ya da çok kısıtlı bir düzeyde olacaktır).

Domates örneği üzerinden gidecek olursak, genetik sebeplerden ötürü belli bir coğrafi bölgede bu domateslerin her biri oluşabilir; ancak sadece o bölgeye uygun olanlar hayatta kalabilecektir. Çeşitlilik, ortama bağlı olarak sürekli olarak seçilir ve ayakta kalmayı başarabilenler, bir sonraki nesli de büyük oranda oluşturacak olan genleri aktarırlar.

İşte bu durum, biz insanlara bazı müdahale fırsatları da sunar. Örneğin canlıların genleriyle oynayarak onları normalde hayatta kalamayacakları ortamlarda hayatta tutmayı ve üretmeyi başarabiliriz. Böylece sadece kısıtlı bölgelerde, sınırlı miktarlada bulunan besinleri çok daha geniş coğrafyalarda üretmemiz mümkün olabilir. Moleküler biyologlar, genetik mühendisliği teknolojilerini kullanarak canlıların genlerini, canlının kendisine zarar vermeden değiştirmeye çalışırlar ve bunu başardıklarında oluşan genetiği değiştirilmiş organizmalar, atalarına nazaran çok daha güçlü olabilmektedir. Benzer şekilde, genetik üzerinde etkisi olmayan bazı ilaçlarla sadece bireye etki eden, soy hattını değiştirmeyen modifikasyonlar yaratılabilir. Böylece türün bulunduğu bölgede güçlenmesi ve hayata tutunmasının kolaylaşması sağlanabilir. Bu modifikasyonlar genlere geçemez, dolayısıyla evrimsel bir anlamı yoktur; fakat biz insanların amaçlarımıza ulaşmamıza katkı sağlayabilir.

Çeşitlilik, Modifikasyon ve Adaptasyon

Burada, modifikasyonlar ile adaptasyonlar arasındaki farkı vurgulamakta fayda var: Çeşitliliğin büyük bir kısmı, evrimsel sürece doğrudan ya da dolaylı olarak neredeyse her zaman katkı sağlamaktadır. Modifikasyonlar, türün bir tek nesli içerisinde, doğumdan ölüme kadar gerçekleşen değişimlerdir. Örneğin bir insanın kas çalışması sonucu kaslanması bir modifikasyon örneğidir ve yavrulara aktarılmaz, doğan yavru "kaslı" veya "daha kaslı" doğmaz. Dolayısıyla bir canlının ömrü içerisinde "çalışarak, zorlayarak, emek harcayarak" kazandığı özellikler, genetik olarak gelecek nesillere aktarılamaz (epigenetiğin sınırlı ve nadir etkileri burada göz ardı edilmektedir)! 

Buna karşılık, birikimli seçilim sonucu, ortamdaki en uyumlu canlıların hayatta kalıp üremeleri ve genlerini yavrularına aktarmaları sonucunda yavruların ortama daha uygun özellikteki genlerle doğmaları adaptasyon örneğidir. Yani bünyesinde var olup da kendisini ortama uyumlu kılan genlerden ötürü daha uzun hayatta kalabilen ve üreyebilen canlılar, kendilerini uyumlu kılan bu genleri doğrudan gelecek nesillere aktarabilecektir.

Bu genlerdeki değişimler "çalışma, zorlama, emek harcama" ile meydana gelmez. Mutasyonlar, transpozonlar, gen çaprazlanmaları (crossing-over), vb. ile meydana gelirler. Yani genin evrimsel olarak anlamlı bir çeşitlilik yaratabilmesi için, bireyin üreme hücrelerinde veya genetik aktarım sırasında görev alan üreme hücrelerinde, zigotta (sperm ve yumurtanın birleşmesi sonucu oluşan ilk hücrede), bu zigottan oluşacak ilk birkaç embriyo hücresinde değişmek zorundadır. Bu değişimler doğrudan genleri değiştirdiği için, soy hatları boyunca kalıtılabilir olacaktır. Bunlardan da en uyumluları seçilerek, popülasyon içerisinde daha sık görülmeye başlayacaktır. İşte çeşitlilik ile seçilim arasındaki ilişki budur ve bu ilişkiden doğan uyarlanmalara da adaptasyon adı verilir.

Tüm Reklamları Kapat

Bireyin ömrü içerisindeki değişimler olan modifikasyonlar evrime doğrudan olmasa da, dolaylı olarak etki edebilirler. Örneğin eğer insan vahşi doğada yaşıyor olsaydı, göbekli ve hantal bir insana nazaran kaslı ve atik bir insanın hayatta kalması daha kolay olabilirdi. Ancak modifikasyonların evrimsel bir anlamı olmayışı, bu bireylerin özelliklerinin doğrudan yavrularına aktarılamayacak olmasıdır. Elbette kültürel aktarım mekanizmalarıyla bir sürerlilik sağlanabilir: Örneğin sportif bir birey, yavrusunu da sportif olacak bir şekilde eğitebilir. Fakat bu "sportiflik" özelliği, her zaman genetik bir alt yapıya sahip olmayabileceği için, yavrunun sportif olarak eğitilmesi sadece geçici ve kısa dönem bir etkidir. Evrimsel bir anlam taşımaz. Soy hattı içerisinde kısa bir sürede bu etki ortadan kalkabilir; zira her sportif birey, yavrusunu sportif olmaya yönlendirmez. Öte yandan genetik alt yapısı bulunan özelliklerden kaçış yoktur. Saç renginiz kahverengiyse, buna ait genlerin en azından yarısını yavrularınıza aktarmak zorundasınız. Bunun başka bir alternatifi ya da tercihe/isteğe dayalı durumu bulunmamaktadır. 

Uzun lafın kısası evrimde bizi ilgilendiren çeşitlilik kaynakları, sonradan ömür içerisinde kazanılan nitelikler olan modifikasyonlardan ziyade, genetik yolla doğuştan kazandığımız çeşitliliktir. Bu çeşitliliğin evrimsel bir anlamı olabilmesi için de, seçilimin etkisi bulunmak zorundadır. Salt bir çeşitlilik (örneğin ortalamanın 1.80m olduğu bir boy dağılımında 2.15m doğmak), tek başına anlamlı bir çeşitlilik değildir. Ne zaman ki evrimsel seçilim mekanizmaları daha uzun boylu olanları çevre şartlarının değişimine bağlı olarak seçer veya eler, dolayısıyla buna bağlı olarak 2.15m olanların popülasyon içerisindeki dağılımı artar veya azalır, işte o zaman evrimsel bir değişimden söz etmeye başlarız. Bu şekilde seçilim ve elenme yoluyla canlıların ortamlarına adapte olmalarına adaptasyon diyoruz. Buna bağlı olarak canlıların özelliklerinin popülasyon içerisindeki görülme sıklıklarının değişimine ise evrim diyoruz. Dolayısıyla buradaki yazımızda da izah ettiğimiz gibi, önce çeşitlilik oluşur, sonra seçilim devreye girer, sonra adaptasyon meydana gelir ve tüm bu sürece evrim adı verilir. 

Bazı kaynaklara göre evrim adaptasyonların bir sonucu olarak da görülebilmektedir. Bu bakış açısı da büyük oranda doğrudur. Ancak teorik çerçevede hatalıdır: Teorik olarak adaptasyon dediğimiz özellikler, Doğal Seçilim'in ürünü olan özelliklerdir. Evrim ise, genlerin ve alellerin popülasyon içerisindeki dağılım sıklığının nesiller içerisinde değişmesidir. Gen/alel sıklığını (frekansını) nesiller içerisindeki her değişimi Doğal Seçilim'in ürünü değildir. Örneğin Genetik Sürüklenme veya Göçler de popülasyon içi gen sıklığını nesiller içerisinde değiştirir. Ancak bu değişimden doğan özellikler, evrimsel analiz dahilinde "adaptasyon" olarak kabul edilmezler; çünkü adaptasyon sağlamak amacıyla Doğal Seçilim tarafından seçilme/elenme yoluyla ortaya çıkmış özellikler değildir. Bu çok teknik bir ayrıntı olmakla birlikte, evrimsel biyolojinin teknik temelde öğrenilmesi açısından faydalıdır.

İlk Çeşitlilik Ne Zaman Oluştu?

Evrim Ağacı olarak buradaki yazımızda da kısaca anlattığımız gibi, evrim ve çeşitlilik arasında döngüsel bir ilişki varsa, ilk çeşitlilik nasıl var olmuştur? Bu, evrime ve bilime karşı olan insanların sıklıkla başvurdukları bir sorudur. Amaç, bilimi savunan kişileri "dairesel mantıklama" (İng: "circular reasoning") mantık hatasına düşürmektir. Yani kurgulanmış bir tuzaktır. 

Tüm Reklamları Kapat

Yapmaya çalıştıkları basitçe şudur: Eğer ki seçilim, çeşitlilik içerisinden yapılan doğal ya da cinsel seçimlerle olmaktaysa, o zaman ilk çeşitlilik ne zaman olmuştur? Sordukları soru budur, amaçları ise sorunun sorulduğu kişiye "Aa, hakikaten ya, ortada çeşitlilik olmazsa seçilim olmaz, seçilim olmazsa evrim, dolayısıyla çeşitlilik olmaz." dedirtmek, hatta "Evet, evrim bunu açıklayamaz." dedirtmektir. Bu masum olmayan çabadan kaynaklı problemler, Karl Popper gibi filozofların bile evrimi anlamasını zorlaştırmıştır.

Evrimi döngüsel mantık safsatalarına indirgemeye çalıştıkları kişilerin düştüğü çok sayıda hatadan biri, çeşitliliğin oluşum mekanizmalarını kavramadan, Evrim Mekanizmaları'nı birbirinden ayırt etmeden ve konuya tamamen yabancı olmalarına rağmen yargılayıcı sonuçlara varma çabalarıdır. Kitabımızda da detaylarına yer verdiğimiz gibi, Evrim Mekanizmaları iki ana kategoride incelenmektedir: Seçilim Mekanizmaları ve Çeşitliliğe Sebep Olan Mekanizmalar (ya da kısaca Çeşitlilik Mekanizmaları). Bunu yapmamızın sebebi, doğanın bu şekilde ikili çalışması ve evrimin bu şekilde süregelmesindendir.

Yukarıdaki fotoğrafta bir Anthurium warocqueanum türü içerisindeki çeşitlilik görülmektedir. Yaprak damarlarının dağılımı, kalınlığı, yaprak ayasının genişliği, yaprağın dkey kalınlığı, sap bağlantıları ve daha nice özellik, bitkiler içerisindeki çeşitliliğin parametreleridir.
Yukarıdaki fotoğrafta bir Anthurium warocqueanum türü içerisindeki çeşitlilik görülmektedir. Yaprak damarlarının dağılımı, kalınlığı, yaprak ayasının genişliği, yaprağın dkey kalınlığı, sap bağlantıları ve daha nice özellik, bitkiler içerisindeki çeşitliliğin parametreleridir.

Genetik materyalin oluşmasından sonra, seçilim mekanizmaları ile çeşitlilik mekanizmaları birbirlerinden bağımsız; ancak birbirleriyle ilişki halinde ilerlemektedir. Bu ne demektir? Birbirlerinden bağımsız çalışırlar, çünkü etki etme yöntemleri arasında hiçbir bağlantı bulunmamaktadır. Örneğin mutasyonların ya da transpozonal sıçramaların var olabilmesi ve işleyebilmesi için Doğal Seçilim'e ihtiyaç yoktur. Mutasyonlar, her zaman vardı, vardır, var olacaktır. Etrafta radyasyon ve çeşitli mutajen kimyasallar var olduğu sürece, mutasyonlar var olmak zorundadır. Bunun için Doğal ya da Cinsel Seçilim'in etkisine gerek yoktur. Benzer şekilde Doğal Seçilim'in işleyebilmesi için mutasyonlara ihtiyaç yoktur. Ortada canlıların ve bu canlıların yaşadıkları değişken bir ortamın varlığı yeterlidir. 

Öte yandan bu iki mekanizma grubu arasında bir ilişki de vardır. Belki seçilim mekanizmaları mutlak bir çeşitlilik olmadan da çalışabilmektedir; ancak zaten çeşitlilik mekanizmaları, canlılığın ilk adımından beri fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak her an etki ettiği için, az ya da çok bir çeşitliliğe sebep olmaktadır. Dolayısıyla ilk çeşitlilik, canlılığın oluşmasıyla başlamıştır. Bu, canlılar ile cansızlar arasında temelde hiçbir fark olmadığı gerçeğini de bir başka açıdan desteklemektedir. Canlılık, cansızlık içerisindeki bir "çeşitlilik" gibidir. Canlılar, varlığın bir varyasyonudur, tıpkı cansızlar gibi. Bunu görebilmek, doğayla ilgili algıların çok daha güçlenmesini sağlayacaktır.

Tüm Reklamları Kapat

Dolayısıyla, ilk canlılıktan başlayan çeşitlilik, türler arasındaki envai çeşitliliğe doğru evrimleşmiştir ve her an, her saniye evrimleşmeye devam etmektedir. Bir tür, her an, her doğumda, bulunulan ortama çeşitli özelliklere sahip, birbirinden farklı canlılar verebilecektir. Bu canlıların bulunulan ortamdaki seçilimi sayesinde, çeşitliliğin avantajlı versiyonları geleceğe genlerini aktarabilecek, diğerleri elenerek yok olacaktır. Evrim, basitçe bu çeşitliliğin birikimli olarak ilerlemesinden ibarettir.

Sonuç

Tüm bunlar ışığında da şunu söyleyebiliriz: Genetik ve fiziksel unsurlarla canlılar içerisinde varyasyon (çeşitlilik) oluşmaktadır ve bu oluşum, bulunulan doğadan neredeyse tamamen bağımsızdır. Ancak o varyasyonun doğa içerisindeki uyum başarısını (İng: "fitness"), doğumdan ya da gelişimden sonraki koşullar belirleyecektir.

Tıpatıp aynı özelliklere sahip tek yumurta ikizlerinden biri, bir ortamda oldukça başarılı olabilirken, diğeri bir başka ortamda ölebilecektir. Çünkü genetik özellikler fiziksel özellikleri çerçeveler, çevre bu özellikleri şekillendirir; ancak bu son özelliklerin çevreye ne kadar uyumlu olduğu, o andaki çevre koşulları ile belirlenir. Çevre koşullarının tam tersine dönmesi, yüzyıllardır aşırı uyumlu ve başarılı yaşayan bir türün, ortamıyla bir anda uyumsuzlaşmasına ve kısa sürede yok olmasına sebep olabilir. Dolayısıyla ortamına çok iyi kamufle olmuş bir hayvanın sonsuza kadar bu şekilde kalacağını düşünmek, ciddi bir hata olacaktır.

Çeşitliliğin evrimdeki yeriyle ilgili bir diğer açıdan yaklaşımımızı buradaki yazımızdan okuyabilirsiniz. Eğer "Çinliler" gibi belirli gruplarda neden çeşitlilik daha azmış gibi algıladığınızı merak ediyorsanız veya insan-harici türlerin insanlar kadar çeşitli olmadığını düşünüyorsanız, buradaki yazımızı okumanızı tavsiye ederiz.

doi: 10.47023/ea.bilim.271

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
24
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 7
  • Bilim Budur! 7
  • Muhteşem! 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 11. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 05/12/2022 07:23:32 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/271

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Cinsiyet Araştırmaları
Beyaz
Kök Hücre
Irk
Çiftleşme
Yeme
İnsanın Evrimi
Etoloji
Besin Değeri
Halk Sağlığı
Kedigiller
Retrovirüs
Sahte
Köpekbalığı
Video
Komplo
Maske Takmak
Yapay Zeka
Böcek
Seçilim
İklim
Amerika
Davranış
Savunma
Hukuk
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?. (8 Kasım 2011). Alındığı Tarih: 5 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/271 doi: 10.47023/ea.bilim.271
Bakırcı, Ç. M. (2011, November 08). Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?. Evrim Ağacı. Retrieved December 05, 2022. from https://doi.org/10.47023/ea.bilim.271
Ç. M. Bakırcı. “Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 08 Nov. 2011, https://doi.org/10.47023/ea.bilim.271.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Çeşitlilik Nedir? Varyasyonlar, Evrimsel Süreçte Neden Önemlidir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 08, 2011. https://doi.org/10.47023/ea.bilim.271.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.