Yasın Son Günü Ne Zamandı?

Birisi hayatını kaybediyor. Cenaze oluyor, insanlar geliyor, eller sıkılıyor, sarılınıyor, bir şeyler yeniliyor, bir şeyler söyleniyor. "Başınız sağ olsun, mekanı cennet olsun, geçmiş olsun." Kelimeler aynı, sesler farklı, ama kalıp değişmiyor çünkü o anlarda insan ne söyleyeceğini bilmiyor, kalıp bir kılavuz gibi işlev görüyor. Tutunacak bir şey.

Sonra insanlar dağılıyor. Üç gün, beş gün, belki bir hafta. Etraf kalabalık, telefon çalıyor, kapı açılıyor. Bir akış var, bir hareket var, bir şeyler oluyor sürekli. Bu yoğunluk acıyı bir yerde tutuyor, tam yüzünüze çarpmıyor henüz. Meşguliyet bir tampon gibi işlev görüyor. Sonra o da bitiyor, hayat devam ediyor. Herkesin kendi hayatı var, kendi işi, kendi yorgunluğu. Telefon daha seyrek çalıyor. Ziyaretler azalıyor. Nasılsın soruları bir süre sonra gerçek bir soru olmaktan çıkıyor, selamlama ritüeline dönüşüyor ve siz orada, o sessizliğin içinde, kaybı ilk kez gerçekten hissediyorsunuz. İşte tam o noktada toplum size dönüp diyor ki: artık toparlanman lazım. İşe dönme baskısı. Hayat devam ediyor cümleleri. "O da isterdi sen iyi olasın" tesellisi. Bunlar iyi niyetle söyleniyor çoğunlukla. Ama altında bir mesaj var: yeterince sürdü, şimdi geçmeli. Peki yas ne kadar sürer?

Kimse bilmiyor. Gerçekten bilmiyor. Psikoloji literatürü aşamaları tarif ediyor, inkar, öfke, pazarlık, depresyon, kabul. Bunlar gerçek aşamalar ama sıralı değil, düzenli değil, bitince biten bir şey değil. Birinden diğerine geçmiyorsunuz, içlerinde dolaşıyorsunuz. Bazen aynı günde hepsini yaşıyorsunuz. Bazen aylarca aynı yerde duruyorsunuz ve toplumun buna verdiği süre bununla örtüşmüyor.

Ülkemizde kırk gün var, yetmiş iki gün var, bir yıl var. Bu süreler kültürel, geleneksel, anlam taşıyan. Ama bunlar da bir çerçeve, bir takvim. Kırk gün dolduğunda yasın bitmesi gerekmiyor. Bir yıl geçtiğinde o insanı özlemekten vazgeçmiyorsunuz. Bunlar ritüeller, ritüeller değerli ama yasın kendisi değil. Yasın kendisi çok daha düzensiz.

Altı ay sonra markette o kişinin sevdiği bir şeyi görüyorsunuz ve yıkılıyorsunuz. Bir yıl sonra o insanla paylaşmak istediğiniz bir şey oluyor ve telefona uzanıyorsunuz, sonra hatırlıyorsunuz. İki yıl sonra sesini hatırlamaya çalışıyorsunuz ve hatırlayamıyorsunuz, bu sizi bambaşka bir yere götürüyor.

Yas doğrusal ilerlemiyor. Dalgalar halinde geliyor. Beklenmedik anlarda, beklenmedik yerlerde. Toplumun takvimi bu dalgaları görmüyor. Her kayıp aynı değil. Ebeveyn kaybı ayrı, eş kaybı ayrı, çocuk kaybı ayrı. Genç yaşta kaybetmek ayrı, hastalıkla uzun süre izlemek ayrı. Ani kayıp ayrı. Bunların hiçbirinin yasına toplumun verdiği süre eşit değil. Bazı kayıplar daha görünür, daha meşru kabul ediliyor. Bazıları sessizce taşınması bekleniyor.

Yasın meşruiyeti kayba göre değişiyor. Bu çok ağır bir yük çünkü yas için izin almanız gerekiyor gibi hissettiriyor bazen. Yeterince yakındınız mı? Yeterince sürdü mü? Hâla bu kadar üzgün olmak normal mi? Bu soruları kendiniz soruyorsunuz ama aslında toplumun sesi bunlar. İçselleştirilmiş bir takvim. Buna göre kendinizi ölçüyorsunuz ve kendinizi eksik buluyorsunuz.

Yas tutmak için izne ihtiyacınız yok. Ama bunu hissetmek zor. İşyerleri bu konuda özellikle sert. Çoğu yerde yas izni birkaç günle sınırlı. Ebeveyn için üç gün, uzak akraba için bir gün, bazen hiç. Sonra işe dönüyorsunuz, toplantılara giriyorsunuz, ekrana bakıyorsunuz. Hayat devam ediyor, siz de devam ediyorsunuz çünkü başka seçenek yok ama içeride bir şey hâla durmuş. O durmuş kısmı saklıyorsunuz. Çünkü ortaya koymak için yer yok.

Bir de yasın yalnızlığı var. Aynı insanı kaybetmiş iki kişi bile farklı yas tutuyor. Kardeşler aynı ebeveyni kaybediyor ama biri ağlıyor, biri işe dalıyor, biri konuşmak istiyor, biri sustukça susuyor. Bu farklılıklar anlaşmazlığa dönüşebiliyor. "Yeterince üzülmüyor, çok abartıyor" gibi değerlendirmeler çıkabiliyor. Yasın içinde yargılanmak, yasın kendisinden ayrı bir acı. Yas tutmanın doğru bir yolu yok. Bu basit bir cümle ama gerçekten anlamak zor.

Toplumun bu kadar erken geri çekilmesi belki ölümle yüzleşmenin zorluğu. Başkasının yasının içinde kalmak, kendi ölümlülüğünüzü hatırlatıyor. Uzaklaşmak bu hatırlatmadan kaçınmanın bir yolu. "Artık iyi olmalısın" demek, aslında biraz da "artık bana bunu hissettirmeni istemiyorum" demek. Bu kötü niyet değil. İnsan doğasının bir parçası. Ama yaslanan kişi için yükü ağır. Çünkü en çok desteğe ihtiyaç duyulan an, cenaze sonrasının sessizliği. Kalabalık dağıldıktan sonra. Telefon susmaya başladıktan sonra. İşe döndükten, hayat devam etmeye başladıktan sonra. O günlerde gerçek yas başlıyor ve tam o günlerde etraf en seyrek oluyor.

Belki yapılabilecek en iyi şey, o takvimi unutmak. Üç ay sonra aramak. Altı ay sonra hatırlatmak. Bir yıl dönümünde, sadece "bugün onu düşünüyorum" demek. Büyük jestler değil bunlar. Ama o sessizliğin içinde çok büyük hissettiriyorlar. Yas bitmez, dönüşür. O insan gitmiyor içinizden, taşınma biçiminiz değişiyor zamanla. Acı aynı yoğunlukta kalmıyor ama kaybolmuyor da. Bir yerde duruyor, bazen sessiz, bazen birdenbire yüksek sesle ve o sesin çıkmasına izin vermek için toplumun onayını beklemeye gerek yok. İzin sizin. Her zaman sizindi...